Mallaxon

Википедияда исми Малла бўлган бошқа кишилар ҳақида ҳам мақолалар мавжуд.

Маллахон қабри. Дахмаи шоҳон хазираси, Қўқон.

Саййид Баҳодир Муҳаммад Маллахон (тахминан 1830-1862) – Қўқон хонлигининг ўн иккинчи хони, ўзбекларнинг минглар уруғи вакили. Шералихоннинг катта ўғли, Худоёрхоннинг акаси.

Ҳокимиятга келиши

Қўқон хонлигини сиёсатида муҳим рол ўйнаган қипчоқлар ҳамда уларнинг раҳнамоси – Мусулмонқул ҳокимиятдан четлатилгандан сўнг Худоёрхон ўзи мустақил давлатни бошқара бошлайди. Унинг даврида халққа нисбатан зулм-зўравонлик кучаяди. Оммага қаратилган қийноқлар ва адолацизликлар боис Худоёрхон ҳам тахтида узоқ қола олмади. Халқнинг норозилигидан фойдаланган Худоёрхоннинг акаси – Маллахон укасига қарши исён кўтаради ва 1858-йилда Қўқон тахтини эгаллайди. Худоёрхон Бухорога қочиб кетади. Маллахонни қипчоқлар, қирғизлар қўллаб-қувватладилар ва унинг тахтга ўтириши орқали ҳокимият тепасига келадилар.

Маллахоннинг ҳукмронлик даври

Маллахон ўз ҳукмронлиги даврида (1858-1862) Қоратегинни ўзига тобе қи либ олади. Бу даврда Бухоро амири Қўқон хон- лигининг Хўжандгача бўлган ҳудудларини эгал лаб олган эди. Энди у Қўқондаги ички ўзаро низолардан фойдаланиб Қоратегинни қўлга киритиш мақсадида бу ерга Худоёрхон бошчилиги- да қўшин юборади. Маллахон вазиятнинг оғир эканлигини тушуниб Марғилон ҳокими Қаноат- шоҳ раҳбарлигида Қоратегинга қўшин жўнатади. Қоратегин ҳокими Музаффархон (тожик) ва Худоёрхон бошчилигидаги лашкар тор-мор қилинади.

1860-йилда Маллахон чор аскарларига қарши ҳимояланиш мақсадида Тошкентга келади. Бу ердан у Рустамбек ва Нурмуҳаммад бошчи- лигида қўшин тузиб русларга қарши юборади. Улар русларнинг кичик бир отряди билан жанг қилиб, бир неча асирларни олиб орқага қайтадилар. Шундан сўнг рус қўшинлари Тўқмоқ ва Пишпакка ҳужум қиладилар, бу жойларни вайрон қилиб халқни таладилар. Маллахон яна қўшин тўплаб ҳимоя чораларини кўришга мажбур бўлади. Бўлган воқеаларни ўз кўзи билан кўрган Мулла Ниёз Муҳаммаднинг берган маълумотларига қараган- да, Андижон ҳокими Олимбек додхоҳ ва йўлда унга қўшилган Тошкент ҳокими Қаноацҳоҳ раҳбарлигида 19 минг кишилик Қўқон қўшинлари йўлга чиқдилар. Улар Олмаота, Тўқмоқ ва Аш- такни эгаллаб илгари интилаётган рус қўшинларининг ҳаракатини тўхтатишлари керак эди. Қўқон қўшинлари рус аскарларини ўраб олдилар. Шу пайтда қўшинга қўмондонлик масаласида Қаноат- шоҳ билан Олимбек ўртасида келишмовчилик чиқади. Олимбек сотқинларча орқага чекинади. Қозоқлар ҳам жанг майдонини ташлаб чиқдилар. Жанг давом этади. Қаноацҳоҳ Пишпек қал’асини эгаллайди. У Олмота, Аштак ҳудудларида яшовчи аҳолининг бир қисмини Пишпек, Марка, Авлиёота туманларига кўчиради ва қолган кучларни орқага қайтаради. Ўзи эса Пишпекни ҳимоя қилиш мақсадида бу ерда қолади. Мулла Ниёз Муҳаммаднинг ҳикоя қилишича Қаноацҳоҳ русларга қарши кураш чораларини кучайтириш ўрнига қозоқларни талаш билан овора бўлади. Манбаларда ёзилишича, қозоқларнинг қабила бошлиқларидан бири Турсунбой совға-саломлар билан Қаноацҳоҳ олдига келиб: „биз, мусулмонлар сизнинг зулмингиз ва сиқувингиз туфайли кофир-русларга қўшилдик“ маъносидаги номани баён этган[]

Маллахоннинг ҳукмронлигининг якун топиши

Маллахон ҳам Қўқон тахтида узоқ қола олмади. У 1862-йилда уюштирилган сарой тўнтарилиши оқибатида ҳокимиятдан маҳрум бўлади ва боши танасидан жудо қилинади. Тахтга Саримсоқбекнинг ўғли, Шералихоннинг набираси Шоҳмурод ўтиради. Бу ҳодиса Қўқон хонлигида ва унинг ташқарисида зиддиятли вазиятнинг кучайишига сабаб бўлади. Маллахоннинг ўлдирилиши воқеаларига унинг шахсий табиби Асадуллабек гувоҳ бўлган.

Адабиёт

• Бобобеков Ҳ. Н., Қўқон тарихи, Т., 1996;
• Бабабеков Х. Н., Народниэ движения в Кокандском ханстве и их социално-экономические и политические предпосилки, Т., 1990;
• Бейсембиев Т. К., Тарихи Шахрухи, Алма-Ата, 1987;
• Набиев Р. Н ., Из истории Кокандского ханства, Т., 1973;
• Шамсутдинов Р., Каримов Ш., Ҳошимов С., Ватан тарихи, Т., 2020.