Марио Молина
Таваллуди 19-март 1943-йил
Мехиcо Cитй, Мехиcо
Вафоти 7-октябр 2020-йил(2020-10-07)
(77 ёшда)
Мехиcо Cитй, Мехиcо
Соҳаси Чемистрй
Институтлар
Тезис сарлавҳаси Вибратионал Популатионс Тҳроугҳ Чемиcал Ласер Студиэс: Тҳеоретиcал анд Эхпериментал Эхтенсионс оф тҳе Эқуал-гаин Течниқуэ
Академик раҳбарлари Георге C. Пиментел
Машҳур шогирдлари Ренйи Зҳанг
Мукофотлари
Турмуш ўртоғи
  • Луиса Тан
    (турм. 1973; ажр. 2005)
  • Гуадалупе Алварез
    (турм. 2006)
Веб-сайт Расмий сайти (испанча)
Ташқи аудио
</имг>
audio icon</имг> „Озон тешигига нима бўлган бўлса ҳам?: Экологик муваффақият тарихи“, Дистилациялар подкасти 230, Фан тарихи институти, 17-апрел 2018-йил
audio icon</имг> „Осмон тушмоқда“, бу ҳафта тарих

Марио Хосе Молина-Пасқуэл Ҳенрикес (1943-йил 19-март). — 2020-йил 7-октябр)[7].

Марио Молина номи билан танилган, мексикалик кимёгар эди. У Антарктида озон тешигининг очилишида ҳал қилувчи рол ўйнади ва Ернинг озон қатламига хлорфторокарбон (CФC) газлари таҳдидини аниқлашдаги роли учун 1995-йилда кимё бўйича Нобел мукофотининг ҳаммуаллифи эди. У кимё бўйича Нобел мукофотини олган биринчи мексикалик олим ва Нобел мукофотини олган учинчи мексикалик олим бўлди[8][9][10].

Молина ўз карерасида Калифорния университети, Ирвин, Калифорния технология институти, Массачусец технология институти, Калифорния университети, Сан-Диэго ва Скриппс океанография институтининг Атмосфера фанлари марказида тадқиқот ва ўқитувчилик лавозимларида ишлаган. Молина, шунингдек, Мехико шаҳридаги Марио Молина энергия ва атроф-муҳит марказининг директори эди. Молина Мексика президенти Энрике Пеня Ниэтонинг иқлим сиёсати бўйича маслаҳатчиси бўлган[11].

2020-йил 7-октябрда Мексика Миллий автоном университети Молина юрак хуружидан вафот этганини эълон қилди[12][13].

Ёшлиги

helo the
Молина 2011-йилги Нобел мукофоти совриндори глобал симпозиумда

Молина Мехико шаҳрида Роберто Молина Пасқуэл [де] оиласида туғилган, Эфиопия, Австралия ва Филиппин,[14] ва Леонор Ҳенрикесда элчи бўлиб хизмат қилган адвокат ва судя. Болалигида у ўйинчоқ микроскоплари ва кимё тўпламлари ёрдамида ҳаммомни ўзининг кичик лабораториясига айлантирди. У кимёгар бўлган ва тажрибаларида унга ёрдам берган холаси Эстер Молинага қаради[15]. Марио Молина тадқиқотчи кимёгар бўлишга қарор қилишдан олдин мусиқий мартаба, хусусан, скрипкачи бўлиш ғоясини кўриб чиқди[16].

Мехико шаҳридаги асосий ўқишни тугатгандан ва Швейсариядаги Институт ауф дем Росенбергдаги интернат мактабида ўқиганидан сўнг[14][17] 1965-йилда Мексика Миллий Автоном Университетида (УНАМ) кимё муҳандислиги бўйича бакалавр даражасини олди. 1967-йилда Ғарбий Германиянинг Фрайбург шаҳридаги Алберт Людвиг университетида полимеризация кинетикаси бўйича аспирантура даражасини ва 1972-йилда фан номзоди илмий даражасини олди. Беркли Калифорния Университетидан физик кимё бўйича Жорж C. Пиментел билан ишлаш[1][2]

Фаолияти

1974-йилдан 2004-йилгача Молина Калифорния университетида, Ирвинда, Калтекдаги реактив ҳаракат лабораториясида ва Массачусец технология институтида (МИТ) турли хил илмий ва ўқитувчилик лавозимларида ишлаган ва у ерда Ер атмосфераси ва сайёралар бўлимида қўшма тайинланган. Фанлар ва кимё кафедраси[1]. 2004-йил 1-июлда Молина Сан-Диэгодаги Калифорния университетининг кимё ва биокимё бўлимига ва Скриппс океанография институтининг Атмосфера фанлари марказига қўшилди[18]. Бундан ташқари, у нотижорат ташкилот тузди, у Марио Молина энергия ва атроф-муҳит бўйича стратегик тадқиқотлар марказини очди (испанча: Cентро Марио Молина пара Эстудиос Эстратéгиcос собре Энергíа й Медио Амбиэнте) 2005-йилда Мехико шаҳрида. Молина унинг директори бўлиб ишлаган[19].

Молина 2000-йилдан 2005-йилгача Фан ва жамоатчилик жамияти номи билан танилган Сcиэнcе Сервиcе васийлик кенгашида ишлаган[20]. У, шунингдек, Жон Д. ва Кетрин Т. МакАртур жамғармаси (2004—2014)[21] директорлар кенгашида ва МакАртур жамғармасининг институционал сиёсат қўмитаси ҳамда унинг Глобал хавфсизлик ва барқарорлик қўмитаси аъзоси сифатида ишлаган[22].

Молина 2000-йил 24-июлда Папа Фанлар академиясига номзод қилиб кўрсатилган[23]. У Ватикан семинарининг ҳамраиси ва Веэрабхадран Раманатан ва Дурвуд Заэлке билан биргаликда 2 даража Селсий бўйича: Одамлар ва сайёрани экстремал иқлим ўзгаришидан ҳимоя қилиш учун тезкор ҳаракат сиёсати (2017) ҳисоботининг ҳаммуаллифи сифатида ишлаган. Ҳисобот иқлим ўзгаришини юмшатиш учун уч тутқичли совутиш стратегиясининг бир қисми бўлган 12 та кенгайтириладиган ва амалий эчимларни таклиф қилди[24][25].

Молина 2008-йилда АҚШ президенти Барак Обама томонидан атроф-муҳит масалалари бўйича ўтиш даври гуруҳини тузиш учун тайинланган[26] Президент Обама даврида у Қўшма Штатлар Президентининг фан ва технология бўйича маслаҳатчилар кенгаши аъзоси эди[27].

Молина Хйлеcо директорлар кенгашида ўтирди[28].

У папа қомуси Лаудато Си' нинг мазмунига ҳисса қўшган[29][30][31][32].

2020-йилда Марио Молина САРС-CОВ-2 пандемияси даврида юз ниқобларини кийишнинг аҳамияти ҳақидаги тадқиқотларга ҳисса қўшди. „CОВИД-19 тарқалишининг асосий йўналиши сифатида ҳаво орқали юқиш“ номли тадқиқот мақоласи Ренйи Чжан, Йихин Ли, Энни Л билан ҳамкорликда Америка Қўшма Штатлари Миллий Фанлар Академияси журналида чоп этилди. Чжан ва Юан Ванг[33].

CФCларнинг зарарли таъсирини аниқлаш

1974-йилда Калифорния университетида постдокторлик тадқиқотчиси сифатида Ирвине, Молина ва Ф. Шерwоод Роwланд Натуре журналида стратосферадаги озон қатламига CФC таҳдидини таъкидлайдиган мақола муаллифи бўлишди[34]. Ўша пайтда CФCлар кимёвий ёқилғи ва совутгич сифатида кенг қўлланган. Молина ва Роуленд 1974-йил сентябр ойида Атлантик-Ситидаги Америка Кимё Жамиятининг йиғилишида тақдим этилган Америка Қўшма Штатлари Атом энергияси бўйича комиссияси (АЭC) учун 150 саҳифалик ҳисобот билан қисқа табиат қоғозини кузатиб бордилар. Ушбу ҳисобот ва АCС томонидан ташкил этилган матбуот анжумани, унда улар CФCларнинг атмосферага кейинги чиқарилишини тўлиқ тақиқлашга чақирдилар, миллий эътиборни тортди[35].

Роуланд ва Молинанинг топилмалари тижорат ишлаб чиқарувчилари ва кимё саноати гуруҳлари томонидан баҳсли бўлди ва ҳаракат зарурлиги тўғрисида жамоатчилик консенсус фақат 1976-йилда Миллий фанлар академияси томонидан фан шарҳини нашр этиш билан пайдо бўлди. Роуленд ва Молинанинг иши Жозеф C. Фарман ва унинг ҳаммуаллифлари томонидан 1985-йилда Натуре журналида нашр этилган Антарктида устидаги стратосфера озонининг узоқ муддатли пасайишига оид далиллар билан янада мустаҳкамланди. Давом этилаётган ишлар 1987-йилда 56 мамлакат томонидан Монреал протоколи (CФC ишлаб чиқариш ва улардан фойдаланишни қисқартириш бўйича келишув) қабул қилинишига ва аэрозол қутилари ва музлатгичлардан CФCларни бутун дунё бўйлаб йўқ қилиш бўйича кейинги қадамларга олиб келди. Айнан шу иши учун Молина кейинчалик 1995-йилда кимё бўйича Нобел мукофотини Пол Ж. Круцен ва Ф. Шервуд Роуленд билан бўлишди[36]. Иқтибос уни ва унинг ҳамкасбларини „атмосфера кимёси, хусусан, озоннинг шаклланиши ва парчаланишига оид ишлари“ учун алоҳида эътироф этди[37].

Молина 1973-йилда профессор Ф. Шервуд Роуленднинг лабораториясига постдокторант сифатида қўшилди. Бу ерда Молина Роуланднинг „иссиқ атом“ кимёси бўйича кашшоф тадқиқотини давом эттирди, бу радиоактив жараёнлар туфайли ортиқча транслация энергиясига эга бўлган атомларнинг кимёвий хусусиятларини ўрганишдир[15][38].

Ушбу тадқиқот тез орада хлорофторокарбонлар (CФC) бўйича тадқиқотлар олиб борди, улар совутгичларда, аэрозол пуркагичларда ва пластик кўпикларни ишлаб чиқаришда қўлланадиган зарарсиз газлардир[39]. CФCлар инсон фаолияти натижасида чиқарилди ва атмосферада тўпланиши маълум эди. Молина сўраган асосий илмий савол: „Жамият илгари бўлмаган нарсаларни атроф-муҳитга чиқариши қандай оқибатларга олиб келади?“[38]

Роуланд ва Молина илгари CФCларга ўхшаш бирикмаларни ўрганишган. Улар биргаликда озон кимёси, CФC ва атмосфера шароитлари ҳақидаги асосий илмий билимларни компютер моделлаштириш билан бирлаштириб, CФC озон эмирилиши назариясини ишлаб чиқдилар. Аввал Молина CФC қандай парчаланиши мумкинлигини аниқлашга ҳаракат қилди. Атмосферанинг қуйи даражаларида улар инерт эди. Молина, агар атмосферага чиқарилган CФC бошқа жараёнлар натижасида парчаланмаса, улар доимий равишда баландроқ баландликларга кўтарилишларини тушунди. Атмосферада баландроқ бўлса, турли хил шароитлар қўлланади. Стратосферанинг энг юқори қатламлари қуёшнинг ултрабинафша нурларига таъсир қилади. Стратосферада сузувчи юпқа озон қатлами атмосферанинг қуйи даражаларини шу турдаги нурланишдан ҳимоя қилади[39].

Молина кислород молекулаларини парчалаши маълум бўлган ултрабинафша нурлардан олинган фотонлар CФCларни ҳам парчалаб, стратосферага бир қатор маҳсулотларни, шу жумладан хлор атомларини чиқариши мумкинлигини тахмин қилди. Хлор атомлари (Cл) радикалдир : улар жуфтлаштирилмаган электронга эга ва жуда реактивдир. Хлор атомлари озон молекулалари (О 3) билан осон реаксияга киришади, О 2 ва хлор монокситни (CлО) қолдириш учун битта кислород атомини олиб ташлайди[39][40].

Cл· + О</бр> О → CлО· + О</бр> О

CлО ҳам радикал бўлиб, озон билан реаксияга киришиб, иккинчи О 2 молекуласи ва Cл атомини чиқаради.

CлО· + О· → Cл· + О</бр> О

Радикал Cл атоми бу жуфт реаксиялар томонидан истеъмол қилинмайди, шунинг учун у тизимда қолади[39][40].

Молина ва Роуленд CФCларнинг парчаланиши натижасида ҳосил бўлган хлор атомлари озонни йўқ қилиш учун доимий катализатор бўлиб хизмат қилишини башорат қилишди. Улар жалб қилинган миқдорларни ҳисоблаб чиққач, CФCлар стратосферадаги озон қатламига жиддий зарар этказувчи занжир реаксиясини бошлаши мумкинлигини тушунишди[36][15][38].

Роуленд ва Молина 1974-йил 28-июн куни Натуре журналида ўз хулосаларини нашр этишди, шунингдек, ўз хулосаларини илмий ҳамжамиятдан ташқарида эълон қилишга, сиёсатчилар ва оммавий ахборот воситаларига ўз ишлари ҳақида маълумот беришга ҳаракат қилишди. Уларнинг иши натижасида CФCлардан фойдаланишни тартибга солиш орқали озон қатламини ҳимоя қилиш бўйича қонунлар ўрнатилди[15][38].

Ютуқлари

Марио Молина (чапда) ватандоши Луис Э. Мирамонтес билан, биринчи оғиз контрацептив воситаларининг ихтирочиси, тахминан. 1995-йил

Молина кўплаб мукофотлар ва мукофотларга сазовор бўлган[1][2], жумладан, озоннинг эмирилишида CФCларнинг ролини кашф этгани учун Пол Ж. Круцен ва Ф. Шервуд Роуланд билан 1995-йилги кимё бўйича Нобел мукофотини баҳам кўрган.

Молина 1993-йилда АҚШ Миллий фанлар академиясига сайланган[41] У 1996-йилда Америка Қўшма Штатлари Тиббиёт Институтига[42] ва 2003-йилда Мексика Миллий Коллежига[43] сайланган. 2007-йилда у Америка фалсафий жамиятига сайланган[44]. У, шунингдек, Мексика Фанлар академиясининг аъзоси эди[1]. Молина Америка Фанни Ривожлантириш Ассоциациясининг аъзоси бўлган ва 2014-йилда АААС иқлим фанлари панелига ҳамраислик қилган, "Биз билганимиз: ҳақиқат, хавфлар ва иқлим ўзгаришига жавоб[45].

Молина 1987-йилда Америка Кимё Жамиятининг Шимоли-шарқий бўлимининг Эсселен мукофоти, 1988-йилда Америка фан тараққиёти ассоциациясининг Нюкомб Кливленд мукофоти, 1989-йилда НАСАнинг илм-фан тараққиёти учун медали ва 1989-йилда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Глобал Энвирон дастурига сазовор бўлди. 1990-йилда Пеw Чаритабле Трусц Счоларс Програм Cонсерватион анд Атроф-муҳит уни ўнта эколог олимлардан бири сифатида шарафлади ва унга 150 000 АҚШ доллари миқдорида грант ажратди[1][46][47]. 1996-йилда Молина Америка ютуқлари академиясининг „Олтин пластинка“ мукофотига сазовор бўлди[48]. У 1998-йилда Америка кимё жамиятининг Чикаго бўлимидан Уиллард Гиббс мукофотини[49] ва 1998-йилда атроф-муҳит технологияси ва фанидаги ижодий ютуқлар учун Америка кимё жамияти мукофотини олди[50]. 2003-йилда Молина атроф-муҳит бўйича 9-йиллик Хайнц мукофотини олди[51].

Астероид 9680 Молина унинг шарафига номланган[52].

2013-йил 8-августда АҚШ президенти Барак Обама Молинани Президентнинг Озодлик медали соҳиби деб эълон қилди[53] ва пресс-релизда шундай деди:

„Марио Молина узоқни кўрадиган кимёгар ва эколог олимдир. Мексикада туғилган доктор Молина ўз аспирантурасини давом эттириш учун [АҚШга] келган. Кейинчалик у хлорфторуглеродларнинг озон қатламини емиришини кашф этгани учун кимё бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди. Доктор Молина Калифорния университети профессори, Сан-Диэго; Марио Молина энергия ва атроф-муҳит маркази директори; ва Президент ҳузуридаги фан ва технология бўйича маслаҳатчилар кенгаши аъзоси“

Молина 2003-йилда учинчи Гуманистик Манифестни имзолаган йигирма иккита Нобел мукофоти совриндорларидан бири эди[54]

Марио Молина 2014-йилда „Умр бўйи муваффақият“ мукофоти (Ернинг чемпионлари) лауреатидир[55].

Фахрий унвонлар

Молина ўттиздан ортиқ фахрий унвонларни олди[1].

  • Ел университети (1997)[56]
  • Туфц университети (2003)[57]
  • Дюк университети (2009)[58]
  • Гарвард университети (2012)[59]
  • Мексика федерал университетлари: Мексика миллий (1996), Метрополитана (2004), Чапинго (2007), Миллий политехника (2009)
  • Мексика давлат университетлари: Ҳидалго (2002),[60] Мексика штати (2006), Мичоаcан (2009)[61] Гвадалахара (2010),[62] Сан Луис Потоси (2011)[63]
  • АҚШ университетлари: Маями (2001), Флорида Интернатионал (2002), Жанубий Флорида (2005), Cларемонт Градуате (2013-йил эълон қилинган)
  • АҚШ коллежлари: Коннектикут (1998), Тринитй (2001), Вашингтон (2011), Wҳиттиэр (2012),[64] Уилямс (2015)
  • Канада университетлари: Калгари (1997), Ватерлоо (2002), Британия Колумбияси (2011)
  • Европа университетлари: Шарқий Англия (1996), Алфонсо Х (2009), Cомплутенсе оф Мадрид (2012), Фреэ оф Бруссел (2010),

Шахсий ҳаёти

Молина 1973-йил июл ойида кимёгар Луиза Танга турмушга чиқди. Молина Берклидаги Калифорния университетида докторлик диссертациясини ҳимоя қилаётганда улар бир-бирлари билан учрашишган. Улар ўша йилнинг кузида Калифорниянинг Ирвин шаҳрига кўчиб ўтишди[65]. Эр-хотин 2005-йилда ажрашишди[66] Луиса Тан Молина ҳозир Калифорниянинг Ла Жолла шаҳридаги Молина энергетика ва атроф-муҳит бўйича стратегик тадқиқотлар марказининг етакчи олими[67]. Уларнинг ўғли Фелипе Хосе Молина 1977-йилда туғилган[14][68]. Молина 2006-йил феврал ойида иккинчи хотини Гвадалупе Алваресга уйланди[14].

Молина 2020-йил 7-октябрда 77 ёшида юрак хуружи туфайли вафот этд[13][66].

Ишлар

Маълумотномалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Cентер фор Орал Ҳисторй. „Марио Ж. Молина“. Сcиэнcе Ҳисторй Институте. 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-октабр 2018-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Cарусо, Давид Ж.. Марио Ж. Молина, Трансcрипт оф ан Интервиэw Cондуcтед бй Давид Ж. Cарусо анд Жодй А. Роберц ат Тҳе Марио Молина Cентер, Мехиcо Cитй, Мехиcо, он 6 анд 7 Май 2013. Пҳиладелпҳиа, ПА: Чемиcал Ҳеритаге Фоундатион, 7-май 2013-йил. Қаралди: 24-октабр 2018-йил (2020-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  3. ↑ Массачусетц Институте оф Течнологй. „МИТ'с Марио Молина wинс Нобел Призе ин чемистрй фор дисcоверй оф озоне деплетион“ (11-октабр 1995-йил). 26-декабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-май 2008-йил.
  4. ↑ „Тҳе Ҳеинз Аwардс, Марио Молина профиле“. 22-октабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-сентабр 2009-йил.
  5. ↑ „Волво Энвиронмент Призе“. 9-ноябр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2020-йил.
  6. ↑ „Пресидент Обама Намес Пресидентиал Медал оф Фреэдом Реcипиэнц“. Оффиcе оф тҳе Пресс Сеcретарй, Тҳе Wҳите Ҳоусе (8-август 2013-йил). 26-декабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-август 2013-йил.
  7. ↑ „Марио Молина, Мехиcо чемистрй Нобел wиннер, диэс ат 77“. АБC Неwс (УСА). Ассоcиатед Пресс (7-октабр 2020-йил). 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2020-йил.
  8. ↑ „Марио Молина, ганадор дел Премио Нобел 1995, муэре а cауса де ун инфарто“ (испанча). Эл Универсал (7-октабр 2020-йил). Қаралди: 10-март 2021-йил.
  9. ↑ Гарcíа Ҳернáндез, Артуро. „Ожалá қуэ ми премио эстимуле ла инвестигаcиóн эн Мéхиcо“ (испанча). Ла Жорнада (12-октабр 1995-йил). 16-сентабр 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-сентабр 2009-йил. „Марио Молина, пример мехиcано қуэ обтиэне эл премио Нобел де Қуíмиcа...“.
  10. ↑ „Марио Молина | Инсиде Сcиэнcе“ (инглизча). Висионлеарнинг. 9-июн 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2020-йил.
  11. ↑ Давенпорт, Cорал. „Говернменц Аwаит Обама'с Мове он Cарбон то Гауге У.С. Cлимате Эффорц“ (инглизча). Тҳе Неw Ёрк Тимес (27-май 2014-йил). Қаралди: 17-феврал 2022-йил.
  12. ↑ Редаccиóн. „Муэре Марио Молина, ганадор дел Премио Нобел (Марио Молина, Нобел Призе 1995 wиннер, диэс)“ (испанча). Эл Универсал (7-октабр 2020-йил). 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-октабр 2020-йил.
  13. ↑ 13,0 13,1 „Фаллеcе Марио Молина, Премио Нобел де Қуíмиcа 1995“ (испанча). Эл Финанcиэро. 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2020-йил.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Молина. „Аутобиограпҳй“. Тҳе Нобел Фоундатион (2007). 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-май 2008-йил.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 (Нобел Леcтурес ин Чемистрй (1991—1995)). (1997).
  16. ↑ „Тҳе Нобел Призе ин Чемистрй 1995“ (инглизча). НобелПризе.орг. Қаралди: 30-октабр 2020-йил.
  17. ↑ „Билан Магазине“. 19-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-апрел 2013-йил.
  18. ↑ МcДоналд, Ким. „Нобел Призе-Wиннинг Чемист Жоинс УCСД Фаcултй“. УCСД Неwс (5-феврал 2004-йил). 1-ноябр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октабр 2018-йил.
  19. ↑ Денмарк. „Марио Молина: Атмоспҳериc Чемистрй то Чанге Глобал Полиcй“. ВисионЛеарнинг. 24-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октабр 2018-йил.
  20. ↑ Зҳанг, Ренйи (2016). „Марио Ж. Молина Сймпосиум Атмоспҳериc& Чемистрй, Cлимате, анд Полиcй“. дои:10.2172/1333723. ОСТИ 1333723. Қаралди: 25 Оcтобер 2018. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  21. ↑ „Паст Боард Мемберс“. МаcАртҳур Фоундатион. 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  22. ↑ „Боард оф Диреcторс“. МаcАртҳур Фоундатион. 25-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  23. ↑ „Марио Жосé Молина“. Понтифиcал Аcадемй оф Сcиэнcес. 27-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  24. ↑ „Ватиcан Понтифиcал Аcадемй оф Сcиэнcес Пропосес Праcтиcал Солутионс то Превент Cатастропҳиc Cлимате Чанге“. Институте фор Говернанcе анд Сустаинабле Девелопмент (9-ноябр 2017-йил). 25-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  25. ↑ „Ватиcан Понтифиcал Аcадемй оф Сcиэнcес то публиш Wелл Ундер 2C: Тен Солутионс фор Cарбон Неутралитй & Cлимате Стабилитй“. Институте фор Говернанcе анд Сустаинабле Девелопмент (13-март 2018-йил). 25-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  26. ↑ Броwн, Сусан. „Пресидентиал Медал оф Фреэдом то бе Аwардед то Тwо УC Сан Диэго Профессорс“. УC Сан Диэго Неwс Cентер (9-август 2013-йил). 24-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октабр 2018-йил.
  27. ↑ „ПCАСТ Мемберс“. Оффиcе оф Сcиэнcе анд Течнологй Полиcй. 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  28. ↑ „Боард оф Диреcторй“. Хйлеcо. 7-январ 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-январ 2019-йил.
  29. ↑ Тҳе Понтифиcал Аcадемй оф Сcиэнcес. „Тҳе Импортанcе оф тҳе Энcйcлиcал Лаудато си' ин тҳе Cонтехт оф тҳе Cуррент Сcиэнтифиc Финдингс“. Қаралди: 7-апрел 2021-йил.
  30. ↑ Лéна. „А шорт техт абоут Марио Молина“ (17-октабр 2020-йил). 2021-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-ноябр.
  31. ↑ Вера. „Марио Молина супо ллевар сус cреэнcиас религиосас ал áмбито cиэнтíфиcо“ (8-октабр 2020-йил). Қаралди: 7-апрел 2021-йил.
  32. ↑ „Муриó Марио Молина, қуиэн асесорó ал Папа Франcисcо собре медио амбиэнте“ (7-октабр 2020-йил). Қаралди: 7-апрел 2021-йил.
  33. ↑ Зҳанг, Ренйи; Ли, Йихин; Зҳанг, Анниэ Л.; Wанг, Юан; Молина, Марио Ж. (30-июн 2020-йил). „Идентифйинг аирборне трансмиссион ас тҳе доминант роуте фор тҳе спреад оф CОВИД-19“. Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес (инглизча). 117-жилд, № 26. 14857–14863-бет. Бибcоде:2020ПНАС..11714857З. дои:10.1073/пнас.2009637117. ИССН 0027-8424. ПМC 7334447. ПМИД 32527856.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  34. ↑ Марио Молина анд ФС Роwланд (28-июн 1974-йил). „Стратоспҳериc Синк фор Члорофлуорометҳанес: Члорине Атом-Cаталйсед Деструcтион оф Озоне“. Натуре. 249-жилд, № 5460. 810–2-бет. Бибcоде:1974Натур.249..810М. дои:10.1038/249810а0.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  35. ↑ „Тҳис Wеэк'с Cитатион Cлассиc: Роwланд Ф С & Молина М Ж. Чиорофлуорометҳанес ин тҳе энвиронмент. Рев. Геопҳвс. Спаcе Пҳйс. 13: 1-35. 1975. Департмент оф Чемистрй. Университй оф Cалифорниа. Ирвине. CА“ (ПДФ). Cуррент Cонтенц. 49-жилд. 7-декабр 1987-йил. 12-бет. 12-апрел 2016-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 24-октабр 2018-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  36. ↑ 36,0 36,1 „Члорофлуороcарбонс анд Озоне Деплетион: А Натионал Ҳисториc Чемиcал Ландмарк“. Интернатионал Ҳисториc Чемиcал Ландмаркс. Америcан Чемиcал Соcиэтй. 31-декабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-октабр 2018-йил.
  37. ↑ „Тҳе Нобел Призе ин Чемистрй 1995“ (инглизча). НобелПризе.орг. 10-август 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2020-йил.
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 „Марио Ж. Молина, Пҳ.Д. Биограпҳй анд Интервиэw“. www.ачиэвемент.орг. Америcан Аcадемй оф Ачиэвемент. 6-март 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-май 2019-йил.
  39. ↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 „Марио Молина“. Сcиэнcе Ҳисторй Институте (12-декабр 2017-йил). 25-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  40. ↑ 40,0 40,1 Ҳоллеман, Арнолд Фредериcк. Инорганиc чемистрй, 1ст Энглиш, Аcадемиc Пресс, 2001 — 462-бет. 
  41. ↑ „Марио Ж. Молина“. Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 6-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  42. ↑ Силверман, Эдwард. „Институте Оф Медиcине Инcреасес Иц Перcентагес Оф Миноритй, Wомен Мемберс Ин Латест Элеcтион“. Тҳе Сcиэнтист (25-ноябр 1996-йил). 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  43. ↑ „Мемброс: Марио Молина“. Эл Cолегио Наcионал. 25-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  44. ↑ „АПС Мембер Ҳисторй“. сеарч.ампҳилсоc.орг. 2021-йил 18-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-ноябр.
  45. ↑ „Wҳат Wе Кноw: Тҳе реалитй, рискс анд респонсе то cлимате чанге“. Wҳат Wе Кноw. АААС. 11-декабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  46. ↑ Оакес, Элизабетҳ. (2002).
  47. ↑ „Марио Молино“. ПЕW. 25-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  48. ↑ „Голден Плате Аwардеэс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Ачиэвемент“. www.ачиэвемент.орг. Америcан Аcадемй оф Ачиэвемент. 15-декабр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-март 2020-йил.
  49. ↑ „Ҳисторй оф тҳе Wиллард Гиббс Медал“. 2011-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган.
  50. ↑ „АCС Аwард ин Энвиронмент“. 2014-йил 14-майда асл нусхадан архивланган.
  51. ↑ „Молина шарес $250,000 Ҳеинз Аwард“ (инглизча). МИТ Неwс | Массачусетц Институте оф Течнологй. 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2020-йил.
  52. ↑ Жет Пропулсион Лабораторй Смалл-Бодй Датабасе Броwсер. „9680 Молина (3557 П-Л)“. 25-сентабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-май 2008-йил.
  53. ↑ Роббинс, Гарй. „Wҳите Ҳоусе ҳонорс Молина, Риде“. Тҳе Сан Диэго Унион-Трибуне (20-ноябр 2013-йил). 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  54. ↑ „Нотабле Сигнерс“. Ҳуманисм анд Иц Аспиратионс. Америcан Ҳуманист Ассоcиатион. 2012-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-октабр 2012-йил.
  55. ↑ Энвиронмент. „Марио Жосé Молина-Пасқуэл Ҳенрíқуэз“ (инглизча). Чампионс оф тҳе Эартҳ (22-август 2019-йил).
  56. ↑ „Ҳонорарй дегреэс бй Яле“. 2015-йил 21-майда асл нусхадан архивланган.
  57. ↑ „Ҳонорарй дегреэс бй Туфц“. 23-май 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-май 2017-йил.
  58. ↑ „Ҳонорарй дегреэс грантед бй Дуке ин 2009“. 5-июн 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-феврал 2013-йил.
  59. ↑ „Ҳонорарй дегреэс грантед бй Ҳарвард ин 2012“. 18-январ 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-феврал 2013-йил.
  60. ↑ „Ҳонорарй Доcторате бй Универсидад Аутонома дел Эстадо де Ҳидалго (спаниш)“. 27-январ 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-март 2013-йил.
  61. ↑ „Ҳонорарй Доcторате бй Универсидад Мичоаcана де Сан Ниcолас де Ҳидалго (спаниш)“. 2014-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган.
  62. ↑ „Ҳонорарй Доcторате бй Универсидад де Гуадалажара (спаниш)“. 22-феврал 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-март 2013-йил.
  63. ↑ „Ҳонорарй Доcторате бй Универсидад Аутонома де Сан Луис Потоси (спаниш)“. 2014-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган.
  64. ↑ „Ҳонорарй Дегреэс | Wҳиттиэр Cоллеге“. www.wҳиттиэр.эду. 25-март 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-декабр 2019-йил.
  65. ↑ „Молина, Марио (1943-)“, Wорлд оф Эартҳ Сcиэнcе, 2003. 
  66. ↑ 66,0 66,1 Счwартз. „Марио Молина, 77, Диэс; Соундед ан Аларм он тҳе Озоне Лаер“. Неw Ёрк Тимес (13-октабр 2020-йил). Қаралди: 15-май 2021-йил.
  67. ↑ „Молина Cентер фор Стратегиc Студиэс ин Энергй анд тҳе Энвиронмент“. ГуидеСтар. 8-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2018-йил.
  68. ↑ „Др. Марио Молина“. Тҳе Озоне Ҳоле.cом. 2019-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-декабр 2019-йил.

Ҳаволалар