Лоуис-Алехандре Бертҳиэр (фр. Лоуис-Алехандре Бертҳиэр 1753-йил 20-ноябр, Версал–1815-йил 1-июн, Бамберг) — Империя маршали (1804-й 19-майдан), швейсарияликларнинг генерал-полковниги (1810-йил 13-июндан 1814-йил 22-апрелгача), Наполеон Франсиясининг вице-коннетабли (1807-й) эгалик ҳуқуқи билан Невшател князи, шунингдек, 1805-йилдан Валенж герсоги, 1809-йилдан Ваграм князи, 1799—1807-йилларда ҳарбий министр ва бир вақтнинг ўзида 1799—1814-йилларда Наполеон И  нинг штаби бошлиғи. Жуда кўп Европа армияларига кириб борган штаб ишлари асосчиси.

Лоуис-Алехандре Бертҳиэр
Мукофотлари Гранд Cросс оф тҳе Легион оф Ҳоноур
Cоммандер оф тҳе Ордер оф Саинт Лоуис
Виcе-Гранд Cонстабле оф Франcе

Карерасининг бошланиши

У инжинер-картограф,  генерал-лейтенант Жан-Батист Берте (1721-1804)нинг ўғли эди. Бўлғуси маршалнинг укалари Сезар Берте (1765-1819)  ва Леополд Берте (1770-1804)лар ҳам ҳарбий хизматда бўладилар ва двизион генераллик даражасигача етиб борадилар.

Бўлғуси маршал болалигидан географик хариталар билан ишлашга қизиқар эди. Император Наполеон билан яқинлашгунга қадар (1796) Бертҳиэр Америка ва Франсуз Инқилоблари армияларида штаб зобити сифатида ҳарбий хизматда бўлади[1]. Ўша ердаёқ Бертҳиэр ўзини истеъдодли штаб зобити сифатида кўрсата олганди[2].

Британиялик тарихчи Роналд Дерделфилднинг фикрича, Бертҳиэр жаҳон тарихидаги энг яхши ва энг машҳур штаб  бошлиқларидан бири бўлган. Бастилия олинган пайтда Бертҳиэр 36 ёшда бўлиб, аллақачон ўзини моҳир штаб зобити ва қисман ҳужжатлар билан ишловчи зобит сифатида танита олганди. Америкалик мустамлакачилар авлодлари Британия қироли Георг ИИИ га қарши бош кўтарганларида Франсия Америкага ёрдамга отланади. Бертҳиэр кўнгиллилар қаторида Америкага йўл олади. У Америкада капитан унвонини ва бир қанча мукофотларни олиб, ватанига қайтиб келади[3]. Франсияда Бертҳиэрни бош штабга олишадилар ва полковник даражасига кўтарадилар. У 1789-йилда Версал Миллий гвардиясига бошчилик қилади[4].

Бонапарт ҳокимиятга келган даврда Бертҳиэр аллақачон генерал-маёр унвонига эга эди. 1798-йилда Италиядаги Франсия қўшинларига бош қўмондон қилиб тайинланган Бертҳиэр Римни олади ва у ерда папа ҳокимиятини тугатиб, республика эълон қилади.

Миср экспедициясига Бертҳиэр штаб бошлиғи бўлиб боради; 1799-йилда Бонапарт билан Франсияга қайтиб келган Берте 18-брумердан сўнг ҳарбий министр этиб тайинланади,  1800-йилдаги франсуз армиясининг Сен-Бернард довонидан ошиб  ўтишидаги  ва Маренго жангидаги ғалабасида штаб бошлиғи сифатида Бертҳиэрнинг роли беқиёсдир. Наполеон император деб эълон қилингач, 1804-йилда Бертҳиэрга маршаллик даражаси ва “Фахрий легион” унвони берилади.

Бертҳиэр 1796-йилда Наполеоннинг Италиядаги биринчи кампаниясида у 1814-йилда тахтдан воз кечгунга қадар штаб бошлиғи эди. Гранде Армéэ нинг операцион самарадорлиги унинг катта ма’мурий ва ташкилий қобилиятлари билан боғлиқ.

Наполеоннинг штаби бошлиғи

Бертҳиэрнинг мартабаси ҳар томонлама дахлсиз бўлиши керак эди, фақат битта камчилиги бор эди. Берте штабда қирол эди, лекин жанг майдонида ёки армияни мустақил бошқаришда уқувсизроқ, кўнгли бўшроқ одам эди. Бундай вазиятларда Бертҳиэр кучлироқ раҳбарнинг буйруқларига мухтож бўлиб қоларди. У ҳақида тарихчи Дерделфилд шундай ёзади: “У жуда ёқимтой ва содиқ, шу билан бирга ҳар бир ишни маромига етказадиган, ўта пунктуал,  шунингдек, энг зарур жойларда вақтида пайдо бўладиган шахс эди. Хотираси эса икир-чикирларгача эслай олиш қобилиятига эга феноминал хотира эди. Бертҳиэр сўралган пайтда армиянинг хоҳлаган қисмининг  сони ва жойлашувини бехато айтиб бера оларди”.

Бироқ унинг туғма журъацизлиги, қаттиққўл раҳбарга эҳтиёжмандлиги бор гап эди. Айнан шундай кучли раҳбар корсикалик Бонапарт бўлиб чиққанди. Наполеоннинг ҳаракатларини ҳеч ким олдиндан  айта олмас, у керакли пайтда зарур қарорни қабул қила оладиган шахс эди.

Бертҳиэр Наполеон билан 20 йил давомида ёнма-ён юради. У то 1814-йилгача Наполеоннинг барча урушларидаги кампанияларининг режаларини ишлаб чиқишда салмоқли ролни ўйнаган эди. Айниқса, 1805-йилдаги Буюк Армиянинг Ла-Манш қирғоқларидан Австрия текисликларига қараб амалга оширган шиддатли юриши (марш броссок)да Бертҳиэрнинг штаб бошлиғи сифатида ишлаб чиққан режасининг ўрни  беқиёс эди. Аустрлицдаги ғалаба айнан мана шу юрушнинг мантиқий якуни бўлганди. Ваграм жангидан кейин Наполеон Бертҳиэрга Ваграм князи рутбаси (титул)ни берганди[4].

Луи-Александ Бертиэрнинг герби.

Наполеон Бертҳиэрни штаб бошлиғи сифатида юқори баҳоларди. Муқаддас Елена оролида Ватерлоо ёнида бўлган жангдаги мағлубияти сабабларини мушоҳада қиларкан, Наполеон шундай деб қистириб ўтиб кетади: “Агар штаб бошлиғи Бертҳиэр бўлганида, мен жангни бой бермаган бўлардим”[5].

Бертҳиэр марéчал де лагер сифатида 1792-йилда, Франсуа-Габриэл Лéпаулле (1834)

Шахсий ҳаёти

1808-йилда Наполеоннинг ундови билан Бертҳиэр Бавария қиролининг жияни бўлмиш герсог Вилгелмнинг қизи Мария Елизаветтага уйланади. Тўй муносабати билан Бертҳиэр императордан “Эгоист” (худбин) номли сервизни тўёна сифатида олади. Бу ҳарбий юрушларда  доимо менинг ёнимда юрасан деган ишора эди.

Унинг фарзандлари:  Наполеон Александр Луи Жозеф (1810-1887),  Каролина Жозефина (1812-1905),  Мария  Анна Вилгелмина Александрина  Елизавета (1816-1878).

1814-йилда Наполеон тахтдан воз кечгач,  кибр-ҳаволи рафиқасининг маслаҳати билан маршал Бертҳиэр қирол Людовик ХВИИИ нинг хизматига киради. 1815-йил 1-июн куни нома’лум сабабларга кўра Бертҳиэр Бамбергдаги саройининг учинчи қавати ойнасидан пастга тушиб ҳалок бўлади. Бу фожеа машҳур Юз кун даврида юз берганди (ўз жонига қасд қилган деган тахминлар бор). Бертҳиэр қайнотасининг Бансдаги қасри ҳовлисига дафн этилган[4].

Шунингдек, Бертҳиэрни италиялик графиня Жозеппина (Жозефина) Висконти билан севги алоқалари ҳақида ҳам гап-сўзлар юрган. Уларнинг 1796-йилда Биринчи италян

кампаниясида бошланган севги  алоқалари салкам 20 йил давом этган эди. Бертҳиэр Висконти хонимга уйлана олмасди, чунки у эрли хотин эди. Шунинг учун Бертҳиэр Наполеоннинг қистови билан Бавария маликасига уйланганди. Маршалнинг малика билан Парижда ўтказилган никоҳи ҳақидаги хабардан бироз ўтиб, графиня Висконтининг эри граф Висконтининг ўлими ҳақидаги хабар келади. Эндигина  унаштирилган Бертҳиэр севимли аёли билан бирга бўлиш имконидан маҳрум бўлганини билиб жуда хафа бўлганди. Лекин у уйлангач ҳам Висконти хоним билан алоқада бўлиб турган эди[1].

Мукофотлари

Фахрий легион унвони, катта бургут (1805-йил, 2-феврал.)

Фахрий легион унвони, буюк зобит (1804.14.06)

Авлиё Людовик ордени, командор (1814)

Авлиё Людовик ордени, кавалер (1788)

Кармел нотрдами ва Қуддуслик авлиё Лазар ордени (1773)

Венгрия қироллигининг Авлиё Стефан ордени (Австриянинг катта хочи)

Максимилиан Иосиф ҳарбий ордени, катта хоч (Бавария қироллиги)

Садоқат ордени, катта хоч (Баден буюк герсоглиги)

Вестфалия тожи ордени, буюк командор (Вестфалия қироллиги)

Олтин бургут Рицарлик ордени, катта хоч (Вюртемберг қироллиги)

Авлиё Иосиф ордени, катта хоч (Вюрсбург буюк герсоглиги)

Людвиг ордени (Гессен буюк герсоглиги)

Темир тож ордени, буюк мулозим (Италия қироллиги)

Қора бургут ордени (Пруссия)

Авлиё Андрей Первозванний ордени (Россия 1807.03.(15)17.)

Авлиё Александр Невский ордени (Россия 1807.27.06 (09.07.)

1-даражали Муқаддас Анна ордени (1807.27.06.(09.07).

Рут тожи ордени, катта хоч (Саксония қироллиги)

Авлиё Генрих ҳарбий ордени, катта хоч (Саксония қироллиги)[6].

Кинодаги образи

Сан-Жан хоним  (овозсиз кино АҚСҲ  1925-й.) — актёр Жан Жакинет

Дезире Кларининг ғаройиб  тақдири (Франсия 1942-й) — актёр  Жан Дави

Кутузов (1943-й. СССР) — актёр  Евгений Калужский

Аустрлиц (1960-й. Франсия, Италия, Югославия) — актёр  Андре Сертес

Уруш ва тинчлик  (1972-й. Буюк  Британия, телесериал) — актёр  Жон Бреслин.

Хотира

Бертҳиэрнинг исми ва фамилияси Париждаги  Юлдуз майдонидаги  Зафар дарвозасининг жанубий пештоғига ёзиб қўйилган.

Канадада 1916-йил, Франсияда эса 1921-йилда маршал Бертҳиэр шарафига қўйилган кемалар аниқланган.

Галерия

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Wацон 1957
  2. ↑ Делдерфилд Р. Ф. Маршалы Наполеона. — Андоза:М.: Центрполиграф, 2001. — С. 24—26.
  3. ↑ Делдерфилд Р. Ф. Там же. — С. 157.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Троицкий Н. А. Маршалы Наполеона . // Новая и новейшая история. 1993. № 5. — С. 166—178.
  5. ↑ „Бертҳиэр, Тҳе Индиспенсабле Маршал“ (2020-йил 10-ноябр). 2020-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 10-ноябр.
  6. ↑ Отечественная война 1812 года и освободительные походы Русской Армии 1813—1814 годов. Источники. Памятники. Проблемы. Материалы ХХИИИ Международной конференции 3-5 сентября 2019 г. Бородино. 2020 г. // С. Ю. Рычков. Историческая память об участниках Бородинского сражения в названиях кораблей. С. 302—328[1]