Ziyosfera

Maqsad

Мақсад (фалсафада) — инсон амалий фаолиятининг аввалдан фикран ўйланган натижаси. Мақсад инсонларга хос бўлиб, уни келажакнинг лойиҳаси, деб таърифлаш мумкин. Эҳтиёж, манфаат, мотив индивид ёки ижтимоий гуруҳ хулқ-атвори, фаолиятининг муҳим таркибий қисмлари бўлса, Мақсад фаолият йўналишини белгиловчи элементдир. Мақсаднинг шаклланишига субъектнинг эҳтиёж ва манфаатлари кучли таъсир ўтказади. Мақсаднинг реал ва нореал, қисқа муддатли ва узоқ муддатга мўлжалланган, асосий ва иккинчи даражали ва бошқа турлари бор. Реал Мақсадлар субъектнинг имкониятлари, атроф муҳитнинг ҳолати ва обектив қонуниятларни ҳисобга олса, нореал Мақсадлар фақатгина субъектнинг орзу-истакларини ифодалайди, атрофдаги вазиятни ҳисобга олмайди[1].

Мақсадни белгилаш

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти штаб-квартирасида Минг йиллик ривожланиш мақсадлари кўрсатилган плакат

Мақсадларни белгилаш назарияси эмпирик тадқиқот асосида тузилган ва ташкилот психологиясидаги энг муҳим назариялардан бири деб аталади[2]. Мақсад қўйиш назариясининг оталари Эдвин А. Локк ва Гари П. Латҳам 2002-йилда назариянинг асосий хулосаларини ҳар томонлама кўриб чиқишди[3]. Хулоса қилиб айтганда, Локк ва Латҳам аниқ, қийин мақсадлар осон мақсадлар ёки "қўлингиздан келганини қилиш" бо'йича кўрсатмалардан кўра юқори натижаларга олиб келишини аниқлайди, агар тараққиёт ҳақида фикр та'минланган бўлса, одам о'з мақсадига содиқ бўлса, шахс эса вазифани бажариш қобилияти ва билимига эга. Локк ва Латемнинг фикрига кўра, мақсадлар ишлашга қуйидаги йўллар билан таʻсир қилади[3]:

  1. мақсадлар эʻтибор ва саʻй-ҳаракатларни мақсадга мувофиқ фаолиятга йўналтиради,
  2. қийин мақсадлар кўпроқ ҳаракатга олиб келади,
  3. мақсадлар қатʻиятни оширади, қийин мақсадлар эса ҳаракатни узайтиради ва
  4. мақсад билвосита қўзғалишга ва вазифага тегишли билим ва стратегияларни топишга ва улардан фойдаланишга олиб келади.

Баʻзи мураббийлар аниқ, ўлчанадиган, эришиш мумкин бўлган, тегишли ва вақт билан чегараланган (СМАРТ) мақсадларни белгилашни тавсия қилади, аммо ҳамма тадқиқотчилар ҳам бу СМАРТ мезонлари зарурлигига рози эмас[4]. СМАРТ тизими мезон сифатида мақсад қийинлигини ўз ичига олмайди; Локк ва Латҳамнинг мақсад қўйиш назариясида, вазифани бажарганларнинг ўртача олдинги кўрсаткичларига асосланиб, 90 фоиз қийинчилик даражасида мақсадларни танлаш тавсия этилади[5][3].

Мақсадлар узоқ муддатли, ўрта муддатли ёки қисқа муддатли бўлиши мумкин. Асосий фарқ - бу уларга эришиш учун зарур бўлган вақт[6]. Қисқа муддатли мақсадлар нисбатан қисқа вақт ичида, узоқ муддатли мақсадлар узоқ муддатда ва оралиқ мақсадлар ўрта вақт ичида бажарилишидир.

Ҳаракат босқичларининг тафаккур назарияси

Бирор киши ўз мақсадига эришишдан олдин, биринчидан, улар хоҳлаган якуний ҳолат қандай бўлишини ҳал қилишлари керак. Питер Голлвицернинг ҳаракат босқичлари ҳақидаги тафаккур назарияси, агар шахс мақсадга эришмоқчи бўлса, икки босқичдан ўтиши кераклигини таклиф қилади[7]. Биринчи босқичда шахс ўз мақсадини мезонларни аниқлаб, уни амалга оширишга бўлган садоқатидан келиб чиқиб, қайси мақсадни қўйишини ҳал қилади. Иккинчи босқич - режалаштириш босқичи бўлиб, унда шахс қайси хатти-ҳаракатлар тўпламини ўз ихтиёрида эканлигини ҳал қилади ва уларга ўзлари хоҳлаган якуний ҳолат ёки мақсадга эришишга имкон беради[8]:342–348.

Мақсад хусусиятлари

Мақсаднинг маʻлум хусусиятлари мақсадни аниқлашга ва шахснинг ушбу мақсадга эришиш учун мотивациясини аниқлашга ёрдам беради. Мақсаднинг хусусиятлари одамларни мақсадга эришишга нима ундаётганини аниқлаш имконини беради ва бошқа шахсий хусусиятлар билан бир қаторда мақсадга эришишни башорат қилиши мумкин.

  • Аҳамият мақсаднинг жозибадорлиги, интенсивлиги, долзарблиги, устуворлиги ва белгиси билан белгиланади[8]. Муҳимлик юқоридан пастгача бўлиши мумкин. .
  • Қийинчилик мақсадга эришиш эҳтимолининг умумий баҳолари билан аниқланади[8].
  • О'зига хослик мақсад сифатли бўлса ва ноаниқликдан аниқ ифодалангангача бўлса аниқланади[8]. Одатда, юқори даражадаги мақсад пастки даражадаги пастки мақсаддан ноаниқ; масалан, муваффақиятли карерага эга бўлишни хоҳлаш магистрлик даражасини олишни хоҳлашдан кўра ноаниқроқдир.
  • Вақтинчалик диапазони мақсаднинг давомийлиги ва проксималдан (тезкор) дистал (кечиктирилган) оралиғи билан белгиланади[8].
  • Онг даражаси инсоннинг мақсадни когнитив англашини билдиради. Огоҳлик одатда проксимал мақсадлар учун дистал мақсадларга қараганда юқорироқдир[8].
  • Мақсаднинг Мураккаблиги мақсадга эришиш учун қанча кичик мақсадлар зарурлиги ва бир мақсад бошқаси билан қандай боғланиши билан белгиланади[8]. Масалан, коллежни битиришни мураккаб мақсад деб ҳисоблаш мумкин, чунки у кўплаб кичик мақсадларга эга (масалан, яхши баҳолар олиш) ва бошқа мақсадларга, масалан, мазмунли иш топишга боғлиқ.

Мақсаднинг силжиши

Мақсаднинг ўзгариши корхона ёки ташкилотнинг дастлабки мақсадлари вақт ўтиши билан турли мақсадлар билан алмаштирилганда содир бўлади. Баʻзи ҳолларда, бу муаммоларни келтириб чиқаради, чунки янги мақсадлар дастлабки мақсадларга эришиш учун ўрнатилган механизмларнинг имкониятларидан ошиб кетиши мумкин. Ташкилот томонидан қабул қилинган янги мақсадлар, шунингдек, ходимларнинг умумий келишмовчиликларини камайтириш учун тузилмаларни яратиш ва қўллаш каби ички ташвишларга тобора кўпроқ эʻтибор қаратилиши мумкин[9]. Баʻи ҳолларда ташкилот ичида анʻанавий бўлиб қолган хатти-ҳаракатларни такрорлаш орқали ташкилотнинг асл мақсадлари қисман ўзгартирилади. Мисол учун, виджетлар ишлаб чиқарувчи компания машҳур хайрия ташкилоти учун маблағ йиғиш ёки маҳаллий туман ярмаркасида чодир қуриш орқали яхши реклама излашга қарор қилиши мумкин. Агар маблағ тўплаш ёки туман ярмаркаси чодири муваффақиятли бўлса, компания буни йиллик ан'анага айлантиришни танлаши мумкин ва охир-оқибат энг хайрия маблағларини то'плаш ёки энг яхши туман ярмарка чодирига эга бўлиш каби янги мақсад учун кўпроқ ходимлар ва ресурсларни жалб қилиши мумкин. Баʻзи ҳолларда мақсадлар ўзгартирилади, чунки бошланғич муаммо ҳал қилинади ёки бошланғич мақсадга эришиш имконсиз бўлади. Машҳур мисол, полиомиелитга қарши курашни молиялаштириш ташкилоти сифатида бошланган Димлар марти, аммо бу касаллик полиомиелитга қарши вакcина томонидан самарали назоратга олингандан сўнг, у вакcинага ўтди. Туғилиш нуқсониларга қарши курашувчи ташкилот[9].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ . дои:10.5465/амле.2003.10932132. ИССН 1537-260Х. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 . дои:10.1037/0003-066Х.57.9.705. ПМИД 12237980. 
  4. ↑ . дои:10.53841/бпсиcпр.2012.7.2.146. ҳттп://cоачингcонсултингинтернатионал.cом/wп-cонтент/уплоадс/2013/01/Ан-интегратед-модел-оф-гоал-фоcусед-cоачинг-Грант-ИCПР-2012.пдф. 
  5. ↑ . дои:10.1016/0749-5978(89)90053-8. 
  6. ↑ Cреэк, Женнифер. Оccупатионал тҳерапй анд ментал ҳеалтҳ, 4тҳ, Чурчилл Ливингстоне Элсевиэр, 2008. ИСБН 9780443100277. ОCЛC 191890638. 
  7. ↑ Голлwитзер, П. М. (2012). Миндсет тҳеорй оф аcтион пҳасес. Ин П. А. М. Ван Ланге. А. W. Круглански, & Э. Т. Ҳандбоок оф мотиватион сcиэнcе (пп. 235–250). Неw Ёрк: Гуилфорд Пресс.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Мотиватион: биологиcал, псйчологиcал, анд энвиронментал. ИСБН 9781138036321. ОCЛC 1009183545. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Карен Кирст-Ашман, Инсон хулқ-атвори, жамоалар, ташкилотлар , ва Макро ижтимоий муҳитдаги гуруҳлар (2007), п. 112.

Ҳаволалар

Викииқтибосда Мақсадга тегишли иқтибослар мавжуд. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi