Манеки-неко (招き猫, лит. бит. „ўзига чақирувчи мушук“) — японларнинг оддий ҳайкалчаси, кўпинча эгасига омад келтиради деб ишонилади. Бугунги кунда улар одатда керамика ёки пластмассадан тайёрланади. Ҳайкалчада мушук, анъанага кўра, панжасида япон иероглифлари ёзилган халқани кўтарган ҳолда тасвирланади. Ҳайкалчалар кўпинча дўконларда, ресторанларда, пачинко салонларида, кимёвий тозалаш жойларида, кир ювиш хоналарида, барларда, казиноларда, меҳмонхоналарда, тунги клубларда ва бошқа корхоналарда, одатда кириш эшиги яқинига жойлаштирилади. Баъзи замонавий манеки-неко қўғирчоқлари аста-секин олдинга ва орқага ҳаракатланадиган механик панжа билан жиҳозланган.
Манеки-неко турли хил ранглар ва услубларда тасвирланади ва мушук ҳолатига кўра бир-биридан фарқланади. Умумий ранглар оқ, қора, қизил ва олтин рангдир. Ҳайкаллардан ташқари, калит занжирлар, пул йиғишга мўлжалланган пулдонлар (копилка), ҳаво спрейи, кострюлкалар ва бошқа кўплаб воситалари ҳам манеки-неко шаклида ясалади. Манеки-неко баъзан оддийгина „омадли мушук“ дея аталади.
Умумий хусусиятлари
Манеки-неко анъанавий тарзда ўтирган ҳолда, қўлида кобан тангасини ушлаб, бир панжасини кўтарган ҳолда тасвирланади. Баъзи ғарбликлар учун (италияликлар, испанлар ва юнонлар бундан мустаснодир) гўё манеки-неко имо қилишдан кўра қўлларини силкитаётгандек кўриниши мумкин[1][2]. Бу баъзи ғарбликлар ва японияликлар томонидан тан олинган имо-ишоралар ва тана тилидаги фарқ билан боғлиқ ҳолатдир. Япон имо-ишораси қўлни юқорига кўтариш, кафтни пастга тушириш ва бармоқларни қайта-қайта пастга ва орқага букиш орқали амалга оширилади, шунинг учун мушукнинг кўриниши ана шундай тарзда тасвирланади. Баъзи Ғарб бозорлари учун махсус ишлаб чиқарилган манеки-неколар мушукнинг панжаси юқорига қараган ҳолда, кўпчилик ғарбликларга таниш бўлган имо-ишораларни акс эттирган шаклда ишлаб чиқарилади[3].
Манеки-неко дўконда, Япония
Манеки-некони ўнг ёки чап панжаси кўтарилган ҳолдаги кўринишда (ва баъзан иккаласини ҳам) ҳам учратиш мумкин. Ўнг ва чап кўтарилган панжанинг аҳамияти вақт ва жойга қараб фарқ қилади[4]. Чап панжаси кўтарилган ҳайкал кўпроқ мижозларни жалб қилади, ўнг панжаси эса кўпроқ пул келтиради. Шу сабабли, чап панжаси бизнес учун, ўнг панжаси эса уй-юмушлари учун, дея тарифланади[5].
Батарея ва қуёш энергияси билан ишлайдиган манеки-неко — бу замонавий итерация қўғирчоғи ҳисобланади.
Ранглар
Дастлаб, манеки-неко оқ ранг билангина тасвирланган, аммо йиллар давомида Фенг Шуи дизайнлари билан турли комбинацияларда ҳам яратилиш фикри пайдо бўлди. Асл оқ ранг омад тилаш ва умумий маънода омадга эришиш мақсадида, қора эса ёмонликдан сақлаш, қизил — соғлик, сариқ ёки олтин ранг — бойлик, пушти — романтика сингари маъноларни англатади[5].
Таркиби
Манеки-неконинг антиқа намуналари ўйилган ёғоч, тош ва металлдан, қўлда ишланган чинни ёки қуйма темирдан тайёрланиши мумкин[4].
Келиб чиқиши
Утагава Ҳирошигенинг „Жорури-мачи Ҳанка но зу“ номли сурати, 1852-йил
Тарихи
Манеки-некоТокиода (ўша пайтда Эдо деб номланган) пайдо бўлган дея тахмин қилинади, баъзилари эса бу воқеа Киотода содир бўлганлигини таъкидлайдилар[4]. Манеки-неко биринчи марта Японияда, Эдо даврининг ўрталарида пайдо бўлган[4]. Манеки-неко ҳақидаги энг қадимги ёзувлар Букō ненпёнинг (Эдо хронологияси) 1852-йилдаги ёзувларида учрайди. Утагава Ҳирошигенинг 1852-йилда чизилган „Жорури-мачи Ҳанка но зу“ укиёэ расмида ҳам Токиодаги Сенсо ибодатхонасида сотилаётган манеки-неконинг бир тури Марушиме-неко, тасвирланган. 1876-йилда, Меижи даврида, бу ҳақда газета мақоласида айтиб ўтилган ва бу вақт ичида Осакадаги зиёратгоҳда кимоно кийган манеки-неко қўғирчоқлари тарқатилганлиги ҳақида далиллар мавжуд. 1902-йилдаги манеки-неко рекламаси асрнинг бошига келиб улар машҳур бўлганлигини кўрсатади. Бундан ташқари, манеки-неконинг аниқ келиб чиқиши даври ва жойи ноаниқлигича қолган.
Баъзилар манеки-неконинг имо-ишораси билан юзини юваётган мушук ўртасидаги ўхшашлик борлигини таъкидлайдилар. Японларда мушук юзини юваётгани яқин орада меҳмон келишини англатади, деган ақида бор. Бу эътиқод, ўз навбатида, мушук юзини ювса, ёмғир ёғади, деган қадимги Хитой мақолига боғлиқ бўлиши ҳам мумкин. Шундай қилиб, юзини юваётган мушукнинг қиёфаси харидорларни жалб қилади, деган ишонч туфайли ҳам улар шу кўринишда тасвирланган бўлиши мумкин. Хитойнинг Танг сулоласи асосчиси Дуан Ченгши (803?-863) ўзининг „Мисcелланеоус Морселс фром Ёуянг (Ёуянгдан турли морселлар)“ асарида шундай ёзган эди: „Агар мушук панжасини қулоқлари устига кўтариб, юзини ювса, ҳомийлар келади“. Қулоқларини юваётган мушук ҳайкалларининг (гарчи услуби манеки-некодан жуда фарқ қилса-да) Шимолий Вей сулоласи даврига (милодий 386-534) тегишлилари ҳам топилган[6].
Бир ҳикояга кўра, дўконнинг (ёки меҳмонхона, таверна, ибодатхона ва бошқалар) қашшоқ раҳбари ўзини боқишга зўрға пул топаётганлигига қарамай, дўконига келган оч, қаровсиз мушукни ҳимоясига олади ва унга ғамхўрлик қилади. Миннатдорчилик сифатида мушук дўкон олдида ўтириб, харидорларни чақиради ва шу билан хайрия қилган дўкон эгасига мукофот сифатида фаровонлик келтиради. Шундан буён, „омад чақирувчи мушук“ кичик бизнес вакиллари учун омад тимсоли бўлиб келган[4].
Оммавий маданиятда
Хитой ва Ветнам жамоаларида (жумладан, Қўшма Штатлардаги Чинатоwнларда) машҳурлиги туфайли[4], манеки-неко кўпинча японияликларга эмас, балки хитойликларга тегишли қўғирчоқ деган хато фикр мавжуд, шунинг учун ҳам, манеки-неко баъзан „Хитой бахт мушуги“ деб аталади[4] ёки жīнмāо („олтин мушук“) номи ҳам қўлланади. Бу мушук қўғирчоғи Хитойда ҳам кенг тарқалган (хитойча: 招财猫; миллий хитойчада: 招財貓; ўқилиши:зҳāоcáимāо).
Меоwтҳ номли Покемон қаҳрамони манеки-некога асосланган ҳолда ишлаб чиқилган[7].
НеттаЭуровисион 2018 қўшиқ танловидаманеки-некога тўла икки девор олдида ўзининг „Тўй“ қўшиғини ижро этган. У финалда 529 балл тўплаган ҳолда ғолиб бўлган[8].
Илмий фантастика муаллифи Бруcе Стерлинг „Манеки Неко“ номли қисқа ҳикоясини ёзган, мазкур ҳикоя биринчи марта 1998-йил май ойида Тҳе Магазине оф Фантасй & Сcиэнcе Фиcтион журналида чоп этилган[11].
