Ludwik Rajchman

Лудwик Ражчман

  Людвик Витолд Райчман (1881-йил 1-ноябр — 1965-йил 13-июл) полшалик шифокор ва бактериолог эди. У УНИCЕФнинг асосчиси ҳисобланади ва 1946-йилдан 1950-йилгача унинг биринчи раиси сифатида ишлаган.

Оиласи

У Варшава филармонияси асосчиси ва биринчи директори Александр Райчман ва социалистик ва аёллар ҳуқуқлари фаоли Мелания Хирсфелд оиласида туғилган. У насронийлашган поляк яҳудийлари оиласидан эди. Ота-онаси агностик бўлса-да, Людвик туғилганда чўқинтиришган. У таниқли полшалик математик Александр Райчман ва полшалик социолог Хелена Радлинсканинг укаси ва полшалик микробиолог Людвик Хиршфелднинг биринчи амакиваччаси бўлган. Людвик Райчман — полшалик компютер олими, магнит ядроли хотира ихтирочиси Ян А. Райчманнинг отасидир.

Ҳаёти

Райчман Варшавада рус босқинининг оғир шароитларида ўсган. У ёшлигида синглиси Елена билан ўз „мамлакати“даги (ўша пайтда Полша расман йўқ эди) ижтимоий адолацизликлардан яхши хабардор бўлиб, ўсмирлик чоғида ёш ишчиларга дарс бериш билан шуғулланган. Вояга етганида у Полша социалистик партиясига (ППС) қўшилди ва 1905-йил қўзғолонида қатнашди ва ҳатто ҳибсга олинди. Бир неча ойлик қамоқдан кейин у бир муддат Харковга сургун қилинди.

Людвик Райчман Краковдаги Ягеллон университетида тиббиёт факултетида таҳсил олган ва у ерда ўзининг бўлажак рафиқаси Маржа Боянчик билан учрашган, у ҳам тиббиёт факултети талабаси эди. Луи Пастер билан ишлаган Одо Бужвид ўргатганидек, у бактериологияга қизиқиб қолди. Райчман Париждаги Пастер институтида докторантурадан кейинги таҳсил олди, сўнг қисқа муддат Краковга қайтиб келди (унинг Полшанинг Россия томонидан босиб олинган қисмига бориши тақиқланган), Лондондаги таниқли бактериологик лабораторияга тайинланди. Райчман ва унинг рафиқаси ва уч фарзанди Биринчи жаҳон уруши давомида Лондонда қолишди, шу вақт ичида Райчман урушдан кейин Полша мустақиллиги учун лоббичилик қилувчи ППС фаоли сифатида ҳам банд эди. 1918-йил октябр ойида оила Варшавага қайтиб келди ва Райчман (оилавий алоқалари туфайли Полша элитаси билан яхши таниш эди) янги Полша ҳукуматини кейинчалик „Паńстwоwй Закłад Ҳигиэнй“ (Миллий Гигиэна институти) деб ўзгартирилган эпидемиологик марказ яратишга кўндиради. Варшавада ҳозирги кунгача Полшанинг асосий соғлиқни сақлаш институти сифатида мавжуд.

Райчман Шарқий Европани вайрон қилувчи тиф эпидемиясининг бир нечта тўлқинларига қарши курашда жуда фаол бўлган ва шунинг учун ривожланаётган Миллатлар Лигаси томонидан пайқалган ва 1921-йилда уни Женевада (Швейсария) ЛН учун Соғлиқни сақлаш ташкилоти ташкил этиш учун номлаган. Соғлиқни сақлаш ташкилоти асосан ЛНнинг энг муваффақиятли ташаббусларидан бири сифатида қабул қилинади. Райчман ўз мандатини бажариш учун кўп саёҳат қилди ва айниқса, Хитойда карантин ва соғлиқни сақлаш тизими заруратидан ҳайратда қолди: шунинг учун у Хитой ҳукуматига маслаҳатчи бўлди ва Чанг Кай-шек оиласи ва айниқса, ТВ Соонг билан яқинроқ бўлди.1924-йилда Артур Свицер (Миллатлар Лигаси матбуот бўлими ходими) ва Институт Жан-Жак Руссо ўқитувчилари Адолф Ферриэр ва Пол Мейхофер билан биргаликда у Женева халқаро мактабига асос солди — бу дунёдаги биринчи турдаги.

1930-йилларнинг бошларида Райчман ўзининг дўсти Жан Моннетни Хитой молия вазири ТВ Соонг билан таништирди ва шу тариқа 1934-йилда Хитой тараққиёт молия корпорациясининг ташкил этилишига ҳисса қўшди. Шу билан бирга, у Женевада ўзининг антифашистик ва тинчлантирувчи муносабати ва ҳаракатлари билан машҳур бўлди. У энди 1938-йилда уни ўз вазифаларидан четлатган Миллатлар Лигасининг франсиялик тинчлантирувчи директори Жозеф Авенолни сиёсий жиҳатдан мамнун қилмади.

Ишсиз қолган РаЙчман ҳукуматга Японияга қарши мудофаа тайёрлашда ёрдам бериш учун Хитойга борди, хусусан, АҚШдан самолётлар сотиб олди. Унинг оиласи Франсиянинг ғарбий минтақаси бўлган Сартеда „шато“ сотиб олиб, Франсияга кўчиб ўтди. Немислар Франсияга бостириб кирганида бутун оила у ерда эди. Райчман қувғиндаги Полша ҳукумати президенти, шахсан ўзи таниган генерал Сикорскини кўргани борди. Сикорски уни полшалик қочқинлар бўйича мас’ул этиб тайинлади ва унга АҚШдан ёрдам сўраб президент Рузвелтга мактуб юборди; у, шунингдек, Райчманга дипломатик паспорт берди, бу унга Франсиядан Испания ва Португалия орқали қочишга ва охир-оқибат Вашингтонга этиб боришга имкон берди. Уруш пайтида Райчман гуманитар масалалар устида ишлаган, шунингдек, ТВ Соонгнинг ривожланиш масалалари бўйича маслаҳатчиси бўлган: ҳақиқатан ҳам у машҳур „Хитой лоббиси“ га тегишли эканлиги айтилган. Урушнинг охирига келиб, УНРРА унга Европа озод бўлгандан сўнг (айниқса, тиф эпидемияси қўрқиб кетган) соғлиқнинг кескин ҳолатини қандай ҳал қилиш ҳақида ҳисобот ёзишни топширди. Уруш охирида Лублиндаги янги (коммунистик) Полша ҳукумати ундан Полшани УНРРА таркибида вакиллик қилишни сўради. Таъкидланишича, Райчман бу ҳукумат билан ҳамкорлик қилиш борасида жиддий иккиланиб юрган, аммо охир-оқибат у ўз мамлакатига ёрдам бериш истаги билан ғолиб бўлган ва у аслида УНРРА орқали жуда самарали қилган.

УНРРА БМТнинг Женевада бўлиб ўтган йиғилишида ёрдам кўрсатиш ҳаракатларига чек қўйишини эълон қилганида, Райчман ассамблея олдида туриб, бутун дунё бўйлаб болаларга ёрдам беришга бағишланган Фонд яратишга чақирди. Унинг таклифи қабул қилинди ва 1947-йил бошида УНИCЕФ болаларга, хусусан, овқатланиш ва эмлашда ёрдам бера бошлади. Райчман 1950-йилгача УНИCЕФ бошқаруви раиси бўлиб қолди ва ўз иши учун маош олишдан бош тортди. Совет блоки мамлакатларида пайдо бўлган совуқ уруш ва сталинизм шароитида Райчман Маккарти даврида чақирилди: у тўсатдан Франсияга жўнади ва ҳеч қачон АҚШга қайтмади. Шу билан бирга, Полша коммунистик маъмурлари унинг Полша паспортини олиб қўйишди ва 1956-йилда Сталинизмдан кейинги давр бошлангунга қадар у қайта расмийлаштирилмади. Ўшандан бери Райчман Полшага тез-тез бориб турди, хусусан, расмийлар томонидан илмий вазифаларидан четлаштирилган синглисини кўриш учун. Унинг сўнгги ташрифи 1963-йилда Варшавага, 1918-йилда ўзи асос солган соғлиқни сақлаш институтига ташриф буюриш эди. Райчман 1965-йилда Паркинсон касаллигининг асоратлари туфайли вафот этди.

Ҳаволалар

• пастер. Фр