Ziyosfera

Manuchehriy

Абу Нажм Аҳмад ибн Қауṣ ибн Аҳмад Манучеҳрий (форсча: ابونجم احمد ابن قوص ابن احمد منوچهری دامغانی‎‎), Манучеҳрий Домғоний номи билан танилган (фаолият йиллари 1031—1040-йиллар) – ХИ асрда Эрон саройида яшаган шоир бўлган ва Ж. W. Cлинтон баҳосига кўра, „Ғазнавийлар сулоласининг дастлабки давридаги уч асосий мадҳиягўйлардан (Унсурий ва Фаррухийдан кейин) учинчиси ва охиргиси“[1]. Унинг машҳур шеърлари орасида „Турк арфачиси“ ҳам бор.

Ҳаёти

Ж. W. Cлинтоннинг айтишича, „унинг ҳаёти ҳақида жуда оз маълумот бор, мавжуд маълумотларнинг ҳаммаси фақат унинг шеърларидан келиб чиқади. Кейинги тазкира муаллифлари ушбу озгина маълумотни турли, осон рад этиладиган тахминлар билан кенгайтирган ва бузиб кўрсатган“[1].

Манучеҳрийнинг Домғоний нисба­си унинг Эрондаги Домғон шаҳридан эканини билдиради ва унинг шеърлари ёшликда эгалланган бўлиши эҳтимол бўлган араб ва форс шеърияти бўйича энсиклопедик билимни кўрсатади[1].

Манучеҳрийнинг фаолияти фақат унинг мадҳияларини бағишлаган шахслар орқали вақт ва жой жиҳатидан аниқланиши мумкин. Унинг мадҳияларининг қарийб учдан бири Масъуд Ғазнавийга бағишланган. Қолганларининг аксарияти Масъуд саройининг йирик амалдорларига. Баъзи шеърлар эса аниқланмайдиган ёки умуман номи айтилмаган ҳомийларни тилга олади[1].

422—424/1031—33-йилларда у Масъуднинг Райда бўлган даврида султоннинг ноиблари учун бағишланган шеърлар ёзган[1].

424/1033-йилда Масъуднинг вазири Аҳмад ибн Ҳасан Маймандий вафотидан кейин Манучеҳрий Ғазна саройига йўл олган, у ерда Аҳмад ибн Абдулсамад Шерозий хизмат қилиб турган эди[1].

Манучеҳрийнинг ўлим санаси маълум эмас, бироқ унинг ҳеч бир шеъри Масъуднинг Ғазнадаги ҳукмронлик давридан кейинги даврга тўғри келмайди; Масъуд 432/1041-йилда Данданакон жангида мағлубиятдан сўнг вафот этган[1].

Ижоди

Манучеҳрий 57 та қасида ўз ичига олган девон қолдирган. У форс шеъриятида мусаммат (бандли шеър) шаклини ихтиро қилгани ва унинг энг яхши намуналарини яратгани айтилади; улардан 11 таси сақланиб қолган. У бир неча рубоий, ғазал ва бошқа қисқа шеърлар ҳам ёзган. Ж. W. Cлинтон фикрига кўра[1]:

Манучеҳрийнинг шеърияти уни замондошларидан ажратиб турадиган бир қанча жиҳатларга эга. Унинг араб шеъриятига бўлган иштиёқи – жоҳилия услубидаги қасидаларни тақлид қилиш ва араб шоирларига тез-тез ишоралар қилиш орқали ифодаланган – замонасидаги форсий ёзувчи шоирлар орасида учрамайдиган хусусият эди. Бироқ ундан ҳам ажралиб турадиган жиҳати – Навроз ва Меҳргонда қирол боғларининг жаннатмонанд гўзаллигини ва улар билан боғлиқ романтик ҳамда базмона манзараларни қасиданинг насиб ёки ташбеҳ қисмида маҳорат билан тасвирлашидир. Шунингдек, у фасллар жанги (17-шеър) ва узумнинг қизи сифатидаги шароб (20, 57, 58, 59 ва 60-шеърлар) каби тимсолларни жонлантиришда ҳам ўзига хос истеъдод намойиш этади. Унинг лиризми бошқа шоирлардан бутунлай ажралиб турмаса-да, барча шарҳловчилар томонидан алоҳида эътироф этилган.

Манучеҳрий шеъриятидан намуна

Қуйида унинг энг машҳур мусамматларидан бирининг бошланиш қаторлари келтирилади. Шеър 35 банддан иборат бўлиб, ҳар бандда 3 байт мавжуд. Қофия схемаси: аааааб, cccccб, дддддб ва ҳоказо:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است
باد خنک از جانب خوارزم وزان است
آن برگ رزان بین که بر آن شاخ رزان است
گویی به مَثَلْ پیرهن رنگرزان است
دهقان به تعجب سرِ انگشت گزان است
کاندر چمن و باغ نه گُل ماند و نه گلنار
хīзīд-о хаз āрīд ке ҳенгāм-э хазāн аст
бāд-ē хонок аз жāнеб-э Хāразм вазāн аст
āн барг-э разāн бīн ке бар āн šāх-э разāн аст
гū'ī бе масал пīраҳан-ē ранг-разāн аст
деҳқāн бе та'ажжоб сар-э-ангоšт-газāн аст
к-андар čаман-ō бāқ на гол мāнд о на голнāр

Метре:

– – | у у – – | у у – – | у у – – (3.3.14)
Туринглар, мўйна келтиринглар[2] – куз фасли кириб келди
Хоразм томондан совуқ шамол эсмоқда.
Ана ўша ток новдасидаги ток баргига боқ!
Гўё бўёқчиларнинг рангга беланган кўйлагидек
Деҳқон ҳайратдан бармоғининг учини тишламоқда
Чунки боғларда, гулзорларда на атиргул қолди, на гултожихўроз.

35 та байт мавжуд, ҳар бири уч байтдан, қофия схемаси эса ааааах, бббббх, cccccх ва ҳоказо. Шоир ўхшаш товушли сўзлардан фойдаланади: хīз „тур“, хаз „мўйна“, хазāн „куз“; разāн „токлар“ ва ранг-разāн „бўёқчилар“. Бундан ташқари, 1–2-қаторларда х, х, х, х, х аллитерация; 3-қаторларда б, р, б, р; 4-қаторларда р, р, р; 5-қаторларда г, г; ва 6-қаторларда ā, ā, ā ассонанслари мавжуд.

Вазн Элwелл-Суттон таснифидаги 3.3.14 бўлиб, анъанавий ҳазаж вазнларидан биридир[3]. Бу иониcус а миноре ритмига (у у – –) асосланган, бироқ дастлабки икки бўғин туширилган бўлади[4].

Таъсири

Британиялик модернист шоир Басил Бунтинг 1939-йилдан бошлаб Манучеҳрийнинг бир қанча шеърларидан мослаштирилган таржималар яратган ва Манучеҳрийнинг товуш-ҳунарини бир оз бўлса-да Бунтингнинг инглиз шеъриятига таъсир қилган деб айтилади[5].

Нашрлари ва таржималари

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Ж. W. Cлинтон, 'Манūčиҳрī', ин Энcйcлопаэдиа оф Ислам, эд. бй П. Беарман анд отҳерс, 2нд эдн (Леиден: Брилл, 1960-2007), ИСБН 9789004161214.
  2. ↑ Cлинтон транслатес ас „силк броcаде“; бут Казимирски (п. 321, ноте он лине 14) поинц оут тҳат ҳере тҳе отҳер меанинг оф „фур“ ис море аппроприате. Тҳе анимал усед фор фур ис тҳе мартен.
  3. ↑ Элwелл-Суттон (1975), п. 82.
  4. ↑ Фарзаад, Масоуд (1967), Персиан поэтиc метерс: а сйнтҳетиc студй.], п. 60.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi