Ziyosfera

Limansk

Лиманск (украинча: Лиманське) — Украинанинг Одесса вилояти Роздилна туманидаги шаҳар типидаги аҳоли пункти. Молдованинг Днестрянı билан чегарасида Кучурхон сув омборининг шарқий томонида жойлашган. Аҳолиси:7,185.

Лиманск
Мамлакат Украина

Селз (Элзасдаги Селц номи билан аталган) ва Кандел қишлоқлари 1808-йилда Кучурхон дарёси бўйида, ўша пайтда Россия империясининг бир қисми бўлган Куцҳурҳан водийсига рим-католик немис ва алзас (франсуз фуқаролари) муҳожирлари томонидан ташкил этилган. У ўзининг ҳозирги номини 1944-йилда Совет армияси қолган немис аҳолисини қувиб чиқарганидан кейин олди.

Тарихи

Лиманск, шунингдек, атрофдаги кўплаб аҳоли пунктлари дастлаб немис қишлоқ хўжалиги колонияси таркибида бўлган. Немислар ХВИИИ аср охирида Украина жануби ва Қрим ярим оролида жойлаша бошладилар, аммо иммиграция ва аҳоли пунктларининг асосий қисми Наполеон даврида, 1800-йилдан бошлаб, 1803—1805-йилларгача концентрацияланган[1]. Ўша пайтда жанубий Украина Россия империясининг бир қисми эди. Янги Россия ва кўпинча сўзлашув тилида Жанубий Россия (ёки унинг немис тилида сўзлашувчи аҳолиси томонидан Судруссланд) деб аталган. Бу ерлар Буюк Кетрин даврида Усмонли империясига қарши муваффақиятли урушлар (1768—1774) ва Россия империяси томонидан қўшиб олинган. Қрим хонлиги (1783). Биринчи немис кўчманчилари 1798-йилда Германиянинг жануби-ғарбий қисмидан ва Франсиянинг Элзас шаҳридан келишган. Цар Александр И (Буюк Кетриннинг набираси) немис кўчманчиларини Қора денгиз шимолидаги янги олинган ҳудудда эрларни ўзлаштиришга таклиф қилди.

Александр И даврида Лиманскга жойлаштирган католик немисларга кўплаб „махсус имтиёзлар“ берилган. Булар бепул ер, ҳарбий ва фуқаролик хизматидан озод қилиш, солиқсиз кредитлар, маҳаллий ўзини ўзи бошқариш ва эътиқод эркинлиги кабилар эди. Ҳудудни ривожлантирганда, немис кўчманчиларига немис тилини, халқ усулларини ва немис мустамлакачилари сифатида ўзлигини сақлаб қолишга рухсат берилди.

Селз

Селздаги Биби Марямнинг тахминий собори (ХХ аср бошлари)

Селз колонияси 1798-йилда ташкил этилган. Кўчманчилар гуруҳлари 1808-йилда Якоб Штайнхайзер ва Майкл Шер бошчилигида икки партияга келишди. Кўчманчилар учун ер герцог де Ричелиэу томонидан учта рус оиласидан олинган. Дастлабки мустамлакачилар 100 оиладан, 205 эркак ва 196 аёлдан иборат эди. Мустамлакачилар Германиянинг турли вилоятларидан келган. Қуйи Элзас провинсиясидан 196 эркак ва 186 аёлдан иборат 95 оила бор эди. Пруссиядан 2 та оила бор эди, улар 2 эркак ва 2 аёл эди. Австриядан битта эркак ва бир аёлдан иборат битта оила бор эди. Қолган икки оиланинг ватани номаълум.

Куцчурҳан округи идораси 1871-йилгача Селзда жойлашган ва Селз, Кандел, Баден, Страссбург, Маннҳеим ва Элсасс колонияларини қамраб олган. 1908-йилда Селз фақат Селз ва Кандел учун Волост идорасини жойлаштирди. Бошқа колониялар ўзлари учун алоҳида Волост идораларини ташкил этдилар. Селз шунингдек, 1811-йилда ташкил этилган Куцчурҳан туманидаги биринчи черков ҳудудига эга эди. Бу вақтгача колонистларга Жозефстҳалдан хизмат кўрсатиларди. 1821-йилда биринчи черков қурилган, аммо 1830-йилга келиб бино таъмирлашга муҳтож эди ва йиллар давомида кўп марта қайта таъмирланди. 1901-йилда Биби Марямнинг кенг ва чиройли собори қуриб битказилди.

Кандел

Канделдаги Муқаддас Уч Бирлик собори (1934)

Кандел қишлоғи Куцчурҳан Лиман қирғоғида жойлашган. 1808—1809-йилларда немис католикларининг биринчи ташриф буюришидан олдин, унинг яқинида лўлилар турар-жойи жойлашган эди. Мустамлакачилар биринчи марта 1808-йил июл ойида келишган. Канделга 24 923 гектар ер ажратилди. 1811-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Канделнинг 104 оиласи бўлиб, уларда яшовчи инсонлар сони 480 кишини ташкил этган.

1828-йилгача Канделнинг ўз черкови йўқ эди. Қишлоқ аҳолиси Канделдан 2 мил шимолда жойлашган Селзда хизмат кўрсатишарди. Канделнинг биринчи мери Себастян Саҳли эди. Германиянинг Пфалз шаҳридаги аждодлар шаҳарчасидаги каби, Кандел деярли икки километрга чўзилган узун кўчадан иборат эди. Кейинчалик қисқароқ параллел кўча қўшилди ва Бергстрассе деб номланди. 1908-йилнинг 100 йиллигида Канделнинг аҳолиси 2522 кишини ташкил этди, бу 100 йил давомида аҳолининг олти бараварга кўпайганидан далолат беради. 269 та уй ва томорқа ҳовлиси 350 дан ортиқ оилани турар жой билан таъминлади.

Кандел аҳолиси ғаллачиликдан ташқари, 150 гектар боғни ўз ичига олувчи узумчилик билан ҳам шуғулланган. 275 гектардан ортиқ майдонни эгаллаган мевали боғлар ўрик, олхўри ва гилос дарахтлари кундалик истеъмол ва бозор учун ажойиб ҳосил берди. Кандел шунингдек, темир ва ёғочдан турли хил қишлоқ хўжалиги асбобларини ишлаб чиқарадиган 77 ҳунармандчилик фирмалар эга эди. У ерда сават тўқувчи ва супурги ишлаб чиқарувчилар ҳам кўп эди.

Чиройли тошлар билан безатилган Тринитй черкови, 1892-йилда қурилган ва епископ Антон Зерр томонидан муқаддас жойга айлантирилган. Канделнинг иккита катта мактаби бор эди. Унда қишлоқлик 375 нафар ўқувчи таҳсил олар эди. Мактабда ўқувчилар учун 4 нафар ўқитувчи дарс берарди

1900—1944-йиллар

Асрнинг бошига қадар, Александр ИИ нинг ислоҳотларидан кейин рус немис жамоасининг эмиграцияси тўлқини бошланди. 1871-йилда у ота-боболарининг очиқ эшиклар иммиграция сиёсатини бекор қилди. Натижада пайдо бўлган норозилик кўплаб рус ва немисларини, айниқса, анъанавий равишда норози черков аъзоларини АҚШ ва Канадага кўчиб ўтишга ундади, кўплаб католиклар эса Бразилия ва Аргентинани танладилар.

1919-йилда юз берган Россия фуқаролар уруши Селз халқига, айниқса, қаттиқ зарба берди. Август ойининг бошларида фермерлар генерал Григорий Котовскийнинг болшевист отлиқ полкига қарши уч кун давомида қаршилик кўрсатишга уриниб, ниҳоят мағлуб бўлишди. Болшевиклар селзлик 111 эркак ва аёлни қирғин қилиб, қасос олдилар. 1937—1938-йилларда содир бўлган Буюк Террор даврида аҳоли 15 фоизга қисқарди. Бу катта йўқотиш ҳукуматнинг 1939-йилдаги аҳолини рўйхатга олиш натижаларини сир сақлашига сабаб бўлди.[2]

1941-йил август ойининг бошларида Германия ҳаво кучлари Селз, Кандел ва Баденга ҳаво ҳужумларини уюштирди ва натижада икки киши ҳалок бўлди. Портловчи ва ёнғин чиқарувчи бомбалар уйлар ва отхоналарни вайрон қилди. Икки қишлоқда чорва моллари ҳам ҳаво ҳужумлари қурбонига айланди. Аҳоли бир неча кун ертўла ва лагерларда яшириниб юрди.10-август, якшанба куни жанубдан Руминия аскарлари ва отлиқ офицерлари келиб, аввал Канделга, сўнгра бошқа қишлоқларга юриш қилиб, аҳоли пунктлари устидан ўзларининг суверен ҳукмронлигини эълон қилишди. Уларнинг ортидан дарҳол пиёда етиб келган СС бўлинмаси келди. Икки ҳафта ичида СС жамоаларнинг барча раҳбарларини, қишлоқ кенгашлари раҳбарларини, қишлоқ фаолларини, шунингдек, аралаш немис-яҳудий оилалари болаларини аниқлади ва уларни яширинча қатл этди[2].

1942-йилдан қишлоқлар 23-полиция комиссарлиги томонидан сиёсий бошқарувга ўтди. Қишлоқ аҳолиси имкон қадар ўз черковларини тикладилар ва Руминиядан католик ҳарбий руҳонийлари томонидан ўтказиладиган диний маросимларга рухсат берилди, лекин фақат ҳарбий назорат остида. Яна савдо тили немис тили бўлиб, мактабларда ўқитиш Германиядан келтирилган дарсликлар ёрдамида олиб борилган.1944-йил 12- мартдаги эълонда аҳолига „маъмурий кўчириш“ га тайёргарлик кўриш буюрилган. Дастлаб Франсфелд томон йўл олган Кандел аҳолиси биринчи бўлиб кетишди. Селз халқининг навбати атиги олти кундан кейин келди. Расмийлар Селз аҳолисини ташлаб кетганлиги сабабли, баъзи одамлар Маяки яқинида паром топгунига қадар улар бир неча кун сайр қилишди. Одамлар ва вагонларнинг учдан икки қисми ғарбий томонга муваффақиятли этиб борганидан сўнг, совет артиллерия гранатаси паромга тегиб, одамлар ва отларни чўкди. 76 бошқа вагон ва 450 Селз аҳолиси қўлга олиниб, меҳнат лагерларида умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди, аёллар ва болалар Шимолий Уралга сургун қилинди. Селз мустамлака округининг илгари бирлашган қишлоқ жамоалари шу тариқа ўз фаолиятини тўхтатди. Бу уларнинг 136 йиллик тарихининг якуни эди[2].

Таниқли шахслар

  • Валентин Эдвард Хоффингер (1901 — 1976)- профессионал хоккейчи.

Яна қаранг

  • Иккинчи жаҳон уруши охирида немис тинч аҳолининг парвози ва эвакуацияси
  • Қора денгиз немислари
  • Бессарабия немислари
  • Селз, Шимолий Дакота ;

Ҳаволалар

  1. ↑ сеэ префаcе анд ҳисториcал баcкгроунд ин Др Карл Стумпп’с, Тҳе Эмигратион фром Германй то Руссиа ин тҳе Еарс 1763 то 1862 (транслатед фром тҳе Герман оригинал анд публишед бй тҳе Америcан Ҳисториcал Соcиэтй оф Германс фром Руссиа, Линcолн, Небраска, У. С.А., 1973)
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Селз Ресиденц ин Wорлд Wар И анд тҳеир Энд ин Wорлд Wар ИИ (Wайбаcк Мачине сайтида 11-август 2017-йил санасида архивланган) Германс фром Руссиан Ҳеритаге Cоллеcтион, НДСУ.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi