Masʼudiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Yozuvchi bilgiqutisi|Ismi=Ali Masʼudiy|Asl ismi=аrab. أبو الحسن ، علي بن الحسين المسعودي|Tasvir=NHM_Bellariastraße_side_risalit_right_-_Al_Masudi_-_Emmerich_Alexius_Swoboda_3890.jpg|Tavallud sanasi=896 y.|Tavallud joyi=Bagʻdod, Abbosiylar xalifaligi|Vafot sanasi=956 y.|Vafot joyi=Fustat , Ixididlar davlati|Fuqaroligi=Abbosiylar xalifaligi|Yoʻnalish=tarix, geografiya|Debut=Oltin konlari va marvaridlarning tarqalishi" (947) va "yoʻnalish va kuzatish kitobi" (956)asarlarining muallifi sifatida tanilgan.}}
'''Masʼudiy''', Abulhasan Ali ibn al-Husayn Ali al-Masʼudiy ([[IX asr|<nowiki>IX</nowiki> asr]] oxiri, [[Bagʻdod]] — [[956]] yoki [[957]], Fustot, [[Misr]]) — [[arablar|arab]] [[tarix]]chisi va [[sayyoh]]i. [[915]]—[[945]] yillarda M. [[Eron]], [[Hindiston]], [[Shri Lanka]], [[Shimol|Shim.]] [[Afrika]], [[Zanjibar]], [[Movarounnahr]], [[Xitoy]], [[Ozarbayjon]], [[Armaniston]]da sayohatda boʻlgan, keyinchalik [[Suriya]] va Misrda yashagan. [[Bilim]]ning turli sohalari (tarix, [[falsafa]], [[fiqh]])ga oid muhim [[asar]]lari (20 dan ortiq) dan faqat bir nechtasigina saqlangan. Eng muhim asari "Muruj uzzahab va maʼodin aljavohir" ("[[Oltin]] [[yaylov]]lar va [[javohirlar]] [[kon]]i")da [[mamlakat]]lar, [[dengiz]]lar va [[togʻ]]lar, turli [[xalq]]lar (shu jumladan, [[slavyanlar]]) haqida maʼlumotlar, [[yunonlar]], [[qadimgi Rim|rimliklar]] toʻgʻrisida yarim [[afsona]] [[hikoya]]lar, arablarning <nowiki>X</nowiki> asr 40-yillarigacha boʻlgan tarixi bayon qilingan. 30 [[jild]]li "Kitob uttaʼrix fi axbor ilumam min al-arab va l-ajam" ("Arab va [[ajam]] xalqlari tarixi") asarining 20 jildi [[Istanbul]] [[shahar|shahri]]dagi [[Sofiya ibodatxonasi|Ayo-Sofiya]] [[kutubxona]]sida saqlanadi. M.ning "Kitob uttanbih va al-ishrof" ("Ogohlantirish va [[boshqarish]] haqida [[kitob]]") asarini [[gollandiya]]lik [[arabshunoslik|arabshunos]] de Guye 1894-yilda [[Leyden]] shahrida nashr etgan. Yana uning "Xazoin ul-mulk va sirr ul-olamayn" ("[[Davlat]] [[xazina]]lari va [[2 (son)|ikki]] [[olam]] [[davlat siri|sirlari]]"), "Kitob rasoil" ("[[Risola]]lar kitobi"), "Kitob ulmaqolot" ("[[Maqola]]lar kitobi"), "Kitob axbor azzamon va ajoyib ul-buldon" ("[[Zamon]] xabarlari va mamlakatlar ajoyibotlari haqida kitob") yoki "Kitobi avsat" ("Oʻrtacha kitob") kabi asarlari boʻlganligi maʼlum. M.ning asarlari [[Arab xalifaligi]], <nowiki>X</nowiki> asrdagi [[Sharqiy Yevropa]] xalqlari, [[Kavkaz]] va Oʻrta Osiyo tarixi boʻyicha muhim manbadir<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Sayohat ==
Masʼudiyning hayoti haqida deyarli hech qanday ma'lumot saqlanmagan. Oʻz yozuvlaridan Masʼudiy [[Bagʻdod Arab tili|Bagʻdodda]] tugʻilgan degan xulosaga kelish mumkin. U Muhammad paygʻambarning sherigi Abdulloh ibn Masudning avlodlaridan kelib chiqqan. Koʻp yillik sayohatlardan soʻng u Damashqda joylashdi, ammo ikki yildan soʻng u Fustatga koʻchib oʻtdi va u yerda "koʻrsatmalar va kuzatuvlar kitobi"ni yozdi.

Masʼudiy sayohatlari davomida Abbosiylar xalifaligining turli viloyatlari, Hindiston, Kavkaz, Kaspiy dengiziga tutash mintaqalar, Suriya, Arabiston va Misrga tashrif buyurgan. Ba'zi tadqiqotchilar Masʼudiy Xitoy, [[Zanzibar bayrogʻi|Zanzibar]], [[Shri Lanka|Shri-Lanka]] orollari va hatto Madagaskarga ham tashrif buyurgan boʻlishi mumkin deb taxmin qilishmoqda. Masʼudiy oʻz asarlarida qadimgi Rossiya davlati va Xazariyani ham eslatib oʻtadi va uning asarlari ushbu mamlakatlar tarixiga oid muhim tarixiy manbadir (ammo uning Majak va dir slavyanlari hukmdorlariga oid ba'zi qismlari aniq izohga ega emas).

== Mehnat ==
Manbalarda Masʼudiyning kamida yigirma asari, shu jumladan zaharlar haqidagi kitob haqida soʻz boradi. Ulardan kamida ettitasi tarix va geografiya masalalariga bagʻishlangan. Uning magnum opus 30 jildda — "vaqt yangiliklari" ("axbar uz-zamon") — yoʻqolgan, shuningdek unga ilova — "Oʻrta kitob"("kitob ul-avsat"). Murudj azzahab va ma'adin al-Javahir ("Oltin konlari va marvaridlarning tarqalishi", "Oltin oʻtloqlar" tarjimasining eskirgan versiyasida) murakkab nomi bilan "vaqt yangiliklari"ning qisqartirilgan taqdimoti saqlanib qoldi. Oʻlimidan sal oldin Masʼudiy bizgacha etib kelgan ikkinchi inshoni tugatdi kitob at-tanbih va-l-ishraf ("yoʻnalish va kuzatish kitobi"), u yerda ilgari keltirilgan ma'lumotlarni tuzatdi va takomillashtirdi.

Oltin konlari 132 qismdan iborat.

* Birinchi qism dunyo yaratilishi va eski ahd tarixi bilan boshlanadi. Bundan tashqari, Masʼudiy Hindiston, Hellas va Rimning qadimgi xalqlarining ijtimoiy hayoti va urf-odatlari haqida sharhlaydi, yoʻl davomida Ptolomey tizimini takrorlaydi, iqlim, taqvimlar va eng buyuk ibodatxonalar haqida gapiradi. Siyosiy hayotning burilishlari bilan bir qatorda nafaqat Islomiy, balki hinduizm, zardushtiylik, yahudiylik va nasroniylik bilan bogʻliq ijtimoiy-iqtisodiy va diniy masalalar ham koʻrib chiqiladi. 845 yilda sotib olingan Al-Jarmining soʻzlariga koʻra, Masʼudiy Vizantiya bilan chegaradosh slavyanlar davlati haqida xabar beradi. 912-913 yillarda ruslarning Kaspiy dengiziga qilgan yurishi haqida xabar berib, Masʼudiy haqiqiy boʻrini Volgani don yoki Azov dengizi bilan bogʻlaydigan xayoliy kanal deb adashtirdi[2].
* "Oltin konlar" ning ikkinchi qismi bir xil qiziqish uygʻotmaydi. Unda at-tabari va boshqa mualliflardan ma'lum boʻlgan Muhammad va barcha xalifalarning tarjimai hollari juda yuzaki tasvirlangan va rivoyat koʻplab latifalar bilan toʻldirilgan.

Masʼudiyning ikkala asari ham qadimgi mualliflardan tez-tez olingan muhim tarixiy tafsilotlarning mavjudligi, shuningdek, "ming bir kecha" ertaklariga oʻxshash va ehtimol ushbu toʻplam manbalaridan biri boʻlib xizmat qilgan fantastik afsonalar va afsonalarni qisqa hikoyalar shaklida taqdim etish bilan ajralib turadi. Oʻrta asrlarning boshqa geograflari singari, Masʼudiy ham savdogarlar va sayohatchilarning uzoq mamlakatlar haqidagi hikoyalarini tanqidiy ravishda takrorlaydi.

== Tarjimalar ==
Abulhasan Ali ibn al-Husayn Ali al-Masʼudiy. Oltin konlari va toshlarning tarqalishi [Abbosiylar sulolasi tarixi: 749-947] / komp., trans. bilan Arab., taxminan., komm. va belgilar D. V. Mikulskiy. M: Natalis, 2002 Yil. 800 p. (Seriya: Sharq toʻplami).

== Adabiyot ==

* Masʼudiy taxallusi bilan tanilgan Abul-Hasan Ali ibn Husaynning asarlaridan (X asrning 20-30-yillaridan 50-yillariga qadar R. X. ga binoan yozgan) // [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Garkavi_mus_pis/frame11.htm musulmon yozuvchilarining slavyanlar va ruslar haqidagi afsonalari (VII asrning yarmidan X asr oxirigacha R. X. ga koʻra)]. - Sankt-Peterburg., 1870.
* Mikulskiy D. V. Arab Gerodoti / Otv. muharrir L. yu. - M.: Aleteya, 1998 Yil. — 229 p. - ("VITA MEMORIAE"). — 3000 nusxa-

== Havolalar ==

* [https://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/M.phtml?id=2053 Masʼudiy]. - Sharq adabiyoti veb-saytida. Kirish sanasi: 2008-yil 23 sentyabr. 2011-yil 21 avgustda Arxivlangan.
* Masʼudiy / / Buyuk sovet entsiklopediyasi: [30 jildda] / ch.tahrirlangan A. M. Proxorov. - 3-nashr. - M. : Sovet entsiklopediyasi, 1969-1978.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

{{chala}}

[[Turkum:Kishilar]]
[[Turkum:Tarixchilar]]
[[Turkum:957-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Geograflar]]
[[Turkum:Arab geograflari]]
[[Turkum:X asr geograflari]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligi geograflari]]