Ziyosfera

Lepsi

Лепси (қозоқча: Лепсі, 2010-йилгача — Лепсинск[1]) — Қозоғистон Республикасининг Алмати вилояти, Алакўл туманидаги қишлоқ (олдин шаҳар бўлган). Лепсинский қишлоқ округининг маъмурий маркази. КАТО коди — 193467100[2].

Лепси

қозоқча: Лепсі
қишлоқ
Мамлакат Қозоғистон
Вилоят Алмати вилояти
Туман Алакўл тумани
Асос солинган 1846
Аввалги номлари Верхне-Лепсинская, Лепсинск
Қачондан бери қишлоқ 1936
Аҳолиси
 (2009)
 1 151
Вақт минтақаси УТC+6:00
Телефон коди +772859
Почта индекс(лар)и 040230
Автомобил коди 05 (олдин Б, В)

Аҳолиси

1999-йилда қишлоқ аҳолиси 1391 кишини (689 эркак ва 702 аёл) ташкил қилган[3]. 2009-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, қишлоқда 1151 киши (570 эркак ва 581 аёл) яшаган[3].

Географияси

Лепсинский ҳудуди денгиз сатҳидан 1000 м баландликда, Жунғария олатов тизмасининг шимолий ён бағирлари бўйлаб Лепси дарёсининг юқори оқими яқинидаги баланд тоғли ҳудудда жойлашган. Атрофи гўзал ва фойдаланилмаган ерлари кўп бўлиб, тоғлар, ўрмонлар, кўллар ва тоза дарёлар ҳудудни эгаллайди. Жанубда 40 км ҳудуд Хитой билан чегарадош. 2010-йилда Лепсинск ҳудудида Жонгар-Олатау миллий боғи очилган.

Лепсинск

Иқлими

Лепсинск жойлашганлиги сабабли шамоллар жуда заиф, кечаси тоғлардан водийга совуқ ҳаво массаларининг тортишиш кучи билан оқиб чиқади, бу ерда анча салқин ва нам иқлим ҳосил қилади. Ўртача узоқ муддатли ҳаво ҳарорати +2,4 °C, мутлақ минимал −49 °C (1951) ва мутлақ максимал +39 °C (1983). Йилига ўртача 700 мм га яқин ёғин тушади, совуқ даврда 260 мм, иссиқ даврда эса 440 мм.

Гидрографияси

Лепсинская ўлкасининг бутун ҳудуди тоғли зонада жойлашган бўлиб, Жунгрия Олатаунинг бошқа тоғли ҳудудлари сингари, кенг дарёлар ва булоқлар билан ўралган. Қишлоқ яқинида Лепси дарёси, шунингдек, қишлоқдан 15 км узоқликда, денгиз сатҳидан 1635 м баландликда Ёшилкўл кўли бор.

Лепси қишлоғи яқинидаги Антоновская ГЕСи.

Хўжалик иши

Вилоятда экотуризмни ривожлантириш учун катта имкониятлар мавжуд. Аҳолининг асосий қисми чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланади. Турли хил ширали ўсимликларининг мавжудлиги асалнинг юқори сифатли навларини олиш учун яхши шароит яратади. Асаларичилик ҳам маҳаллий аҳоли орасида кенг тарқалган касб ҳисобланади. Маҳаллий асалчилик Қозоғистонда энг яхши фаолиятлардан бири ҳисобланади.

Тарихи

Айнан шу ерда, аниқроғи Буленхоннинг ёзги яйлови бўлган Ой-жайлау водийсида 1846-йил 4-июнда Катта Жузнинг Россияга қўшилиши тўғрисида шартнома имзоланган[4]. Бунинг учун қозоқ хонлари билан музокара олиб бориш мақсадида Омскдан генерал Вишневский келади. ХВИИИ аср охирида Жунгрия пойтахтини қўлга киритган хитойликлар Жунғор хонлигига тегишли бўлган барча ерларга, шу жумладан, ҳозирги Шарқий Қозоғистон ва Семирече ҳудудларига ҳам ўзлари эгалик қилишлари керак, деб ҳисоблашган. Ўша пайтда хитойликлар ўз ҳудудларини тез сур’атлар билан кенгайтираётган эдилар. Хитойга киргандан кейин асирга олинган халқлар билан содир бўлган воқеа деярли бутунлай қирғин қилинган жунғорлар ва қонли урушлар натижасида бўйсунишга мажбур бўлган қошғарларнинг тақдири билан бир хил эди. Бироқ, Россия ва Катта Жуз ўртасидаги келишув Хитой империясининг режаларини четлаб ўтди. Россия билан шартнома имзолаш қадимги тош тепалик ҳудудида бўлиб ўтган, сабаби бу жой икки халқ учун ҳам рамзий бўлган. Чунки тепаликка дафн этилган скиф князи ҳам қозоқларнинг, ҳам русларнинг аждоди бўлиши мумкинлигига улар ишонишган. Водийда 150 казак қолади ва кейинчалик Лепсинск номини олган Верхнелепсинская қишлоғига асос солинади. Бу ерда Хитой билан чегарани қўриқлаган пикетлардан бири Жунгрия дарвозаларини қулфлаб қўйганлигига ишонилади. Инқилобгача бу ерда 40 га яқин тегирмон, шунингдек, тадбиркор Пугасовга тегишли йирик ғишт ва спирт ишлаб чиқарувчи заводлар бўлган. Бир асрдан кўпроқ вақт олдин ишлаб чиқарилган ғиштлар мустаҳкам ва сифатли бўлиб, ҳали ҳам ўз кучини сақлаб келмоқда. Улар махсус технология асосида тайёрланган, лой узоқ вақт давомида намланган ва кейин махсус оловда тобланган.

Асосий воқеалар ва фактлар

  • 1846-йил апрел — офицер Бозачинин қўмондонлигида Чубар-Оғоч пикети тузилган.
  • 1846-йил июл — Россия ва Катта Жуз ўртасида шартнома имзоланган. Қишлоқларни қўриқлаш учун юзта казак қолдирилган. Қишлоқда савдони савдогар Масленников ташкил қилган.
  • 1855-йил — Верхне-Лепсинская қишлоғи Сибир казак армиясининг эллик нафар казак жамоаси томонидан ташкил этилган.
  • 1858-йил — Тоболск вилоятидан 300 та деҳқон оиласи Верхне-Лепсинская қишлоғига кўчирилган.
  • 1862—1864 йиллар — крепостнойлик тугатилгандан сўнг, Россиянинг марказий вилоятларидан деҳқонларнинг оммавий кўчирилиши бошланган.
  • 1867-йил — аҳоли пункти Лепсинская қишлоғи деб атала бошланган.
  • 1880-йил — қишлоқнинг бир қисми Лепсинский туманининг маркази бўлган шаҳар мақомини олади. (1918-йилгача Лепсинск шаҳри ва Лепсинская қишлоғи Буленка дарёси билан ажралиб турадиган алоҳида-алоҳида пункт бўлган.)
  • 1898-йил — Пугасовнинг спиртли ичимликлар заводи ишга туширилган. Татаристондан муҳожирлар келган.
  • 1906—1916-йиллар — Столйпин аграр ислоҳоти натижасида Лепсинский туманига Украинадан келган муҳожирлар жойлаштирила бошланган. 17 та янги аҳоли пункти барпо этилган, Сарканд —Лепсинск—Бахти алоқа линияси қурилган.
  • 1913-йил — Лепсинск герби тасдиқланган. Қишлоқда 6249 нафар, шаҳарда 8764 нафар аҳоли истиқомат қилган. Шаҳарда 2 та Пугасовский пиво заводи, 2 та ёғ заводи, 2 та кўн заводи, 2 та ғишт заводи, 22 та сув тегирмони, 14 та таверна ва мум заводи бор эди. Бундан ташқари 2 черков, 3 масжид, парохиал бошланғич ва татар мактаблари бўлган. Шаҳарнинг савдо майдони 10 гектар ерни эгаллаган. Жума кунлари яқин атрофдаги қишлоқлар аҳолиси ярмаркага тўпланишарди. Ушбу йил маҳаллий асаларичилар бўлган Романовлар сулоласининг 300 йиллигини нишонлаш учун Санкт-Петербургга бир баррел асал жўнатишади.
  • 1916-йил — округда деҳқонлар қўзғолони бўлган. Тинишпаэвнинг қўзғолон сабаблари ҳақида генерал-губернатор Куропаткинга ёзган мактуби ҳозирга қадар сақланади.
  • 1917-йил июл — фронт аскарлари Федор Черкашин ва Захар Дегтяревнинг Совет ҳокимиятини ўрнатишга биринчи уриниши.
  • 1918-йил март — Совет ҳокимиятининг ўрнатилиши. Воэводин Халқ Комиссарлари Советининг биринчи раиси этиб сайланади.
  • 1918—1920 — Фуқаролар уруши . Атаман Анненковнинг бош қароргоҳи Лепсинскда жойлашган эди.
  • 1920-йил — Тошкентдан округ шаҳар комитетининг янги котиби Сулимов юборилади.
  • 1928-йил январ — Лепсинский тумани тугатилган.
  • 1929-йил — дистиллаш заводи яна ишлай бошлайди, унинг директори Москаленко бўлган.
  • 1930-йил — Лепсинск Лепсинский туманининг марказига айланади (1935-йилда тугатилган).
  • 1931—1933-йиллар — коллективлаштириш натижасида жамоа хўжаликлари тузилди: „Лепсинск“, „Шимолий Семиреченская юлдузи“, „Шарқий шафақ“, „Яна йўл“, „Фламе“, Калинин номидаги, „Интернатионал“ 16-партия қурултойи. Педагогика мактаби очилди.
  • 1936-йил — шаҳар қишлоққа айлантирилди. Маъмурият Андреэвкага ўтказилган. Шаҳар боғида чегарачилар ҳайкали очилади. Масжидда ибодат қилиш тақиқланган. Черков қўнғироқлари улоқтирилади, давлат банки тугатилади, уйларнинг бир қисми демонтаж қилинади ва бошқа аҳоли пунктларига кўчирилади.
  • 1941—1945 — Улуғ Ватан уруши йилларида Лепсинск аҳолиси фронт орти меҳнатига сафарбар қилинган. Саримсоқти дарёсининг юқори оқимида рангли металларни (волфрам) қазиб олиш кони очилган.
  • 1951-йил — ўрта мактабнинг биринчи нашри. Спиртли ичимликлар заводи ниҳоят ишламай қолади.
  • 1953-йил — педагогика билим юрти Панфилов шаҳрига кўчирилади. Кутубхона техникуми очилган.
  • 1957-йил — „Лепсинский“ совхози ташкил этилган, унинг директори Деркач бўлган.
  • 1959-йил — қишлоқда 5 та телефон ва 150 та радио пунктлари мавжуд эди.
  • 1961-йил — Лепсинский плодомехлесхози ташкил этилади, унинг биринчи директори Маслов эди.
  • 1962-йил — сув қувури ётқизилган.
  • 1965-йил — бозор ўрнида янги мактаб қурилади. Меҳрибонлик уйи Сарканд шаҳрига кўчирилади.
  • 1967-йил — Кутубхона коллежи Каскеленга кўчирилади. Совет ҳокимияти учун ҳалок бўлганларга обелиск ўрнатилади.
  • 1969-йил — 100 рақамга эга телефон стансияси қурилди. Қишлоқда 1100 та радио пунктлари мавжуд эди.
  • 1972-йил — черков боғида Дам олиш маскани очилади.
  • 1976-йил — телевизион дастурларни қабул қила бошлайди.
  • 1981-йил — 1176 ўринли мактаб қурилади.
  • 1982-йил — Лепсинский қишлоқ кенгаши ҳудудида 173 нафар Улуғ Ватан уруши қатнашчиси яшаган.
  • 1988-йил — Маданият уйи қурилиши бошланган.
  • 1989-йил — Бутуниттифоқ аҳолини рўйхатга олиш натижаларига кўра қишлоқда 1948 киши истиқомат қилган.
  • 1991-йил — ўрта мактабда биринчи қозоқ синфи очилади. Биринчи кўчманчилар Мўғулистондан келишган. „Лепсинский“ совхози тарқатиб юборилиб, кичик корхоналар уюшмаси ташкил этилади.
  • 1996-йил — Лепсинск 150 ёшда бўлган. Қишлоқда 1527 нафар аҳоли истиқомат қилган.
  • 1997—1998-йиллар — Лепсинская мактаби гимназияга айлантирилади.
  • 2006-йил — Лепсинск 160 ёшда бўлган. Лепсин туманида 1693 киши истиқомат қилган.
  • 2010-йил — Лепсинский тумани ҳудудида Жонгар-Олатау миллий боғи очилган.

Маҳаллий аҳоли орасидан чиққан таниқли шахслар

  • Погорелский, Иван Василевич (1910—2001) — совет ва рус тарихчиси.
  • Подколзин, Евгений Николаэвич (1936—2003) — генерал-полковник, Россия Ҳаво-десант кучлари қўмондони (1991—1996)

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ „В Алматинской области переименованы некоторые сельские округа и села“. 2014-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 30-март.
  2. ↑ „База КАТО“. Агентство Республики Казахстан по статистике. 2013-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года“. Агентство Республики Казахстан по статистике. 2013-йил 13-майда асл нусхадан архивланган.
  4. ↑ „«Изумруд в серебряной оправе»“. 2013-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 19-ноябр.

Туркум:Қозоғистон аҳоли пунктлари

{{Кз-гео-стуб}} 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi