Leyte
Леите (инглизча: ЛейтеЛейте - Филиппин архипелагининг марказий қисмида, Минданао оролининг шимолида жойлашган орол. Аҳолиси – 2 188 295 киши[1] (2010).
 Сан-Хуанико ко'приги Самарни Лейте билан бог'лайди | |
 Филиппин ичида жойлашган | |
| Географияси | |
|---|---|
| Жойлашув | Жануби-Шарқий Осиё |
| Координаталар | 10°50′Н 124°50′Э / 10.833°Н 124.833°Э |
| Бошқарув | |
| _БЛАНК_ | |
| Минтақа | Шарқий Висая |
Лейте Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Лейте кўрфазидаги денгиз ва ҳаво жанги билан бутун дунё бўйлаб танилган, аксарият тарихчилар буни маълум тарихдаги энг йирик денгиз жанги деб ҳисоблашади.
Географияси
Орол шимолдан жанубга тахминан 180 км узунликда ва максимал кенглиги 65 км. Шимоли-шарқда у қўшни Самар оролидан Сан-Хуанико бўғози орқали ажратилган бўлиб, бу орқали мамлакатнинг иккала қисми ҳам баъзи нуқталарда бир-бирига 2 км масофада яқинлашади. Билиран орол провинсияси ҳам Лейте шимолида жойлашган ва оролдан Билиран бўғози билан ажратилган. Жанубда Суригао бўғози Лейтени Минданао оролидан ажратиб туради, шарқда эса Лейте ко'рфази . Беёнд Филиппин денгизи чўзилган, Тинч океанининг бир қисми. Кўрфаз ғарбда Лейте ороли, жануби-шарқда Динагат ороллари провинсияси ва шимоли-шарқда Самар ороллари билан ўралган. Жануби-ғарбда, Канигао каналидан ташқарида, Боҳол ороли ва ғарбда, Камотес денгизи бўйлаб, Себу ороли жойлашган.
Лейте умумий майдони 7368 км².
Сиёсий жиҳатдан орол иккита вилоятга бўлинган: Лейте вилояти ва Жанубий Лейте вилояти. Оролнинг жанубий қисмини эгаллаган Жанубий Лейтенинг бир қисми Суригао бўғозида жойлашган Панаон оролидир . Шимолдаги Билиран ороли илгари Лейте провинсиясининг бир қисми бўлган, аммо ҳозир ўзига хос орол провинсияси.
Лейте жуда тоғли ва кенг ўрмонли. Оролда иккита фаол вулқон мавжуд: баландлиги 945 метр Кабалиан ва 860 метр баландликдаги Маҳагнао . Лейтенинг энг машҳур ички кўллари Данао ва Бито кўлларидир. Фақат шимоли-шарқда қишлоқ хўжалигида фойдаланишга яроқли ер майдонлари каттароқдир. Соҳил чизиғида аҳоли зич жойлашган. Қуруқликларнинг текис қисмлари ва дарё делталари асосан ғарбий ва жанубий Лейте қирғоқларида ёки алоҳида платоларда жойлашган бўлиб, уларнинг энг каттаси оролнинг шимоли-шарқидаги Лейте-Саб-а ҳавзасидир . Кичик дарёлар ва сойларнинг мураккаб тизими Каригара кўрфази ва Лейте кўрфази яқинидаги текисликдан оқиб ўтади. Иккинчи энг катта пасттекислик оролнинг ғарбий томонида жойлашган ва у ерда тоғлар билан ўралган Ормоc водийсидир.
Лейтедаги асосий шаҳарлар шарқий қирғоқдаги Таклобан шаҳри, ғарбий қирғоқдаги Ормоc Сити ва Байбай Сити ва жануби-ғарбдаги Маасин Ситидир . Сан-Хуанико кўприги Лейтеъйи қўшни Самар ороли билан боғлайди. Бу мамлакатдаги энг узун кўприк бўлиб, архитектура дурдонаси ҳисобланади.
Оролнинг ўзига хос хусусияти - Ормоc шаҳри яқинидаги геотермал электр станциялари.
Демография ва тил
Оролда 1 950 000 киши истиқомат қилади. Бу ерда турли этник гуруҳлар, асосан ғарб ва жанубда яшовчи висаян ва себуано, шарқ ва шимолда истиқомат қилувчи варайлар яшайди.
Тил соҳалари худди шу тарзда тақсимланади. Жануб ва ғарбда себуано тили устунлик қилса-да, Wáрай-Wáрай оролнинг шарқий ва шимолидаги одамларнинг она тилидир. Бундан ташқари, инглиз, тагалог ва хитой тиллари ҳам умумий мулоқот имкониятлари ҳисобланади.
Аҳолининг асосий қисми христиан ва католик динига мансуб. Бошқа мазҳабларга Аглипаян, Иглесиа ни Cристо, Иэгова гувоҳлари ва Эттинчи кун адвентистлари киради.
Тарихи
Оврўполиклар келишидан анча олдин филиппинликлар Хитой ва бошқа қўшни давлатлар билан савдо қилишган. 28-куни. 1521-йил 15-мартда португал навигатори ва тадқиқотчиси Фердинанд Магеллан охир-оқибат Лейте оролидан ўтиб кетадиган ўтиш йўлини топди. Бироздан кейин у оролнинг жанубий учидаги Лимасава оролига етиб келди. Бу ерда у маҳаллий ҳукмдор Ража Коламбу ва унинг укаси, Буту (Минданао) бошлиғи Ража Сиагу билан учрашди. Бу ерда Магеллан ва Ража Коламбу ўртасида қон биродарлиги кўринишидаги биринчи дўстлик шартномаси тузилиб, биринчи насроний массаси ўтказилди. Кейин Магеллан тепаликнинг тепасига хоч қўйди ва бу рамзий ҳаракат билан Испания учун бутун ҳудудни эгаллаб олди.
Тадқиқотчи Руй Лопес де Виллалобос 1543-йилда Лейте оролининг ҳақиқий ҳудудига етиб борган биринчи европалик бўлди ва оролни тахтнинг испан вориси, кейинчалик Испания қироли Филипп ИИ шарафига „Лас-Ислас Фелипинас“ деб номлади.
1595-йилда иезуитлар биринчи миссиясини Лейтеда ташкил этишди. Ўша пайтда оролда жами 70 000 киши истиқомат қиладиган атиги 19 та пуэбло бўлиб, улар миссионерлар томонидан насронийликни қабул қилган.
31-да чиқарилган қирол фармони. 1860-йил июлда бутун Висаяс гуруҳининг вилоят ҳукуматини қайта ташкил этиш тўғрисида буйруқ берилди. Кейин Лейте учинчи даражали вилоят сифатида таснифланган ва жами 28 та пуэбло ва шаҳарлар учун маъмурий жавобгарликка эга эди. Ҳукуматнинг ҳарбий-сиёсий тузилмаси 1898-йилда Испания ҳукмронлигининг охиригача мавжуд эди.
Филиппинни япон армиясидан озод қилиш миссиясида генерал Дуглас МакАртур Қўшма Штатлар тарихидаги энг йирик транспорт ва ҳарбий кемалардан бирини Лейте қирғоқларига олиб борган. 20 да. 1944-йил октябр ойида МакАртур бошчилигидаги ва Филиппин Ҳамдо'стлиги Президенти Серхио Осмеñа ва Карлос П. Ромуло ҳамроҳлигидаги кучлар мамлакатни озод қилишни бошлаш учун Пало, Лейте шаҳрига қўнди. Генерал МакАртур "Мен қайтиб келдим" деган анъанавий сўзларни айтган қўниш нуқтаси (Инг. Мен қайтиб келдим) хитоб қилди, - бугунги кунда орол штатидаги энг муҳим ёдгорликлардан бири. Кейин Япониянинг қарши ҳужуми бошланди, у Лейте жанги ва ниҳоят тарихдаги энг йирик денгиз жанги , Лейте кўрфазидаги денгиз ва ҳаво жанги билан якунланди . 212 дан кам бўлмаган Иттифоқдош кемалар Япония денгиз флотининг 60 га яқин жанговар кемаларига, шу жумладан Ямато ва Мусаши йирик жанговар кемаларига дуч келди.
Иқтисодиёт
Асосий иқтисодиёт тармоқлари маккажўхори, гуруч, шакарқамиш, Манила канопи ва ҳиндистон ёнғоғи палмаларини этиштиришдир. Жанубда абака экиш ва қайта ишлаш энг муҳим иқтисодий омил ҳисобланади.
Кўпгина ҳунармандчилик корхоналари абака толасидан тўқимачилик ва кордонлар ишлаб чиқаради. Бошқа ҳунармандчилик тармоқлари бамбук ва ёғочдан ясалган буюмларни қайта ишлайди. Бундан ташқари, туризм, шунингдек, балиқчилик ва ўрмон хўжалиги маҳаллий аҳолининг асосий тирикчилиги ҳисобланади.
Иқлими
Оролда иккита иқлим тоифаси устунлик қилади. Шарқий иқлим типи ИИ бўлиб, у ноябрдан январгача жуда кучли ёғингарчилик билан тавсифланади. Ғарбий қисми ИВ иқлим типига тегишли бўлиб, унинг ёмғирли кунлари бутун йил давомида кўп ёки камроқ бўлиши мумкин.
Машҳур шахслар
- Анжелес, Карлос (1921 й. т.), филиппинлик шоир.
Эслатмалар
- ↑ Републиc оф тҳе Пҳилиппинес. Натионал Статистиcс Оффиcе. „Популатион анд Аннуал Гроwтҳ Ратес фор Тҳе Пҳилиппинес анд Иц Регионс, Провинcес, анд Ҳигҳлй Урбанизед Cитиэс Басед он 1990, 2000, анд 2010 Cенсусес“ (2012-йил апрел). 26-декабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-апрел 2012-йил.
Манбалар
- Лейте // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.