Lui Agassiz sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi 
|ismi = Jan Lui Rodolf Agassiz
|portret = Louis Agassiz H6.jpg
|portret imzosi = 
|tavsif = 
|tugʻilgan paytidagi ismi = 
|tavallud sanasi = 180-yil 28-may 
|tavallud joyi = Motier,Fribourg kantoni,Rodaniya Respublikasi
|fuqaroligi = 
|vafot sanasi = 1873-yil 14-dekabr (66 yosh)
|vafot joyi = Kembrij, Massachusets
|turmush ortogi = Cecilie Braun
Elizabeth Cabot Cary
|universitet = 
|millati = 
|dini = 
|kasbi = 
|mukofotlari = 
|faoliyat_yillari = 
|boʻyi = 
|otasi = 
|onasi = 
|bolalari = 
|bilimi = 
|partiyasi = 
|sayt = 
|imzo = Appletons' Agassiz Jean Louis Rudolphe signature.svg
}}
'''Jan Lui Rodolf Agassiz (Agassi) '''([[fransuzcha]]: ''Jan Lui Rodolf Agassiz'') — [[shveytsariya]]lik va [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|amerika]]lik tabiatshunos, [[geolog]], [[olim]], [[glyatsiologiya]] asoschilaridan biri. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi ( 1863).
Oʻzining ilk hayotini [[Shveysariya]]da oʻtkazgan. Erlangen va Myunxenda falsafa doktori va tibbiyot darajasini oldi. Parijda Georges Cuvier va Aleksandr fon Gumboldt bilan oʻqiganidan soʻng Agassiz Neuchâtel universitetining tabiiy tarix professori etib tayinlandi. U 1847-yilda Garvard universitetiga tashrif buyurdi va AQSHga koʻchib oʻtdi. U Garvardda zoologiya va geologiya professori boʻldi, uning Lorens ilmiy maktabiga rahbarlik qildi va uning qiyosiy zoologiya muzeyini tashkil etdi.
Agassiz kuzatuv maʼlumotlarini yigʻish va tahlil qilish rejimi bilan mashhur. U zoologiya, geologiya va shunga oʻxshash sohalarga katta institutsional va ilmiy hissa qoʻshgan jumladan minglab sahifali koʻp jildli tadqiqot kitoblarini yozgan. U ayniqsa ixtiologik tasnifga shu jumladan megalodon kabi yoʻqolib ketgan turlarga va geologik tarixni oʻrganishga glatsiologiyaga asos solishga qoʻshgan hissasi bilan mashhur. 20- 21-asrlarda uning darvinchilik evolyutsiyasiga qarshiligi, kreatsionizmga boʻlgan eʼtiqodi va inson poligenizmi haqidagi asarlarida yashirin boʻlgan ilmiy irqchilik uning obroʻsiga putur yetkazdi va merosi boʻyicha tortishuvlarga sabab boʻldi.

== Yoshlikdagi hayoti ==
Lui Agassiz Shveysariyaning Fribourg kantonidagi Motier qishlogʻida (hozirgi Xaut - Vullining bir qismi) tugʻilgan. Lui Rudolf va uning rafiqasi Rouz Mayorning farzandi.
Uning otasi avlodlari kabi <nowiki/>[[Protestantizm|protestant]] ruhoniy edi, onasi esa tabibning qizi, oʻgʻillarini tarbiyalashda eriga yordam bergan oʻziga xos ziyoli edi. U uyda taʼlim oldi  to toʻrt yil Biennadagi oʻrta maktabda oʻqiguncha, u 1818-yilda oʻqishga kirdi va Lozannada boshlangʻich taʼlimni tugatdi. Agassiz Tsyurix , Heidelberg va Myunxen universitetlarida tahsil olgan. Oxirgi bosqichda u tabiat tarixi , botanika haqidagi bilimlarini kengaytirdi. 1829-yilda Erlangenda falsafa doktori , 1830-yilda Myunxenda tibbiyot fanlari doktori ilmiy darajasini oldi. Parijga koʻchib oʻtib u Aleksandr fon Gumboldtning vasiyligi ostida boʻldi va keyinchalik uning moliyaviy xayrixohligini ostida ish yurti. Gumboldt va Georges Cuvier bilan geologiya va zoologiya kareralarida boshladilar. Tez orada ixtiologiya Agassizning hayotiy faoliyatining markaziga aylandi. 1819-1820-yillarda nemis biologlari Iogann Baptist fon Spiks va Karl Fridrix Filipp fon Martius Braziliyaga ekspeditsiya qilishdi. Ular Yevropaga koʻplab tabiiy ob’ektlar jumladan Braziliyaning chuchuk suv baliqlarining muhim kolleksiyasi bilan qaytishdi. Uzoq umur koʻrmagan Spiks 1826-yilda vafot etgan va bu baliqlar tarixini ishlab chiqish uchun vaqti yetmadi. Martius bu loyiha uchun Agassizni tanladi. Braziliya baliqlarini tasvirlash vazifasi 1829-yilda yakunlandi va nashr etildi. Undan soʻng Neuchâtel koʻlida topilgan baliqlar tarixi boʻyicha tadqiqotlar olib borildi. Oʻz rejalarini kengaytirib 1830- yilda u „Markaziy Yevropaning chuchuk suv baliqlari tarixi“ prospektini chiqardi . 1839-yilda esa nashrning birinchi qismi chiqdi va u 1842-yilda tugallandi. 1832-yil noyabrda Agassiz Neyshatel universitetining tabiiy tarix professori etib tayinlandi, taxminan 400 AQSh dollari miqdorida maosh oladi va bu lavozim unga shaxsiy oʻqish uchun boʻsh vaqt ajratgani uchun Parijdagi ajoyib takliflarni rad etadi. Tez orada uning eʼtiborini atrofdagi qoyadagi qazilma baliqlar , Glarus shiferlari va Monte Bolka ohaktoshlari tortdi. Oʻsha paytda ularni ilmiy oʻrganishda juda kam narsaga erishilgan edi. Agassiz 1829-yildayoq asar nashr qilishni rejalashtirgan. Boshqalardan koʻra, bu uning jahon miqyosidagi shon-shuhratiga poydevor qoʻyadi. Uning " Recherches sur les poissons " fotoalbomlarining besh jildligi( Fossil Fish tadqiqotlari ) 1833-yildan 1843-yilgacha nashr etilgan. Ular asosan Jozef Dinkel tomonidan ajoyib tarzda tasvirlangan. Ushbu ish uchun materiallar toʻplashda Agassiz [[Yevropa]]ning asosiy muzeylariga tashrif buyurdi. Parijda Kuvier bilan uchrashib, undan koʻp dalda va yordam oldi. Ular uni yetti yildan beri bilishardi.
1833-yilda u doʻsti Aleksandr Braunning singlisi Sesil Braunga uylandi va Neychatelda oʻz oilasini qurdi. Rafiqasiga ilmiy rasmlar chizizishga  akalari tomonidan oʻrgatilgan uning va bu Agassizga juda katta yordam bergan, qazilma va chuchuk suv baliqlarining eng chiroyli plitalarini u chizgan.
Benjamin Peirce bilan Agassiz uning paleontologik tahlillari yangi ixtiologik tasnifni talab qilishini aniqladi. U tekshirgan fotoalbomlarda baliqning yumshoq toʻqimalarining izlari kamdan-kam uchraydi, aksincha ular asosan tishlar, tarozilar va qanotlardan iborat boʻlib, suyaklar nisbatan kam hollarda mukammal saqlanib qolgan. Shuning uchun u baliqlarni tarozi va boshqa teri qoʻshimchalarining tabiatiga koʻra toʻrt guruhga (ganoidlar, plakoidlar, sikloidlar va ktenoidlar) ajratadigan tasnifni qabul qildi. Bu baliq taksonomiyasini yaxshilash uchun juda koʻp yordam berdi, ammo Agassizning tasnifi oʻsha paytga nisbatan oʻzgartirildi.
Lui de Kulon otasi va oʻgʻli bilan birga, u birinchi kotib boʻlgan Tabiatshunoslik jamiyatini tuzdi va Kulonlar bilan birgalikda etimning uyida vaqtinchalik tabiat tarixi muzeyini tashkil qildi.  Agassiz ishini davom ettirish uchun moliyaviy yordamga muhtoj edi. Britaniya assotsiatsiyasi va Ellesmir grafi, keyin lord Frensis Egerton yordamga kirishdi. Ish uchun qilingan 1290-ta asl chizmalar Earl tomonidan sotib olingan va u tomonidan London Geologiya Jamiyatiga taqdim etilgan. 1836-yilda Vollaston medalifotoalbom ixtiologiyasi boʻyicha qilgan ishlari uchun oʻsha jamiyat kengashi tomonidan Agassizga mukofotlangan. 1838-yilda u Qirollik jamiyatining xorijiy aʼzosi etib saylandi. Shu bilan birga, umurtqasiz hayvonlar uning eʼtiborini tortdi. 1837-yilda u yaqinda va fotoalbom Echinodermata monografiyasining „Prodromi“ ni nashr etdi, uning birinchi qismi 1838-yilda paydo boʻlgan. 1839-1840-yillarda u Shveysariyadagi echinodermlarning qazilmalari haqida ikki kvarta jildni nashr etdi va 1840-1845-yillarda u oʻzining " Etudes tənqidi sur les mollusques fossiles " ( Fossil mollyuskalar boʻyicha tanqidiy tadqiqotlar ) nomli kitobini nashr etdi.
Agassizning 1834-yilda Angliyaga birinchi tashrifidan oldin Xyu Miller va boshqa geologlar Shotlandiya shimoli-sharqidagi Eski Qizil qumtoshning ajoyib qazilma baliqlarini yoritib berishdi. Pterichthys , Coccosteus va boshqa avlodlarning gʻalati shakllari keyinchalik geologlarga birinchi marta maʼlum qilindi. Ular Agassizda katta qiziqish uygʻotdi va uning 1844-1 (45: Monographie des poissons fossiles du Vieux Grès Rouge, ou Système Dévonien (Eski Qizil qumtosh) des Îles Britanniques et de Russie (Mono)) chop etilgan monografiyasining mavzusi boʻldi . Qadimgi qizil qumtoshning qazilma baliqlari yoki Britaniya orollari va Rossiyaning Devon tizimi ). Noyxateldagi faoliyatining dastlabki bosqichlarida Agassiz ilmiy boʻlimni yaxshi boshqara oladigan inson sifatida ham nom qozongan. Uning gʻamxoʻrligi ostida Neyshatel universiteti tez orada ilmiy izlanishlar boʻyicha yetakchi muassasaga aylandi. [ iqtibos kerak ]
1842-1846-yillarda Agassiz zoologik nasl va guruhlarda ishlatiladigan barcha nomlarning havolalari bilan tasniflangan Zoologicus nomli roʻyxatini chiqardi. U 1843- yilda Amerika falsafiy jamiyatining aʼzosi etib saylangan .
1836-yilgi taʼtilni Agassiz va uning rafiqasi kichik Bex qishlogʻida oʻtkazdilar, u yerda Jan de Charpentier va Ignaz Venets bilan uchrashdi. Ularning yaqinda eʼlon qilingan muzlik nazariyalari ilm-fan olamini hayratda qoldirdi va Agassiz Neychatelga gʻayratli tarzda qaytdi.  1837-yilda Agassiz Yer oʻtgan muzlik davriga duchor boʻlganligini taklif qildi. U Gelvetlar jamiyatiga qadimgi muzliklar Alp togʻlaridan tashqariga qarab oqib oʻtayotgani, hatto undan kattaroq muzliklar Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerika tekisliklari va togʻlarini qoplab, butun Shimoliy yarim sharni boʻgʻib qoʻygani haqidagi nazariyani taqdim etdi. Uzoq muzlik davrida. Oʻsha yili u Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining xorijiy aʼzosi etib saylandi. Ushbu taklifdan oldin Gyote de Sossyur, Ignaz Venets, Jan de Sharpentier, Karl Fridrix Shimper va boshqalar Alp togʻlari muzliklarini oʻrganishgan va Gyote, Charpentier va Shimper  hatto tartibsiz bloklar degan xulosaga kelishgan. Yura togʻlari yonbagʻirlari va choʻqqilarida tarqalgan alp togʻ jinslaridan iboratmuzliklar tomonidan u erga koʻchirilgan edi. Bu gʻoyalar Agassizning eʼtiborini tortdi va u ularni Alp togʻlariga ketma-ket sayohatlarida hamroh boʻlgan Sharpentier va Shimper bilan muhokama qildi. Agassiz hatto Aar muzliklaridan birida kulba qurgan va bir muddat muzning tuzilishi va harakatini oʻrganish uchun uni uyiga aylantirgan.
Agassiz Angliyaga tashrif buyurdi va oʻz gʻoyalari bilan oʻrtoqlashgan yagona ingliz tabiatshunosi Uilyam Baklend bilan muzlik hodisalarini izlash uchun Britaniya orollari boʻylab sayohat qildi va muzlik davri haqidagi nazariyasi toʻgʻri ekanligidan qoniqish hosil qildi. 1840-yilda Agassiz Études sur les glaciers („Muzliklar boʻyicha tadqiqotlar“) nomli ikki jildlik asarini nashr etdi.  Unda u muzliklarning harakati, ularning morenalari va ularning togʻ jinslarini yiv ochish va yaxlitlashda hamda yoʻl-yoʻriq va roches moutonnées hosil qilishda taʼsirini muhokama qilgan.Alp togʻlari uslubidagi landshaftlarda koʻrinadi. U Charpentier va Shimperning alp muzliklarining bir qismi Aar va Ronning keng tekisliklari va vodiylari boʻylab choʻzilganligi haqidagi gʻoyasini qabul qildi, ammo u yaqin oʻtmishda Shveysariyani bitta katta muz bilan qoplagan degan xulosaga keldi. baland Alp togʻlari va shimoli-gʻarbiy Shveysariya vodiysi boʻylab Yuraning janubiy yon bagʻirlarigacha choʻzilgan. Asarning nashr etilishi dunyoning barcha qismlarida muzlik hodisalarini oʻrganishga yangi turtki berdi. 
Oʻsha paytdagi muzlik bilan tanish boʻlgan Agassiz va ingliz geologi Uilyam Bakland 1840-yilda Shotlandiya togʻlariga tashrif buyurishdi. U yerda ular muzlik harakatining turli joylarida aniq dalillarni topdilar. Bu kashfiyot London Geologiya Jamiyatiga ketma-ket xabarlarda eʼlon qilindi. Angliya, Uels va Irlandiyaning togʻli tumanlari muzlik qoldiqlarini tarqatish markazlari boʻlgan. Agassizning taʼkidlashicha, „ Grenlandiyada mavjud boʻlganlarga oʻxshash katta muz qatlamlari bir vaqtlar qatlamlanmagan shagʻallar (toshlar siljishi) topilgan barcha mamlakatlarni qoplagan; bu shagʻal, umuman olganda, muz qatlamlarining muz qatlamlarini maydalash natijasida hosil boʻlgan. sirt va boshqalar.“ 
Oʻzining keyingi yillarida Agassiz oʻzining muzlik nazariyalarini Braziliya tropiklari, jumladan Amazonka geologiyasiga qoʻlladi. Agassiz bilan uning shogirdi va yordamchi yordamchisi sifatida yaqin aloqada boʻlishiga qaramay, geolog Charlz Xart oxir-oqibat u yerdagi dala ishlariga asoslanib, Agassizning Amazon haqidagi nazariyalarini rad etdi. Har qanday muzlik jarayonlarini isbotlash oʻrniga, u muzlik emas, balki dengiz va tropik oqimlarning kimyoviy yoʻq boʻlib ketgan choʻkindilarini topdi, bu topilma keyinchalik geologlar tomonidan tasdiqlandi. 
Prussiya qiroli tomonidan berilgan pul granti yordamida Agassiz 1846-yil kuzida [[Shimoliy Amerika|Shimoliy Amerikaning]] tabiiy tarixi va geologiyasini oʻrganish va „Yaratilish rejasi“ mavzusida maʼruzalar kursini oʻqish uchun Atlantika okeanini kesib oʻtdi. Hayvonlar qirolligi"  Jon Amori Louellning taklifiga binoan , Boston , Massachusets shtatidagi Louell institutida . Qoʻshma Shtatlarda unga taqdim etilgan moliyaviy takliflar uni u yerda yashashga undadi va u umrining oxirigacha shu yerda qoldi. Amerika sanʼat va fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʼzosi etib saylangan1846-yilda 

1846-yilda hali ham uch farzandi bilan Shveysariyada qolgan Sesiliga uylangan Agassiz kechki ovqatda Elizabeth Cabot Cary bilan uchrashdi. Ikkalasi romantik bogʻlanishni rivojlantirdilar va uning rafiqasi 1848-yilda vafot etganida, ular turmush qurishni rejalashtirdilar va 1850-yil 25-aprelda Bostonda, Massachusets shtatidagi Kingʻs Chapelda boʻlib oʻtgan marosim. Agassiz oʻz farzandlarini ular bilan yashashga olib keldi va Elizabet oʻgay farzandlarini tarbiyaladi va ular bilan yaqin munosabatlarni rivojlantirdi. Uning oʻz farzandlari yoʻq edi. 

Agassiz Garvard botanisti Asa Grey bilan kelishmovchiliklarga qaramay, asosan samimiy munosabatda edi.  Agassiz har bir inson zoti alohida yaratilganiga ishongan, ammo Charlz Darvin tarafdori Grey barcha odamlarning umumiy evolyutsion nasl-nasabiga ishongan. Bundan tashqari Agassiz Amerika akademiyasining Yevropa universitetlarining avtokratik akademik tuzilmalariga taqlid qilishini istagan, asosan, fizik olimlardan iborat boʻlgan ilmiy Lazzaroni guruhining aʼzosi edi, biroq Grey bu guruhning ashaddiy raqibi edi.

Agassizning Louell institutida maʼruzalar oʻqishga kirishishi 1847-yilda Garvard universiteti qoshidagi Lorens ilmiy maktabining tashkil etilishiga turtki boʻldi, uning rahbari Agassiz edi. Garvard uni zoologiya va geologiya professori etib tayinladi va u 1859-yilda u yerda qiyosiy zoologiya muzeyiga asos soldi va 1873-yilda vafotigacha uning birinchi direktori boʻlib ishladi. Garvarddagi faoliyati davomida Agassiz soʻnggi muzlik davrining taʼsirini oʻrgandi. Shimoliy Amerikada. 1857-yil avgust oyida Agassizga Parijdagi Tabiat tarixi muzeyida paleontologiya kafedrasi taklif qilindi, u rad etdi. Keyinchalik u Faxriy legion xochi bilan taqdirlangan.
Agassiz Louell instituti uchun maʼruzalarini davom ettirdi. Keyingi yillarda u „Ixtiologiya“ (1847-1848), „Qiyosiy embriologiya“ (1848-1849), „Quyi hayvonlarda hayot funksiyalari“ (1850-1851), „Tabiat tarixi“ (1853-1854) fanlaridan maʼruzalar oʻqidi. , „Tabiat tarixini oʻrganish usullari“ (1861-1862), „Muzliklar va muzlik davri“ (1864-1865), „Braziliya“ (1866-1867) va „Dengizning chuqurligini oʻrganish“ ( 1869-1970 ).  1850-yilda u Elizabeth Cabot Caryga turmushga chiqdi, u keyinchalik tabiat tarixi haqida kirish kitoblari va vafotidan keyin erining uzoq tarjimai holi haqida yozgan.
Agassiz Garvard fakultetida ishlagan vaqtida <nowiki/>[[Cornell universiteti|Kornel universitetida]] norezident oʻqituvchi boʻlib ishlagan. 1852-yilda u Massachusets shtati Charlstaun shahrida qiyosiy anatomiya boʻyicha tibbiyot professori unvonini oldi, ammo ikki yil ichida isteʼfoga chiqdi. Oʻshandan beri Agassizning ilmiy izlanishlari toʻxtadi, lekin u dunyodagi eng mashhur olimlardan biriga aylandi. 1857-yilga kelib, Agassiz shu qadar yaxshi koʻrilganki, uning doʻsti Genri Uodsvort Longfello uning sharafiga „Agassizning ellik yillik tugʻilgan kuni“ ni yozgan va uni Kembrijdagi Shanba klubi tomonidan Agassiz uchun berilgan kechki ovqatda oʻqib chiqqan. Agassizning shaxsiy yozishi 1857-yildan 1862-yilgacha nashr etilgan Amerika Qoʻshma Shtatlarining tabiiy tarixining toʻrtta (rejalashtirilgan 10 jilddan) bilan davom etdi. Shuningdek, u 1848-va 1854-yillarda toʻrt jildda oʻz sohasi boʻyicha Bibliographia Zoologiae et Geologiae maqolalar katalogini nashr etdi.
1860-yillarda sogʻligʻi yomonlashgan Agassiz dam olish uchun dalaga qaytishga va braziliyalik baliqlarni oʻrganishni davom ettirishga qaror qildi. 1865-yil aprel oyida u Braziliyaga partiyani boshqargan. 1866-yil avgustda qaytib kelganidan soʻng, 1868-yilda „Braziliyada sayohat“ deb nomlangan ekspeditsiya haqida maʼlumot nashr etildi. 1871-yil dekabrda u qoʻmondon Filipp Kerrigan Jonson qoʻmondonligi ostida Hassler ekspeditsiyasi deb nomlanuvchi ikkinchi sakkiz oylik ekskursiyani amalga oshirdi. Eastman Jonsonning ukasi ) va Janubiy Amerikaga Atlantika va [[Tinch okeani|Tinch okeanining]] janubiy qirgʻoqlarida tashrif buyurdi. Kema Charlz Darvinning maqtoviga sazovor boʻlgan Magellan boʻgʻozini kashf etdi.

Uning ikkinchi rafiqasi Elizabet Keri Agassiz , Bostonlik Tomas Grevs Kerining qizi, 1898-yilda Radklif kolleji prezidenti boʻlib, oʻz oʻqishini baham koʻrishni xohladi va eriga Braziliyaga sayohatini tayyorlashda yordam berdi. Ularning oʻgʻli Aleksandr Agassiz bilan bogʻliq holda, u Massachusets shtatining tabiiy tarixi va dengiz hayvonlari boʻyicha dengiz boʻyidagi tadqiqotlarni yozgan. Elizabet Boʻgʻozda shunday deb yozgan edi: „ HasslerU oʻz yoʻnalishini davom ettirdi, togʻlar va oʻrmonlarning cheksiz koʻrinadigan panoramasidan oʻtib, qor va muzning rangpar hududlariga koʻtarildi, bu yerda muzliklar yotqizilgan, ularda har bir yoriq va yoriqlar, shuningdek, suv ostidagi suvlarga qoʻshilish uchun pastga oqib tushadigan koʻplab kaskadlarni sanash mumkin edi. u ular tomonidan bugʻlanganda… Bu haftalar Agassiz uchun ajoyib zavq edi. Kema koʻpincha qirgʻoqni shu qadar yaqin aylanib yurganki, uning geologiyasini kemadan oʻrganish mumkin edi.“
Sessili Braunga birinchi turmushidan boshlab, Agassizning ikki qizi va Aleksandr ismli oʻgʻli bor edi. 1863-yilda Agassizning qizi Ida Genri Li Xigginsonga uylandi, u keyinchalik Boston simfonik orkestrini asos solgan va Garvard va boshqa maktablarga xayrixoh boʻlgan. 1860-yil 30-noyabrda Agassizning qizi Paulin Bostondagi boy savdogar, keyinchalik Boston Tasviriy sanʼat muzeyiga xayrixoh boʻlgan Kvinsi Adams Shouga (1825-1908) turmushga chiqdi. Pauline Agassiz Shou keyinchalik taniqli pedagog, sufragist va xayriyachiga aylandi.
Umrining soʻnggi yillarida Agassiz zoologiya fanini oʻrganishning jonli mavzulari orasida shugʻullanishi mumkin boʻlgan doimiy maktab yaratish ustida ishladi. 1873-yilda xususiy xayriyachi Jon Anderson Agassizga Massachusets shtatidagi Buzzards koʻrfazida (Nyu-Bedfordning janubida) Penikese orolini berdi va uni tabiiy fanlar boʻyicha amaliy maktab sifatida doimiy ravishda taʼminlash uchun 50 000 dollar sovgʻa qildi. dengiz zoologiyasini oʻrganish. Maktab Agassizning oʻlimidan koʻp oʻtmay qulab tushdi, ammo yaqin atrofdagi Vuds Hole dengiz biologik laboratoriyasining asoschisi hisoblanadi.
Agassiz oʻzining ikki sohasining Amerika boʻlimlariga katta taʼsir koʻrsatdi va koʻplab kelajakdagi olimlarga, jumladan Alfey Xyatt , Devid Starr Jordan , Joel Asaf Allen , Jozef Le Konte , Ernest Ingersoll , Uilyam Jeyms , Charlz Sanders Peirsni oʻrgatdi . , Nathaniel Shaler , Samuel Hubbard Scudder , Alpheus Packard va uning oʻgʻli Aleksandr Emanuel Agassiz . U paleontolog Charlz Dulitl Uolkott va tabiatshunos Edvard S. Morzega katta taʼsir koʻrsatdi.. Agassiz talabchan oʻqituvchi sifatida obroʻga ega edi. U goʻyoki „oʻquvchini [[Toshbaqalar|toshbaqa]] yoki omar chigʻanoqlari yoki ustritsa chigʻanoqlari bilan toʻla xonaga kitobsiz yoki unga yordam beradigan soʻzsiz qamab qoʻyadi va u barcha haqiqatlarni aniqlamaguncha uni tashqariga chiqarmasdi. oʻz ichiga olgan ob’ektlar.“  Agassizning ikkita eng taniqli shogirdlari uning qoʻl ostidagi shaxsiy tajribalarini batafsil bayon qildilar: Skadder har shanba uchun qisqacha jurnal maqolasida va Shaler oʻzining avtobiografiyasida. Bu va boshqa xotiralar 1917-yilda Leyn Kuper tomonidan toʻplangan va nashr etilgan, [34] Ezra Pound oʻzining Agassiz va quyosh baliqlari haqidagi anekdoti uchun ulardan foydalanadi.

1840-yillarning boshlarida Agassiz ikkita qazilma baliq turini Meri Anning ( Acrodus anningiae va Belenostomus anningiae ) sharafiga, ikkinchisini esa uning doʻsti Elizabet Filpot nomi bilan atagan. Anning butun dunyo boʻylab muhim topilmalar bilan mashhur boʻlgan paleontolog edi, lekin jinsi tufayli u koʻpincha oʻz ishi uchun rasman tan olinmagan. Agassiz 1834-yilda Lyme Regisga tashrifi chogʻida ayollarning qazilma baliq namunalarini tekshirishda koʻrsatgan yordami uchun minnatdor edi.
Agassiz Kembrijda vafot etdi , Massachusets 1873 va Mount Auburn qabristonida Bellwort yoʻlida dafn qilindi.  uning xotini keyinchalik qoʻshildi. Uning yodgorligi eski Hôtel des Neuchatelois joylashgan joy yaqinidagi Aarning muzlik morenasidan olingan toshdir, uning kulbasi turgan joydan unchalik uzoq emas. Uning qabri Shveysariyadagi eski uyidagi qaragʻay daraxtlari bilan himoyalangan.
Garvard universiteti shimolidagi Kembrij boshlangʻich maktabi uning sharafiga nomlandi va uning atrofidagi mahalla " Agassiz " deb nomlandi. Maktab nomi 2002-yil 21-mayda Agassizning ilmiy irqchilikka aloqadorligi haqidagi xavotirlar va maktabning afro-amerikalik direktori, 1889-yildan 1922-yilgacha xizmat qilgan Mariya Luiza Bolduinni sharaflash uchun Mariya L. Bolduin maktabiga oʻzgartirildi.  Biroq mahalla Agassiz nomi bilan tanilgan. Taxminan 2009-yilda mahalla aholisi mahalla jamoat kengashini „Agassiz-Boldvin hamjamiyati“ deb qayta nomlashga qaror qilishdi. Keyin, 2021-yil iyul oyida, mahalla aholisining ikki yillik saʼy-harakatlari yakuniga koʻra, Kembrij shahar kengashi nomni Bolduin mahallasiga oʻzgartirish uchun bir ovozdan ovoz berdi. Minneapolis, Minnesota shtatidagi Agassiz boshlangʻich maktabi 1922-yildan 1981-yilgacha mavjud boʻlgan.
Shimoliy Amerikaning markaziy qismida hosil boʻlgan qadimiy muzlik koʻli , Agassiz koʻli , Kaliforniyaning Palisadesdagi Agassiz togʻi, Agassiz togʻi , Yuta shtatidagi Uinta togʻlari , Arizonadagi Agassiz choʻqqisi , Massachusetsdagi Agassiz qoyasi va uning tugʻilgan joyida uning nomi bilan atalgan. Shveysariya, Bern Alp togʻlaridagi Agassizhorn. Glacier milliy bogʻidagi Agassiz muzligi ([[Montana]]) va Agassiz koʻrki va Sent-Elias togʻlaridagi Agassiz muzligi (Alyaska) , Baytlahmdagi Agassiz togʻi , Nyu-XempshirOq togʻlarda ham uning nomi bilan atalgan. Marsdagi krater Agassiz krateri  va oydagi promontorium ham uning sharafiga nomlangan. Antarktidaning Palmer Landida joylashgan boshoq uning sharafiga Agassiz burni deb nomlangan. Asosiy kamar asteroidi 2267 Agassiz ham u bilan bogʻliq holda nomlangan.
2005-yilda Yevropa geofanlari ittifoqining Kriosfera fanlari boʻlimi Lui Agassiz medalini taʼsis etdi, u yerdagi yoki quyosh tizimining boshqa joylarida kriosferani oʻrganishga qoʻshgan ulkan ilmiy hissasi uchun shaxslarga beriladi.
1850-yilda Agassiz qora tanlilarning pastligi haqidagi argumentlarini davom ettirish uchun qul boʻlgan Renti Teylor va Teylorning qizi Deliyaning „taʼqib qiluvchi va voyeristik“ deb taʼriflangan dagerreotiplarini topshirdi. Ular qul boʻlgan shaxslarning maʼlum boʻlgan eng qadimgi fotosuratlaridir.  Agassiz tasvirlarni Garvardga qoldirdi va ular 1976-yilgacha Peabodi muzeyining chodirida qoldi, keyin esa ularni sobiq xodim Elli Reyxlin qayta kashf qildi. 15 dagerotiplar „JT Zealy, Photographer, Columbia“ boʻrttirmalari boʻlgan va bir nechta qoʻlyozma yorliqlari boʻlgan holda edi, bu keyinchalik aniqlashda yordam berdi. Reyxlin bir necha oy davomida fotosuratlardagi odamlarni aniqlashga harakat qildi, ammo Garvard universiteti oilalar bilan bogʻlanishga harakat qilmadi va fotosuratlardan foydalanishga ruxsat berdi.
2011-yilda Tamara Lanier Garvard prezidentiga oʻzini Teylorlarning toʻgʻridan-toʻgʻri avlodi deb taʼriflagan va universitetdan fotosuratlarni unga topshirishni soʻragan maktub yozgan. 
2019-yilda Teylorning avlodlari Garvard universitetini suratlarni qaytarish va noaniq zararni qoplash uchun sudga berishdi.  Daʼvoni Agassizning 43 nafar tirik avlodi qoʻllab-quvvatladi, ular qoʻllab-quvvatlash xatida shunday deb yozdilar: "Garvard Lanier xonim va uning oilasiga dagerreotiplarni berish uchun fotosuratlardan eksponat sifatida foydalangani uchun tovon toʻlashni boshlaydi. Agassiz oq tanlilar supremasist nazariyasini qoʻllab-quvvatladi. Har bir inson „oqlarning ustunligini psevdo-ilmiy asoslashni targʻib qilishdagi rolini“ toʻliq baholashi kerak. 

Agassiz Qoʻshma Shtatlarga kelganidan soʻng, u hayvonlar, oʻsimliklar va odamlar „maxsus provinsiyalar“da har bir provinsiyada va har bir provinsiya uchun yaratilgan turlarning alohida populyatsiyalari boʻlgan va bu populyatsiyalar bilan taʼminlangan „maxsus provinsiyalar“da yaratilganligini koʻrsatadigan poligenizm haqida koʻp yozgan. turli atributlar. Agassiz migratsiya va moslashish geografik naqshlarni hisobga olishi mumkinligini rad etdi. Misol uchun, Agassiz oʻsimliklar yoki hayvonlar oʻzlari boshqarish uchun jihozlanmagan hududlar orqali qanday koʻchib oʻtishlari mumkinligi haqida savol berdi. tekshirish muvaffaqiyatsiz tugadi ]Agassizning soʻzlariga koʻra, muayyan jonzotlar yashaydigan sharoitlar „ularni saqlash uchun zarur boʻlgan sharoitlardir va uyushgan mavjudotlar orasida ularning vaqtinchalik mavjudligi uchun muhim boʻlgan narsa, ular yaratilgan shartlardan kamida bittasi boʻlishi kerak“. tekshirish muvaffaqiyatsiz tugadi Agassiz evolyutsiya nazariyasi Xudoning donoligini shaxssiz materializmga tushirganiga ishonib, monogenizm va evolyutsiyaga qarshi edi. tekshirish muvaffaqiyatsiz tugadi 
Agassizga falsafiy idealizm va Georges Cuvierning ilmiy ishlari taʼsir koʻrsatdi. Agassiz odamlarning bir turi mavjudligiga ishongan, ammo irqlarning koʻplab yaratilishi sodir boʻlgan.  muvaffaqiyatsiz tekshirish ] Bu gʻoyalar ilmiy irqchilikni qoʻllab-quvvatlash uchun ishlatilgan. Agassizning fikricha, nasl va turlar Xudoning ongida gʻoyalar edi; ularning jismoniy yaratilishidan oldin Xudoning ongida mavjudligi, Xudo odamlarni bir tur sifatida, lekin bir nechta alohida va geografik jihatdan alohida yaratilish harakatlarida yaratishi mumkinligini anglatardi. Agassiz zamonaviy tilda kreatsionist ediTabiatda tartib bor, chunki Xudo uni bevosita yaratgan deb ishongan. Agassiz ilm-fandagi faoliyatini ijodkor ongida ijodda ifodalangan gʻoyalarni izlash sifatida koʻrdi. 
Agassiz, boshqa koʻplab poligenistlar singari, Ibtido kitobida faqat oq irqning kelib chiqishi haqida hikoya qilingan va Bibliyadagi hayvonlar va oʻsimliklar faqat Odam Ato va Momo Havoga yaqin va tanish boʻlgan turlarga ishora qiladi, deb ishongan. Agassiz Bibliya mualliflari faqat mintaqaviy voqealar haqida bilishlariga ishongan; masalan, Nuh toʻfoni mahalliy hodisa boʻlgan, faqat qadimgi ibroniylar yashaydigan hududlarga maʼlum. tekshirish muvaffaqiyatsiz tugadi 

Stiven Jey Gouldning taʼkidlashicha, Agassizning kuzatuvlari irqchilik tarafdorligidan, xususan, Qoʻshma Shtatlarda afro-amerikaliklarni birinchi marta uchratganidan nafratlanishidan kelib chiqqan. Aksincha, boshqalarning taʼkidlashicha, poligenizmni qoʻllab-quvvatlasa ham, Agassiz irqchilikni rad etgan va maʼnaviyatli inson birligiga ishongan. Muvaffaqiyatsiz tekshirish  Agassiz Xudo hamma odamlarni teng yaratganiga ishongan va tsivilizatsiyada rivojlangan intellektuallik va axloq odamlarni Xudo oldida teng qiladi.  tekshirish muvaffaqiyatsiz tugadi Agassiz hech qachon qullikni qoʻllab-quvvatlamagan va uning poligenizm haqidagi qarashlarining siyosatga aloqasi yoʻqligini daʼvo qilgan lekin uning poligenizm haqidagi qarashlari quldorlik tarafdorlarini dalda berdi. 

Agassizga qarshi irqchilik ayblovlari uning nomi bilan atalgan diqqatga sazovor joylar, maktablar va boshqa muassasalar (Massachusets shtatida koʻp) nomini oʻzgartirishga turtki boʻldi. Uning boshqa sohalardagi keng ilmiy merosi va haqiqiy irqiy eʼtiqodlari haqidagi noaniqlik hisobga olinsa, bu harakatlar haqidagi fikrlar koʻpincha aralashtiriladi.  2007-yilda Shveysariya hukumati uning „irqchi fikrlashini“ tan oldi, lekin Agassizhorn sammiti nomini oʻzgartirishdan bosh tortdi.  2017-yilda Shveysariya Alp klubi Agassizning 1865-yilda ilmiy faoliyati uchun olgan faxriy aʼzosi maqomini bekor qilishdan bosh tortdi, chunki klub bu maqom Agassizning oʻlimi bilan oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisobladi. 2020-yildaStenford Psixologiya boʻlimi oʻz binosining old fasadidan Lui Agassiz haykalini olib tashlashni soʻradi.  2021-yilda Chikago davlat maktablari Agassizning ismini boshlangʻich maktabdan olib tashlashini va uni bekor qilish tarafdori va siyosiy faol Garriet Tubman nomiga oʻzgartirishini eʼlon qildi.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}

[[Turkum:Glyatsiologiya]]