Leon Valras
Мариэ-Эсприт-Леон Валрас (16-декабр, 1834-йил – 5-январ 1910-йил) - франсуз математик иқтисодчи ва Георгисти[1][2]. У қийматнинг маргинал назарияси (Wиллиам Станлей Жевонс ва Карл Менгердан мустақил равишда) формулаштирган ва умумий мувозанат назарияси ривожланишига асос солган. Валрас ўзининг "Элéменц д'écономиэ политиқуэ пуре" китоби билан машҳур, бу эса умумий мувозанат тушунчаси орқали иқтисодиётни математиклаштиришга катта ҳисса қўшган иш. Унда тадбиркорнинг роли та'рифини Жосепҳ Счумпетер ҳам кўтарди ва кучайтирди.
| Леон Валрас | |
|---|---|
|
1862-йилда (27 ёшда) | |
| Таваллуди |
16-декабр, 1834-йил Éвреух, юқори Нормандия, Франсия |
| Вафоти |
5-январ 1910-йил (75 ёш) Cларенс, ҳозирги Швейсария, Монтреух шаҳри |
| Соҳаси | Иқтисодиёт |
Валрас учун биржалар ауксионер томонидан бошқариладиган Wалрасиан татоннемент (франсузча "синов ва хато") бозор мувозанатига эришишга имкон берганидан кейин амалга оширилади. Айнан битта гипотеза, камдан-кам ҳолларда олинган умумий мувозанат Жозеф Шумпетерни уни "барча иқтисодчиларнинг энг буюки" деб ҳисоблашига сабаб бўлди. Умумий мувозанат тушунчаси Вилфредо Парето, Кнут Уиксел ва Густав Кассел каби йирик иқтисодчилар томонидан жуда тез қабул қилинди. Жон Хикс ва Пол Самуэлсон неоклассик синтезни ишлаб чиқишда Wалрасиан ҳиссасидан фойдаланганлар. Ўз навбатида, Кеннет Арроw ва Жерар Дебреу мантиқчи ва математик нуқтаи назаридан мувозанат учун зарур бўлган шартларни аниқладилар.
Биографияси
Валрас франсуз мактаб ма'мури Аугусте Валраснинг ўғли эди. Унинг отаси профессионал иқтисодчи бўлмаган, аммо унинг иқтисодий фикрлаши ўғлига чуқур та'сир қилган. У товарларнинг танқислигини инсон эҳтиёжларига нисбатан белгилаш орқали уларнинг қийматини топди.
Валрас Écоле дес Минес де Парижга ўқишга кирди, лекин муҳандисликдан чарчади. У иқтисодга мурожаат қилишдан олдин банк менежери, журналист, романтик романчи ва темир йўл ходими бўлиб ишлаган[3]. Валрас Лаусанна университети сиёсий иқтисодиёт профессори этиб тайинланди.
Валрас, шунингдек, отасининг ижтимоий ислоҳотларга қизиқишини мерос қилиб олди. Фабианларга ўхшаб, Валрас эрнинг унумдорлиги доимо ошиб боришига ва бу эрдан олинадиган рента миллатни солиқларсиз қўллаб-қувватлаш учун этарли бўлишига ишониб, эрни миллийлаштиришга чақирди. У шунингдек, барча бошқа солиқлар (я'ни, товарлар, меҳнат, капитал) охир-оқибат исте'мол солиғи билан бир хил та'сир кўрсатади, шунинг учун улар иқтисодиётга зарар этказиши мумкин (эр солиғидан фарқли ўлароқ)[4].
Валраснинг яна бир та'сири отасининг собиқ мактабдоши Августин Коурнот эди. Коурнот орқали Валрас рационализм та'сирига тушиб, иқтисодиётда математикадан фойдаланиш билан танишди.
Лозанна университетининг сиёсий иқтисод профессори сифатида Валрас ўзининг вориси Вилфредо Парето билан биргаликда Лозанна иқтисодиёт мактабини асос солган[5].
Валраснинг аксарият нашрлари фақат француз тилида бўлганлиги сабабли, кўплаб иқтисодчилар унинг фаолияти билан таниш эмас эди. Бу 1954-йилда Уилям Жаффнинг инглиз тилига таржима қилинган Валраснинг Éлéменц д'écономиэ политиқуэ пуре нашри билан ўзгарди[6]. Валраснинг иши ўз даврининг кўплаб замонавий ўқувчилари учун ҳам математик жиҳатдан жуда мураккаб эди. Бошқа томондан, у идеаллаштирилган шароитларда бозор жараёни ҳақида жуда яхши тушунчага эга, шунинг учун у замонавий даврда кўпроқ ўқилган.
Валрас маржиналистик инқилобнинг учта етакчиларидан бири сифатида э’тироф этилган бўлса-да, у маржинализмнинг бошқа икки етакчи арбоби Уилям Стенли Жевонс ва Карл Менгер билан таниш эмас эди ва ўз назарияларини мустақил равишда ишлаб чиқди. Элементлар Валраснинг Жевонс билан қўлланилиши бўйича фикрига қўшилмайди, унинг сўзларига кўра, Карл Менгер томонидан қабул қилинган топилмалар китобда мавжуд бўлган ғояларга тўлиқ мос келади (ҳатто математик бўлмаган тарзда ифодаланган бўлса ҳам)[7][8].
Назариялари
Валрас қонуни
Валрас қонуни шуни кўрсатадики, иқтисодиёт умумий мувозанатда бўладими ёки йўқми, барча бозорлар бўйича ортиқча талаблар қийматлари йиғиндиси нолга тенг бўлиши керак. Бу шуни англатадики, агар битта бозорда ижобий ортиқча талаб мавжуд бўлса, бошқа бозорда салбий ортиқча талаб мавжуд бўлиши керак. Шундай қилиб, агар битта бозордан ташқари барча бозорлар мувозанатда бўлса, у ҳолда охирги бозор ҳам мувозанатда бўлиши керак..
Умумий мувозанат назарияси
1874–1877 йилларда Валрас уни умумий мувозанат назариясининг отаси деб ҳисоблашига олиб келган асарини нашр этди, Éлéменц д'écономиэ политиқуэ пуре (библиографик тафсилотлар учун кейинги бўлимга қаранг).
Унинг асосий мақсади Антуан Августин Коурнот томонидан тақдим этилган масалани ҳал қилиш эди: Умумий мувозанат мавжудми? Нархлар алоҳида бозорларни тозалаш учун талаб ва таклифни тенглаштириши ("қисман мувозанат") кўрсатилган бўлса-да, бир вақтнинг ўзида барча бозорлар учун мувозанат ("умумий мувозанат") мавжудлиги аниқ эмас эди.
Лозанна академиясида дарс берар экан, Валрас "мукаммал эркин рақобат режими" ни назарда тутувчи математик моделни қуришни бошлади, унда ишлаб чиқариш омиллари, маҳсулотлар ва нархлар мувозанат ҳолатида автоматик равишда мослаштирилади. Валрас 1873-йилда айирбошлаш назариясидан бошлади ва ўзининг биринчи нашрида ишлаб чиқариш, капиталлашув ва пул назарияларини харитага киритди.
Унинг айирбошлаш назарияси Коурнотнинг талаб эгри чизиғини иккитадан ортиқ товарларни ўз ичига олган ҳолда кенгайтиришдан бошланди, шунингдек, сотилган миқдорнинг қиймати сотиб олинган миқдорга тенг бўлиши керак, шунинг учун нархлар нисбати миқдорларнинг тескари нисбатига тенг бўлиши керак. Кейин Валрас талаб эгри чизиғидан таклиф эгри чизиғини чизди ва кесишган жойда мувозанат нархларини ўрнатди. Унинг модели энди товарларнинг нархини аниқлаши мумкин эди, лекин фақат нисбий нарх. Мутлақ нархни аниқлаш учун Валрас рақам сифатида хизмат қилиш учун битта нархни танлаши мумкин эди, шунинг учун бошқа барча нархлар ушбу товар бирликларида ўлчанади. Рақамлардан фойдаланиб, у нархга бўлинган маржинал фойдалилик барча товарлар учун тенг бўлиши кераклигини аниқлади.
Кейин у та'кидладики, ҳар бир алоҳида исте'молчи ўша шахснинг товар захираси қийматига тенг қийматни исте'мол қилганлиги сабабли, умумий сотиш қиймати умумий харид қийматига тенг бўлади. Я'ни Валрас қонуни амал қилади.
Кейин Валрас ушбу ишлаб чиқаришда қат'ий коэффициэнтлар мавжудлигини назарда тутган ҳолда ишлаб чиқаришни ўз ичига олган назарияни кенгайтирди, бу эса ишлаб чиқариш омилларининг маржинал маҳсулдорлиги кириш миқдорига қараб ўзгариб туришини умумлаштиришга имкон берди, бу эса омилларни алмаштиришга имкон берди.
Валрас ўзининг асосий умумий мувозанат назариясини оддий тенгламалардан бошлаб, сўнгра кейинги тенгламаларда мураккабликни ошириш орқали қурди. У икки кишилик айирбошлаш тизимидан бошлади, сўнгра пастга мойил бўлган исте'молчилар талабларини ишлаб чиқишга ўтди. Кейинчалик у бир нечта томонлар иштирокидаги алмашинувларга ўтди ва ниҳоят кредит ва пул билан якунланди.
Валрасиан ауксиони
Валрасиан аукциони бир вақтнинг ўзида ким ошди савдосининг бир тури бўлиб, унда ҳар бир агент ҳар қандай нархда товарга бўлган талабни ҳисоблаб чиқади ва уни аукционерга тақдим этади. Кейин нарх барча агентлар бўйича умумий талаб товарнинг умумий миқдорига тенг бўлиши учун ўрнатилади. Шундай қилиб, Wалрасиан ким ошди савдоси талаб ва таклифга тўлиқ мос келади. Валраснинг та'кидлашича, мувозанатга тâтоннемент (франсузча "синов ва хато") жараёни орқали эришилади, бу аста-секин тепага кўтарилиш шаклидир.
Фойдалиликнинг иқтисодий қийматлари та'рифланиши
Лéон Валрас қийматнинг ахлоқий назариясидан фарқли ўлароқ, иқтисодий қийматга асосланган иқтисодий фойдалилик та'рифини беради:
И стате тҳат тҳингс аре усефул ас соон ас тҳей май серве wҳатевер усаге, ас соон ас тҳей матч wҳатевер неэд анд аллоw иц фулфиллмент. Тҳус, тҳере ис ҳере но поинт то деал wитҳ 'нуанcес' бй wай оф wҳич оне cлассес, ин тҳе лангуаге оф эверйдай cонверсатион, утилитй бесиде wҳат ис плеасант анд бетwеэн тҳе неcессарй анд тҳе суперфлуоус. Неcессарй, усефул, плеасант анд суперфлуоус, алл оф тҳис ис, фор ус, море ор лесс усефул. Тҳере ис ҳере ас wелл но неэд то таке инто аccоунт тҳе моралитй ор имморалитй оф тҳе неэд тҳат тҳе усефул тҳингс матчес анд пермиц то фулфилл. Wҳетҳер а субстанcе ис сеарчед фор бй а доcтор то ҳеал ан илл персон, ор бй ан ассассин то поисон ҳис фамилй, тҳис ис ан импортант қуэстион фром отҳер поинц оф виэw, албеит тоталлй индифферент фром оурс. Тҳе субстанcе ис усефул, фор ус, ин ботҳ cасес, анд май wелл бе море усефул ин тҳе сеcонд cасе тҳан ин тҳе фирст оне.
Қийматнинг иқтисодий назарияларида "қиймат" атамаси ахлоқда қўлланиладиган қиймат тушунчалари билан боғлиқ эмас, улар омонимдир.
Бошқа ишлари
- Франсис Савер, 1858-йил.
- "Де ла проприéтé интеллеcтуэлле", 1859, Журнал дес écономистес.
- Wалрас, Лéон. Л'écономиэ Политиқуэ Эт Ла Жустиcе: Эхамен Cритиқуэ Эт Рéфутатион Дес Доcтринес Écономиқуэс Де П.ж. Проудҳон, Прécéдéс Д'ун Интродуcтион À Л'éтуде Де Ла Қуэстион Соcиале (фр). Парис: Гуиллаумин, 1860. Қаралди: 2018-йил 17-август.
- "Иқтисодий парадокслар", 1860-йил, Журнал дес écономистес.
- "Тҳéориэ cритиқуэ де л'импôт", 1861-йил.
- Вауд кантонидаги солиқ тўлови, 1861.
- Wалрас, Лéон. Лес ассоcиатионс популаирес де cонсомматион, де продуcтион эт де cрéдит (фр). Парис: Денту, 1865. Қаралди: 2018-йил 17-август.
- "Ла боурсе эт ле cрéдит", 1867, Париж қўлланма.
- Wалрас. Речерче де л'идéал соcиал: леçонс публиқуэс фаитес à Парис (фр). Парис: Гуиллаумин, 1868. Қаралди: 2018-йил 17-август.
- "М. Жевонс, профессор а Манчестер, ва М. Wалрас, профессор а Лаусанне ўртасидаги хатлар", 1874, Журнал дес écономистес.
- Wалрас, Лéон. Де ла фихитé де валеур де л'éталон монéтаире (фр), Парис, 1882. Қаралди: 2018-йил 17-август.
- "Ун нуово рамо делла математиcа. Делл'с апплиcазионе делле математиче алл'эcономиа политиcа", 1876, Гиорнале дегли эcономисти.
- Ижтимоий бойлик математик назарияси, 1883.
- "Леон Валраснинг автобиографик ма'лумоти", 1893-йил.
- Ижтимоий иқтисодиёт студиялари; Ижтимоий бойлик тақсимот назарияси, 1896.
- Éтудес д'écономиэ политиқуэ апплиқуéэ; Ижтимоий бойлик ишлаб чиқариш назарияси, 1898.
- "Тҳéориэ ду cрéдит", 1898-йил, Ревуэ д'écономиэ политиқуэ.
- "Ширлашнинг тенгламалари ҳақида", 1899-йил, Гиорнале дегли эcономисти"Гиорнале дегли эcономисти" журналининг
- "Cоурнот эт л'Écономиқуэ Матҳéматиқуэ", 1905-йил, Лаусанне газетаси.
- "Соcиал адолат ва эркин алмашинув учун тинчлик", 1907, "Оувриèре қонунчилиги амалиётлари" саволлари.
- Л'éтат эт ле чемин де фер (1875).
- "Леоне Wалрас, Аутобиографиа", 1908-йил, Гиорнале дегли Эcономист.
- "Ун инитиатеур эн écономиэ политиқуэ, А.А. Wалрас", 1908-йил, Ла Ревуэ ду Моис.
- "Écономиқуэ эт мéчаниқуэ", 1909-йил, "Буллетин де ла Соcиéтé Ваудоисе де Сcиэнcес Натуреллес" (Социатнинг табиий фанлари бўйича қўшма нашри) "Соcиэт ваудоисе де Сcиэнcес натуреллес" журналининг
- Лéон Валрас ва унга боғлиқ мақолалар (Wиллиам Жаффé томонидан таҳрирланган, 3 жилди), 1965.
Манбалар
- ↑ Сингҳ, Ҳ. К. Манмоҳан (1958). "Мариэ Эсприт Лéон Wалрас". Индиан Эcономиc Ревиэw 4 (1): 6–17.
- ↑ Cирилло, Ренато (Жан 1984). "Лéон Wалрас анд Соcиал Жустиcе". Тҳе Америcан Жоурнал оф Эcономиcс анд Соcиологй 43 (1): 53–60. дои:10.1111/ж.1536-7150.1984.тб02222.х. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-эcономиcс-анд-соcиологй_1984-01_43_1/паге/53.
- ↑ Эcономйтҳс (2010) бй Давид Оррелл, п. 54
- ↑ Wалрас, Лéон. Элеменц оф Пуре Эcономиcс; ор, Тҳе Тҳеорй оф Соcиал Wеалтҳ. Транслатед бй Wиллиам Жаффé.. Неw Ёрк: А. М. Келлй, 1969 — 457,458-бет.
- ↑ „Мариэ-Éсприт Лéон Wалрас, 1834–1910“. Тҳе Неw Счоол, Тҳе Ҳисторй оф Эcономиc Тҳоугҳт Wебсите. 2011-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 30-декабр.
- ↑ Wалкер, Доналд А. (Деcембер 1981). "Wиллиам Жаффé, Ҳисториан оф Эcономиc Тҳоугҳт, 1898–1980". Тҳе Америcан Эcономиc Ревиэw 71 (5): 1012–19. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-эcономиc-ревиэw_1981-12_71_5/паге/1012.
- ↑ Сандмо, Агнар (2011). Эcономиcс Эволвинг: А Ҳисторй оф Эcономиc Тҳоугҳт, Принcетон Университй Пресс: Принcетон, п. 190
- ↑ Wалрас, Лéон. Элеменц оф Пуре Эcономиcс; ор, Тҳе Тҳеорй оф Соcиал Wеалтҳ. Транслатед бй Wиллиам Жаффé.. Неw Ёрк: А. М. Келлй, 1969 — 204-бет.