Лирица (лиэрица, хорватча: лириcа, лижериcа, қисқача „лира“[1]) — серб-хорват камонли мусиқий асбоб, Далматия, шунингдек, Босния ва Герцеговина жанубида оммабоп.[2] Типологик жиҳатдан болгар гадулка, гагауз кеуше, крит лираси, серб ва македонча кемене (чемене, чемане, макед.: ќемане, сербча: ćэмане, ћемане), понтий лираси ва гусле жанубий славянларнинг кўпчилиги орасида кенг тарқалган.

Тарихи

Лирицанинг прототипи сифатида, эҳтимол, Византиянинг лираси сабабчи бўлиб, кўплаб Европа камонли чолғу асбобларининг аждоди ҳисобланади[3]. Также некоторые музыковеды отмечают сильную схожесть с критской лирой[3]. Шунингдек, баъзи мусиқашунослар Крит лираси билан кучли ўхшашликни қайд этишган[3] ХИ-ХИИ асрларда Европа манбаларида камон чолғу асбоблари ҳақида гап кетганда фидел (фиддл) ва лира номлари бир-бирининг ўрнида ишлатилади[4].

Кейинги асрларда Европада шакли жиҳатидан фарқ қилувчи икки турдаги камон чолғу асбоблари яратилган. Тўртбурчак тури, лира да браччо номи билан машҳур бўлган; иккинчиси, елка ва тиззалари орасига тутилиб чалинади, унинг номи — лира да гамба[эн] лира да гамба. Уйғониш даврида гамбалар зодагонлар орасида машҳур ҳисобланган нафис асбоб бўлган. Аммо, охир-оқибат, улар лира да браччо[4] нинг баландроқ (дастлаб кам аристократча) оиласига йўл беришди.

Бугунги кунда лирицадан анъанавий мотивлар ва халқ мусиқасини ижро этишда қўлланади. Масалан, линджо жуфт рақси (хорватча: линđо), Хорватия қирғоқлари бўйлаб ва Адриат денгизининг яқин оролларида кенг тарқалган бўлиб, лирица мусиқаси[1] остида ижро этилади, раққосалар ижро давомида мусиқачи атрофида ҳаракатланишади[5]. Шунинг ортидан асбоб „Адриат лираси“ лақабини олади[3].

ХХ асрнинг охирида лирица мусиқачи Мате Булич[эн] Мате Булич туфайли оммалашган, у хорват халқ мусиқасига асосланган поп мусиқасини тақдим этган. 2014-йилда Хорватия почтаси лирица[6] акс этган 3,10 кун маркасини чиқарган.

Тузилиши ва ижро

Нок шаклидаги уч торли ёғочдан ясалган чолғу асбоби. Товуши камон чалиш орқали чиқади (хорватча: луканъанавий номи). Мусиқачи асбобни чап тиззасига қўйиб, ўтирган ҳолда чалади. Шу билан бирга, ижрочи ўнг оёғи билан раққосалар учун тўғри ритмни уради.[1] Баъзан ижрочи (лиричар ёки лиэричар, хорватча: лириčар, лижериčар) унга жўр бўлиб куйлайди.[2][5]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Лижерика“. мелма.ру. Қаралди: 2021-йил 27-апрел.
  2. ↑ 2,0 2,1 „ҲЕРCЕГОВАČКИ ЭТНО ОКРЕТ - ҲЕО“. wеб.арчиве.орг (2009-йил 7-декабр). 2009-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 27-апрел.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 ЖОŠКО ĆАЛЕТА, ВИДО БАГУР. „ЛИРИCА - ТРАДИCИЖСКО ГЛАЗБАЛО ҲРВАТСКОГА ЖАДРАНА“ (ҳр). wеб.арчиве.орг (2011-йил 29-сентябр). 2011-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 27-апрел.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Стрингед инструмент“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2021-йил 27-апрел.
  5. ↑ 5,0 5,1 Линджо — ҲОУСЕ МАРУСИC — ЛивеЖоурнал
  6. ↑ Булатова, Динара Айдаровна. Тюркский след в инструментальной культуре народов Восточной Европы (на материале шейковых хордофонов) // Музыка. Искусство, наука, практика. — 2018. — № 3(23). — С. 79—87. — ИССН 2226-3330.

Адабиётлар

  • Рихтман Ц. „Несколько замечаний о балканской лире“, . Народные музыкальные инструменты и инструментальная музыка. Сборник статей и материалов. Часть 2. М.: Советский композитор, 1988 — 122—126-бет. 

Ҳаволалар