Munke

Мунке, Мангу (1208-1259) -Мўғуллар давлатининг 4-буюк хони (крони), Чингизхоннинг набираси, Тулихоннинг тўнғич фарзанди. 1251 йил Қорақурумт бўлган қурултойда Ботухоннинг қарорига биноан қоонлик шоҳсупасига ўтирган. Қурултой пайтида М.нинг ҳукмдор этиб сайланишига қарши чиқмоқчи бўлган Ўқтойхон тарафдорлари ҳибсга олинади. 78киши қурултойдан кейин қатл этилади, Шерамун ва бошқа хонзодалар афв этилади ва мамлакатнинг турли чекка вилоятларига жўнатилади. М. душманлик руҳида бўлган Чиғатой ва Ўқтой улусларини бўйсундириш ҳамда тасарруфидаги ерлар чегарасини Ботухонга тегишли бўлган Жўжи улуси сарҳадларигача етказишга муваффақ бўлади. Чиғатой улусига Эргана хотун (Орқина хотун) ҳукмдор этиб тайинланади. Чингизийлар империясида Чингизхон асос солган якка ҳокимлик ўрнида Ботухон ва М. раҳбарлигидаги икки ҳокимлик вужудга келади. Шарқий Туркистон, Қулжин, Еттисув М. тасарруфига киради. Мовароуннаҳр Ботухонга бўйсунади. М. даврига муайян вилоят ёки юртнинг миллати ва динини эътибордан қочирмаган ҳолда бошқаришга катта эъти-бор қаратилади. Шу боис қоон девонида барча миллат вакиллари фаолият кўрсатар, бирорбир юрт, элат халқига қарата қабул қилинадиган қарор ёки мурожаатномалар шу халқнинг тилида ва ёзувида битилар эди.

М. солиқ ундиришнинг Ўқтойхон вақтида ўрнатилган тартибини қайта жорий этади ва бу борадаги мавжуд бошбошдоқликка чек қўяди. Солиқнинг миқдори аниқ белгиланган, асосан, пул шаклида йиғилган. Рашидуддиннинг фикрича, жонбош солиғи Хитой ва Мовароуннаҳрда энг купи 15 динор, Хуросон ва Эронда энг кўпи 7 динор, энг ками эса, 1 динорни ташкил қилган.

М. Чингизхон вафотидан сўнг қабул қилинган барча ёрлиқ ва пайзаларни бекор этади. Натижада хонзодалар барча амалларини буюк қооннинг ноиблари билан маслаҳатлашган ҳолда амалга оширишга мажбур бўлдилар.

Мўғулларга қарши Хитойликлар 40 йилдан ортиқ жанг қилдилар. Сун сулоласи генераллари ўта даражада моҳирлик билан жанг қилиб қаршилик корсатдган.Бу жанг Мўғуллар юрушидаги энг оғир ва мураккаб жанг бўлган, Мўғуллар олдин босиб олинган ҳудуддларда жуда катта кучларни Хитой билан урушга сарфлаган бу эса жуда катта йўқотишларга олиб келган ,ҳукумдорнинг ўзи ҳам бу урушда ҳалик бўлди.Мункехонинг Хитойга юруши жуда қимматга тушди.Унинг ўлими икки хил версяга эга. биринчиси: Хитойликлар билан жангда Хитойликлар томонидан ярадор қилинган ва вафот этган.Иккинчи верса :1259-йил Хитойга қарши олиб борилаётган уруш чоғида вабо касалига чалинади ва 8 кунлик хасталикдан сўнг вафот этади. Унинг жасади ўғли Асутой томонидан Мўғулистонга келтирилади. М. Бурҳон Холдун мавзеида Чингизхон ва Тулихон қабрлари яқинига дафн этилади.

Адабиёт

• Рашид ад дин, Сборник летописей, т. 2, М. —Л., 1960; Бартол д В. В., Сочинения, т. 1, М., 1963; Абулғози, Шажарайи турк, Т., 1992; Мирзо Улуғ-бек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.

Ҳамидулла Дадабоев.