Ziyosfera

Magnetik rezonans tomografiya

(MRTdan yoʻnaltirildi)

Магнит Резонанс Томографиянинг ишлаш принсипи Бу радиологияда тананинг анатомияси ва физиологик жараёнларини тасвирлаш, касалликларга ташхис қўйиш учун ишлатиладиган тиббий тасвирлаш усулидир. МРТ — математик усуллар билан тикланган органлар ва тўқималарнинг қатламли ва волуметрик тасвирларини олиш учун магнит майдон ва радио тўлқинлардан фойдаланишга асосланган нур ташхиси  усулидир. МРТ радиотўлқинли усуллардан фарқли ўлароқ, атомларни ионлаш учун зарур бўлган частотадан анча паст бўлган радио тўлқинлардан фойдаланади. МРТ биологик тўқималарга ионлаштирувчи (зарарли) таъсир кўрсатмайди ва ҳозирги кунда деярли зарарсиз ҳисобланади[1].

Файл:Струcтурал МРИ аниматион.огв
Бошнинг пара-сагитал кесимидаги МРТ тасвири (бурун ва пешона бошнинг орқа қисмида пайдо бо'лади)
Юрак туғма нуқсонларида МР ангиографияси

Яратилиш тарихи

1970-йилларнинг бошида инглиз олими П. Лаутербург магнит майдонда градиэнт яратиш орқали икки ўлчовли тасвирни олиш имкониятини очди. Америкалик олим П. Мансфиэлд П. Лаутербург тадқиқотларини ишлаб чиқди ва бу сигналларни икки ўлчовли тасвирга айлантира оладиган математик тизимни яратди. 2003-йилда П. Мансфиэлд ва П. Лаутербург МРТ соҳасидаги тадқиқотлар учун Нобел мукофоти билан тақдирландилар[2].

Ишлаш механизими

Кўчма МРТ


МРТнинг физик тамойиллари инсон тўқималарининг атом ядроларини   ютиб олишга   асосланган, ташқи магнит соҳасида бу ядроларни топиш пайтида маълум бир частота радио тўлқинларни чиқариши мумкин. Ушбу жавоб сигналлари қабул қилувчи томонидан қайд этилади ва инсон тўқималари ҳақида маълумот беради. Электр сигналлари аналог-рақамли конвертор томонидан қайд этилади ва кейинчалик махсус дастурлар ёрдамида тасвир ҳосил бўлган компютерга киради.

МРТ билан радио тўлқинлар ва статик магнит майдонларнинг тўғридан-тўғри атом ядроси билан ўзаро таъсири мавжуд. Барча ядролар магнит майдонга жавоб бера олмайди — фақат битта рақамга эга бўлганлар протонлар ёки нейтронлар Ҳ, C, Н, О, К, Ф, На, П. Бироқ, амалда, фақат битта протон ва битта нейтрондан иборат водород атомининг ядроси ишлатилади катта миқдордаги водород ҳар қандай танада мавжуд бўлиб, ҳар бир сув молекуласи 2 водород атомларидан иборат ва инсон танаси 85% сувни ўз ичига олади. Бундан ташқари, водород бошқа молекулаларнинг бир қисми сифатида мавжуд. Шунинг учун МРТ учун водород ядроларидан (протонлар) сигнал ишлатилади. Водород атоми энг оддий структурадир, унинг марказида мусбат зарядланган заррача-протон, атрофида-электрон мавжуд.

Шуни таъкидлаш керакки, элементар зарралар-атом ядросида-протон ва нейтронда квант-механик параметерга эга бўлган — классик физикада аналог-айланиш моментига эга бўлган спиндир. Ядро-магнит резонанс тамойилини яхшироқ тушуниш учун ядрони айланадиган тепалик шаклида тасаввур қилиш мумкин — у ўз ўқи атрофида айланади ва айни пайтда айланиш ўқи айланани тасвирлайди

Рад этилган ўқнинг айланиш ҳодисаси прецессия деб аталади. Айланадиган обект ташқи куч таъсирига дучор бўлганда ҳар бир ҳолатда пайдо бўлади. Мисол учун, тортишиш кучи таъсири остида айланадиган тепа прецессион ҳаракатни бошдан кечиради ёки тортишиш йўналиши билан белгиланадиган чизиқ яқинида ўзгаради. Ер сайёраси (шартли равишда-унинг ўқи) қуёш ва унинг атрофидаги сайёраларнинг тортишиш кучлари таъсири остида прецессия ҳаракатларини амалга оширади. Водород протони (унинг айланиши) ташқи магнит майдон таъсири остида. Магнит майдондаги протоннинг олдинги тезлиги магнит майдоннинг ошиши билан ортади. Айланиш тезлиги магнит майдон кучланишига тўғридан-тўғри пропорционалдир ва у Лармор частотаси деб аталади[3].

Магнит майдондаги прецессияда жойлашган ядрода ташқи ўзгарувчан электромагнит майдон - радио тўлқин билан ҳаракат қилиш мумкин. Радиочастота радиациясига таъсир қилиш ядро прецессиясининг бурчагини оширади. Бироқ, радио тўлқинлар фақат ўз частотасининг прецессия частотаси билан тасодифийлиги туфайли прецессия ядроларига  таъсир қилиши мумкин. Бундай частоталар тасодифийлиги резонанс деб аталади. Бурилиш бурчаги қиймати радио тўлқинининг частотаси, интенсивлиги, давомийлиги ва йўналишига боғлиқ. Радиочастотали нурланишнинг таъсири прецессиянинг ўқини деярли вертикал йўналишдан (статик магнит майдоннинг йўналишига параллел равишда) горизонтал равишда-статик магнит майдонга тўғри бурчак остида. Прецессия ўқини ўзгартирадиган импулснинг давомийлиги сониянинг бир қисмидир[4].  

Т1- ва Т2-релаксация

ТР ва ТЕ нинг МР сигналига таъсири

Шундай қилиб, ҳар иккала тизимнинг частоталари мос келадиган ва шунга мос равишда, Т1 — ва Т2 — тўлқини  икки хил йўналиш билан прецессиел ядроларда радио тўлқинларнинг икки тури мавжуд Т1- ва Т2-релаксация.

Т1-дам олиш — бу турдаги жараёнда, ядроларнинг орқа томонлари кичикроқ бурчакларга кириб, горизонтал ёки энли пресесён ҳолатидан вертикал ҳолатга ўтганда содир бўлади. Ушбу жараён узунасига ёки Спин-панжара ҳолати деб аталади. Сигнал асл қиймати 63% га камаяди ва Т1 дам олиш деб аталади.

Т2-енгиллик-радиочастотали сигнал таъсиридан кейин „пакетлаш“ содир бўлганда, яъни ядролар бир-бири билан фазада эмас, натижада трансверс ёки Спин-Спин ҳолати бўлади. Т2 дам олиш пайтида магнит резонанс сигналининг интенсивлиги камаяди. Сигнални максимал қийматдан 63% га камайтириш учун зарур бўлган вақт Т2 деб аталади[5].

Ушбу жараёнларнинг тезлиги кимёвий боғланишлар мавжудлигига, кристалли панжаранинг мавжудлиги ёки йўқлигига, магнит майдоннинг гетерогенлигига ва бошқаларга боғлиқ, ўз навбатида хил дам олиш маълумотларини қайта ишлаш турли хил тасвирларни олиш имконини беради[6].  

МРТ учун қарши кўрсатмалар

Тадқиқот давомида асосий қарши кўрсатмалар магнит атрофидаги статик магнит майдоннинг (периферик магнит майдон деб ҳам аталади) металл обектларга (ферромагнит материалларга) таъсири билан боғлиқ. Металл обектлар ушбу майдоннинг таъсир доирасига тушмаслиги керак (улар беморнинг ташқарисида ҳам, ички қисмида ҳам бўлиши мумкин), чунки бундай нарсаларни жалб қилиш хавфи магнитга яқинлашганда сезиларли даражада ошади.

Асосий магнитдан ташқари, радиочастотали импулслар ҳам беморнинг танасида жойлашган турли хил электрон қурилмаларга, масалан, юрак иимплантларига (ритм драйверлари, юрак стимуляторлари) таъсир кўрсатади.

Статик магнит майдоннинг тирик организмга салбий таъсири ҳақида илмий жиҳатдан тасдиқланган маълумотлар ҳали олинмаган, магнит майдоннинг хомилага тератоген таъсири ҳақида ҳеч қандай далил йўқ. Бироқ, ҳомиладорлик кўпинча МРТ, айниқса, ҳомиладорликнинг биринчи триместрида нисбатан қарши кўрсатма ҳисобланади. Нисбий қарши кўрсатмалар клострофобия (қурилма туннелида бўлган ваҳима ҳужумлари ўрганишга рухсат бермаслиги мумкин), шунингдек, физиологик мониторингни талаб қиладиган беморнинг жуда оғир ҳолати

МРТ тадқиқот усуллари

Т1-ўлчанган оғирликдаги ,Т2-ўлчанган оғирлиги ва протон- оғирликдаги МРТ наъмуналар.

МРТ радиочастота импулслари турли комбинацияларда берилиши мумкин — улар импулс кетликлар деб аталади. Улар юмшоқ тўқимали тузилмаларнинг турли контрастларидаги бир хил тасвирларни олиш ва махсус тадқиқот усулларини қўллаш имконини беради. Улар Т1-ўлчанган оғирликдаги (Т1-ВИ), Т2-ўлчанган оғирлиги (Т2-ВИ) ва протон- оғирликдаги тасвирлар сифатида белгиланади. Улар, шунингдек, МРТ стандарт усуллари дейилади.

МРТ  стандарт усуллари билан бир қаторда, махсус усуллар ҳам қўлланади: МРТ-тадқиқот, Мр-ангиография, Мрмиэлография, Мр-холангиопанкреатографи, Мр-урография, ёг ' босими техникасижироподавления, функционал МРИ, Мр-диффузия, Мр-перфузия ва бошқалар. МРИ-тадқиқот контраст модда киритилиши билан ангиографияни амалга оширишга имкон беради ва у ҳолда.

Инновацион технология, диффузион-вазнли МРИ(Д — МРИ, ДWИ) магнит резонанс томография ҳужайра даражасида танадаги жараёнларни баҳолашга асосланган магнит — резонанс томографиянинг пастки тури ҳисобланади. Кўп ҳолларда тирик ҳужайралар бир-бири билан алмашадиган сувдан иборат. Сув молекулалари ҳужайралараро бўшлиқда ҳам мавжуд. Улар доимо ҳаракат қилишади ва мембранани ҳужайра ичига, кейин эса ундан кирадилар. Бундай ўтиш жараёни диффузия деб аталади.


Т1 ва Т2 ўлчанган оғирликдаги баъзи анатомик тузилмаларнинг ранги қуйидаги жадвалда келтирилган.

Сигнал Т1-ўлчанган оғирликдаги Т2-ўлчанган оғирликдаги
Юқори
Ўрта Кулранг модда оқ моддадан тўқроқ Оқ модда кулранг моддадан тўқроқ[9]
Паст

Усулнинг диагностик хусусиятлари

Бутун тананинг МР томографиясининг умумий диффузион-оғирлиги натижаси бир неча   расмдан тўпланган бутун тананинг уч ўлчамли тасвиридир. Тиббиётнинг турли соҳаларидаги мутахассислар учун қимматлидир, чунки у барча органлар ва инсон тўқималарининг ҳолати ҳақида маълумот беради. Диффузиион МРТ туфайли ташхис қилинади:

— патологик жараёнлар (яллиғланиш, некроз, тромбоз ва бошқалар);

— органлар таркибида аномалиялар;

-яхши сифатли  неоплазмалар ва саратон ўсмалари.

Оддий диффузия бўлмаган тананинг „қизиқарли“ ҳудудни батафсил ўрганиш учун ДМ  МРТ ни қайта ишлатиш учун кўрсатма бўлади. Мисол учун, мия диффузион текшируви бутун тананинг ДВ-сканеридан кўра кўпроқ маълумотга эга бўлади, чунки ўрганилаётган ҳудуд ҳажми кичикроқ[10].

МРТ  тадқиқотлари учун контраст моддалар

Х-рай тадқиқотлар учун контраст моддалар фойдаланиш маъноси х-нурлари „кечиктириб“ ва шундай МРТ тадқиқотлар учун, бундай хусусиятларга эга бўлмаган органлар ва юмшоқ тўқималарнинг контрастини ошириш, уларнинг қобилияти бўлса, контраст моддалар фойдаланиш бошқа ҳодисалар асосланган.

Ҳозирги вақтда гадолиниум (Гд) га асосланган контраст моддалар энг кенг тарқалган бўлиб ишлатилади ,Гд- гадовист, магневист, омнискан. Препарат томир ичига юборилади, организмдан олиб ташлашнинг асосий усули буйраклардир, шунинг учун бундай тадқиқот  учун асосий қарши кўрсатмалар  буйрак етишмовчилиги ҳисобланади. Бундан ташқари, контраст моддаларни қўллаш билан МРТ текшируви учун мутлақ қарши кўрсатма  ҳам ҳар қандай вақтда ҳомиладорликдир.

Гадолинюм препаратлари парамагнетик моддалардир, улар Т1 вақтини камайтиради  ва Т2-протон релаксини, ташқи магнит майдон бўйлаб ядроларнинг айланишини тезлаштиради, бу МР сигналини кучайтиради ва шунга мос равишда тасвирнинг контрастини оширади. МРТ текширувларида контраст моддалар нормал МРТтекширувларида тўқима бир хил сигнал зичлиги бор кичик ўсмалар ва ўсмаларни кўришни яхшилайди. Кўпинча улар Марказий асаб тизимини ўрганиш учун ишлатилади.

Контраст моддалар кўпинча асосий ўсимта касаллигини бошқа жараёнлардан (масалан, шиш) фарқлашга, метастазларни, яллиғланиш жараёнларини, ўткир ости мия инфарктларини ва бошқа ҳолатларни баҳолашга имкон беради.

МРТ усулининг афзалликлари

  • Турли импулс кетма — кетликлар қўллаш юқори турли юмшоқ тўқималар тузилмалар тасвирни 1 мм гача кесма қалинлиги билан ҳар қандай текисликда контраст олиш имконини беради,
  • Беморда радиация таъсирининг йўқлиги.
  • Контрасциз ангиография, миелография, урография ва бошқаларнини имконияти.

МРТ усулнинг камчиликлари

  • Баъзи бемор гуруҳларида тадқиқотнинг чекланиши
  • Двигател артефактларига сезувчанлик;
  • Суяк тузилмаларининг энг ёмон кўриниши (сув миқдори пастлиги туфайли);
  • Ускунанинг юқори нархи Шунга қарамай, МРТ усули ҳозирги кунда инсон танасининг деярли барча органлари ва тизимларини ўрганиш учун ишлатиладиган энг юқори информацион, хавфсиз (ионлаштирувчи) радиация диагностикаси усулларидан биридир.

Манбалар

  1. ↑ „МРИ“. www.маёcлиниc.орг. Доcторс & Департменц. Қаралди: 8-июн 2022-йил.
  2. ↑ Методы рентгенологического и КТ исследований.. ТТА — 20-29-бет. 
  3. ↑ „Бодй МРИ“. www.радиологйинфо.орг. Қаралди: 8-июн 2022-йил.
  4. ↑ „Бодй МРИ“. www.радиологйинфо.орг. Қаралди: 8-июн 2022-йил.
  5. ↑ „Бодй МРИ“. www.радиологйинфо.орг. Қаралди: 8-июн 2022-йил.
  6. ↑ Т. Н. ИЛЁСОВ. к л и н и к РАДИОЛОГИЯ АСОСЛАРИ. ТТА. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 „Магнетиc Ресонанcе Имагинг“. Университй оф Wисcонсин. 2017-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 14-март.
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 „Басиc протон МР имагинг. Тиссуэ Сигнал Чараcтеристиcс“.[унрелиабле медиcал соурcе?]
  9. ↑ „МРИ сеқуэнcес“ (2013-йил 18-январ). Қаралди: 2016-йил 14-март.
  10. ↑ „Магнетиc Ресонанcе Имагинг (МРИ)“. www.ҳопкинсмедиcине.орг. Қаралди: 8-июн 2022-йил.

Адабиётлар

  1. Тҳе Чест Х-Рай: А Сурвивал Гуиде 1ст Эдитион
  2. Фелсонъс Принcиплес оф Чест Роэнтгенологй: А Программед Техт, 5тҳ Эдитион
  3. Тҳе Уноффиcиал Гуиде то Радиологй: 100 Праcтиcе Чест Х Райс
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi