Ziyosfera

Max Wertheimer

Макс Вертхаймер (1880-йил 15-апрел — 1943-йил 12-октябр) – австро-Венгрия психологи бўлиб, Курт Коффка ва Волфганг Кöҳлер билан бирга гешталт психологиясининг учта асосчиларидан бири эди. У ўзининг " Маҳсулотли фикрлаш " китоби ва Гешталт психологиясидаги ишининг бир қисми сифатида пҳи феноменини тасаввур қилгани билан машҳур.

Вертхаймер психологияга қизиқиб қолди ва Берлин университетида Карл Стумпф қўл остида таҳсил олди[1]. Вертхаймер 1904-йилда Вюрцбург университетида Освалд Кüлпе қўлида докторлик даражасини олди [1] ва кейин ўзининг интеллектуал фаолиятини Франкфурт университети қошидаги Ижтимоий тадқиқотлар институтида ўқитувчилик фаолиятини бошлади. Қисқа вақт ичида у Франкфуртдан Берлин Психология Институтида ишлаш учун кетди, лекин 1929-йилда тўлиқ профессор сифатида қайтиб келди. Вертхаймер охир-оқибат Ню-Ёркдаги Тҳе Неw Счоол факултетига қўшилди, у ўлимигача бу лавозимни эгаллади.

Ёшлик йиллари

Макс Вертхаймер 1880-йил 15-апрелда ўша пайтдаги Богемия Австрия-Венгриясининг бир қисми бўлган Прагада туғилган. У Вилгелм ва Роза Вертхаймерда туғилган, укаси Валтердан кейин иккинчи бўлган[2]. Вилгелм Вертхаймер педагог ва молиячи эди. Роза Звикер туғилган Роза Вилгелм бой классик маълумотга эга эди[3]. Вертгеймерлар ўзлари яшаган яҳудий жамиятида фаол бўлган[4]. Вертгеймерлар оиласи ниҳоятда интеллектуал эди, шунинг учун Макс иккала ота-онасидан ҳам таълим олган; у уйда сиёсий ва маърифий мунозаралар билан шуғулланган, шунингдек, пианино ва скрипка дарсларини олган. Барух Спинозанинг китобларидан бирини совға сифатида олганидан сўнг, у фалсафага қизиқиш уйғотди. У Спиноза билан бирга маданият ва умумий хусусиятларни ўртоқлашди.

Вертхаймер ўзининг расмий таълимини беш ёшида Рим-католик черковининг пиарист буйруғи билан бошқариладиган хусусий бошланғич мактабда бошлаган. Марказий Европадаги яҳудий болаларнинг католик черковидан таълим олишлари ҳозирги пайтда одатий ҳол эмас эди. Ўн ёшида у Пиарист Грамматика мактабини тугатди ва Қироллик Империал Янги Сити немис давлат ўрта мактабига ўқишга кирди ва у ерда уни университетга кириш ҳуқуқини берадиган даражага эга бўлишни кутиш мумкин эди[5]. Университет томонидан тақдим этилган турли хил курслар туфайли у ўз келажаги ҳақида ўйлай бошлади ва фалсафага бўлган чуқур иштиёқини англади. У биринчи марта Чарлз университетида ҳуқуқни ўрганишни бошлади, у ерда у фалсафа ва мусиқа, физиология ва психология каби бошқа соҳаларни ўрганди. Бир йил ўтгач, Макс кетди ва Берлин университетига ўқишга кирди ва у ерда ўқишни фалсафага ўтказди[6]. Берлинда Макс Карл Стумпф, Фридрих Шуманн, Георг Элиас Мюллер ва Эрих фон Ҳорнбостел каби сиймолар билан ҳамкорликда ишлай олди. Кейинчалик, 1903-йилда у Wüрзбург университетида фан номзоди илмий даражасини олди. У ерда у ёлғон детектори бўйича тадқиқотни якунлади[7].

Кейинчалик ҳаёти

Макс Вертхаймер академик фаолиятини Франкфуртдаги институтда бошлади, кейинчалик Франкфурт университетига айланди. Макс 1916-йилдан 1929-йилгача Берлин Психология Институтида ишлаш учун Франкфуртни тарк этди, лекин 1929-йилда Франкфуртга тўлиқ профессор сифатида қайтиб келди ва у ерда 1933-йилгача қолди [8] 1923-йилда Берлинда дарс бериб, Вертгеймер шифокорнинг қизи Анна Карога (Анни деб аталади) уйланди ва ундан тўрт фарзанди бор эди: Рудолф (гўдаклигида вафот этган, 1924), Валентин (1925-1978), Майкл (1927-йилда туғилган) ва Лисе (1928-йилда туғилган, Лисбет Роза). Макс ва Анна Вертхаймер 1942-йилда ажрашишди.

Вертгеймер Биринчи жаҳон уруши пайтида армиянинг капитан бўлган. Урушдан қайтгач, у 1933-йилгача Берлин университетида маърузалар ўқиди ва идрок ва гешталт бўйича тадқиқотларини давом эттирди. Аммо 1933-йилда Германия ҳукуматидаги ўзгаришлар Вертхаймерни Германияни тарк этишга ишонтирди; у Адолф Гитлернинг баёнотларини эшитди ва яҳудий илдизлари уни хавф остига қўйганини ҳис қилди. Вертгеймерлар оиласи бошқа немис муҳожирларига қўшилди ва Қўшма Штатларга кўчиб ўтди[9]. Вертхаймерларнинг эмиграцияси АҚШнинг Прагадаги консуллиги орқали амалга оширилди ва у рафиқаси ва болалари билан 1933-йил 13-сентябрда Ню-Ёрк бандаргоҳига етиб келди. Оила ҳам фуқароликка айланди; шунинг учун Макс Вертгеймер немис-америкалик психолог деб аталади[10].

Америкага кўчиб ўтиши билан бир қаторда, Вертхаймер эллик уч ёшида Ню-Ёрк шаҳридаги Янги Ижтимоий Тадқиқотлар Мактабида профессионал лавозимни қабул қилди[11]. Янги мактаб фақат ўн тўрт йил олдин ташкил этилган бўлиб, у ерда курсларни ўқитиш имкониятини қўлга киритган ва умрининг сўнгги ўн йиллигини Янги мактабда қолдирган[11] У кўплари Америкага кўчиб ўтган европалик ҳамкасблари билан алоқада бўлиб қолди. Коффка Смит коллежида Сwартҳморе коллежида Кöҳлер; ва Леwин Корнел университети ва Аёва университетида дарс берган. Гарчи соғлиғи ёмонлашган бўлса-да, у „маҳсулли фикрлаш“ деб аташни афзал кўрган муаммоларни ҳал қилиш бўйича ўз тадқиқотлари устида ишлашни давом эттирди. У 1943-йил сентябр ойининг охирида ўзининг ягона китоби "Мавзу бўйича самарали фикрлаш " ни тугатди. У китоб тугаганидан атиги уч ҳафта ўтгач, Ню-Ёркдаги Ню-Рошелдаги уйида юрак хуружидан вафот этди[9].. Вертхаймер Бечwоодс қабристонида, шунингдек, Ню-Рошелда дафн этилган. У психолог Майкл Вертхаймернинг отаси эди[9]

Пҳи ҳодисаси

Макс Вертхаймер Гесталт психологиясининг расмий асосини 1910-йилда пҳи феномени бўйича тажрибалар бошлаганида бошлади. У ушбу тажрибаларни „Ҳаракатни идрок этиш бўйича экспериментал тадқиқотлар“ номли мақоласида нашр этди[11].. Фи ҳодисаси ёруғлик позицияларининг ўзгариши натижасида юзага келадиган аниқ ҳаракатдир. Вертгеймер бу ҳодисани турли жойларда иккита дискрет чироқлардан фойдаланган ҳолда қурган аппаратида тасвирлаб берди. Чироқлар қўзғалмас бўлса-да, ёруғлик вақт оралиғида ёниб-ўчиб туриши кўзнинг тўр пардаси ёруғликни ҳаракатланаётгандек идрок этишига олиб келади. Вертгеймер ҳамкорлар Коффка ва Кöҳлер билан биргаликда маълумотларни тўплаш учун ишлади, натижада улар Гешталт ҳаракатининг бошланишига олиб келди. Уларнинг топилмалари яна шуни кўрсатдики, бутуннинг сифати қисмлар йиғиндисидан фарқ қилади. Фи ҳодисаларининг тушунтириши шундан иборатки, ҳаракат идрок қилинади, чунки кўзнинг ўзи ёруғликнинг кетма-кет милтиллашига жавобан ҳаракат қилади[12]. Кузатувчи бошдан кечираётган ҳаракат ҳаракатланувчи кўзнинг фикр-мулоҳазасига асосланади[11] Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, инсон идроки бундай иллюзияларга мойил бўлиб, уларни сунъий равишда ажратиб қўйишдан кўра, бир-бирига яқин ҳодисаларни боғлаш янада мазмунлироқ деб тахмин қилишди[13]..

Самарали фикрлаш

Гешталт назариётчиси сифатида Макс Вертгеймер идрок билан қизиқди, лекин қўшимча равишда фикрлаш билан қизиқди. Бу ғоялар унинг ўлимидан сўнг нашр этилган „ Маҳсулотли фикрлаш“ (1945) китобига асос бўлди[11]. Вертгеймер репродуктив фикрлаш ва самарали фикрлаш ўртасидаги фарқни аниқлашга қизиқди. Репродуктив фикрлаш такрорлаш, шартлаш, одатлар ёки таниш интеллектуал ҳудуд билан боғлиқ. Самарали фикрлаш янги ғоялар ва ютуқлар маҳсулидир[11] Самарали фикрлаш тушунчага асосланган фикрлашдир. Вертхаймернинг таъкидлашича, фақат чуқур фикрлаш консептуал муаммолар ва муносабатларни тўғри тушунишга олиб келиши мумкин. Вертгеймер анъанавий мантиқ бўйича ўқитишни рағбатлантирди. У анъанавий мантиқ фикрлашни рағбатлантирганига ишонди. Бироқ, у мантиқнинг ўзи самарали фикрлашни келтириб чиқармайди, деб ҳисобларди. Унинг фикрича, ижодкорлик ҳам ижобий фикрлаш учун жуда муҳим. Вертгеймер ўзининг маърузаларига ўхшаб „ Маҳсулотли фикрлаш“ асарида ўз тамойилларини тасвирлаш учун аниқ мисоллардан фойдаланган. Вертгеймер бу иллюстрациялардан С1, аслида ҳеч нарса мантиқий бўлмаган ҳолатдан, ҳамма нарса аниқ кўринадиган ва тушунча тушунилган С2 ҳолатига ўтишни намойиш қилиш учун фойдаланган. У „Маҳсулли фикрлаш“ асарида муаммони қоидаларга кўр-кўрона бўйсуниш орқали ҳал қилиш муаммоларни ҳақиқий тушунишга тўсқинлик қилишини таъкидлайди[14].. Унинг фикрича, бу кўр-кўрона итоаткорлик одамни ечимни очишдан тўхтатади[11] Макс Вертгеймернинг самарали фикрлаш ғоялари бугунги кунда схемалар, режалар ва билим тузилмаларининг замонавий ғоялари учун доимий равишда долзарбдир[15]..

Гешталт назарияси

Вертхаймер ўзининг Гесталт назариясини 1910-йилда Германиянинг Рейнландияга дам олиш учун Венадан келган поездда бўлганида ишлаб чиқди[16]. Гешталт, бу атаманинг энг яқин инглизча таърифида, потенциал равишда конфигурация, шакл, яхлит, структура ва нақш сифатида таржима қилинади[11]. Гешталт психологиясига кўра, идрок бир бутундир. Шу маънода идрок кўриш ва бошқа ҳисларни шакллантириши мумкин.  Бундан ташқари, назария, шунингдек, бутун нафақат унинг таркибий қисмларидан каттароқ, балки ушбу таркибий қисмлардан ҳам фарқ қилади[16] 1920-йилга келиб, Вертгеймер ҳар қандай қисмларнинг хусусиятлари бутуннинг тизимли қонунлари билан бошқарилади деган позицияни қўшди[17].. Кейинчалик бундай қонунларни кашф қилиш ҳаракатлари чекланган муваффақиятга эришди[17]. Вертгеймернинг „Янги мактаб“даги ҳамкасблари билан гесталт психологияси бўйича олиб борган ишлари психологияга хулқ- атвор ёндашувига қарама-қаршилик ва муқобил сифатида кўрилган. 

Вертгеймер психологиянинг когнитив мактабини бошлади.  Унинг ғоялари структурализм ва атомизмга ҳам қарши чиқди, , чунки у ва бошқа гесталт-психологлар об’эктнинг кичик тузилмалари ёки бўлаклари эмас, балки бутун ҳақида кўпроқ қайғурдилар.

Нашрлар

Маълумотномалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Ҳотҳерсалл, Д. (2003)
  2. ↑ Кинг, Б. Д., Wертҳеимер, М. (2005), пг 20
  3. ↑ Кинг, Б. Д., Wертҳеимер, М. (2005), пг 17-18
  4. ↑ Кинг, Б. Д., Wертҳеимер, М. (2005), пг 21
  5. ↑ Кинг, Б. Д., Wертҳеимер, М. (2005), пг 23
  6. ↑ Кинг, Б. Д., Wертҳеимер, М. (2005), пг 24-25
  7. ↑ Силлис, Д.Л.; Мертон Р.К. (1968). "Мах Wертҳеимер". Интернатионал Энcйcлопедиа оф тҳе Соcиал Сcиэнcес: 522–527. 
  8. ↑ Кинг, Б. Д., Виней, W., Доуглас Wоодй, W. (1993)пгс 351-352
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Кинг, Б. Д., Wертҳеимер, М. (2005)
  10. ↑ Мичаэл Wертҳеимер, А Бриэф Ҳисторй оф Псйчологй. 4тҳ эдитион. Форт Wортҳ ТХ: Ҳарcоурт Браcе, 2000
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Кинг, Б. Д., Виней, W., Доуглас Wоодй, W. (1993). А ҳисторй оф псйчологй (4): 356-358.
  12. ↑ Кинг, Д. Бретт. Ҳисторй оф Псйчологй: Идеас анд Cонтехт. Охон: Роутледге, 2015 — 374-бет. ИСБН 9780205963041. 
  13. ↑ Wебер, Анн. Интродуcтион то Псйчологй. Неw Ёрк: Ҳарпер Cоллинс, 2011 — 6-бет. ИСБН 9780060881528. 
  14. ↑ Wертҳеимер, М. (1996). А Cонтемпорарй Перспеcтиве он тҳе Псйчологй оф Продуcтиве Тҳинкинг. Университй оф Боулдер Cолорадо
  15. ↑ Кинг, Б. Д., Wертҳеимер, М. (2005). Мах Wертҳеимер анд Гесталт Тҳеорй. Трансаcтион Публишерс, Неw Брунсwиcк, НЖ.
  16. ↑ 16,0 16,1 Леарнинг, Гале, Cенгаге. А Студй Гуиде фор Псйчологисц анд Тҳеир Тҳеориэс фор Студенц: МАХ WЕРТҲЕИМЕР (эн). Гале, Cенгаге Леарнинг, 2015-03-13. ИСБН 9781410333414. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Кинг, Д. Бретт. Мах Wертҳеимер анд Гесталт Тҳеорй. Неw Брунсwиcк, НЖ: Трансаcтион Публишерс, 2005 — 378-бет. ИСБН 9781412828260. 

Манбалар

  • Майкл Вертхаймер, Психологиянинг қисқача тарихи . 4-нашр. Форт Wортҳ ТХ: Ҳарcоурт Браcе, 2000-йил.
  • Америка Психологик Ассоциацияси. Психологияда кашшофларнинг портретлари . Ню-Ёрк: АПА ва Эрлбаум, 2000.
  • Д. Бретт Кинг ва Майкл Вертхаймер, Макс Вертхаймер ва Гесталт назарияси . Ню-Брунсвик НЖ: Трансаcтион Публишерс, 2005-йил.
  • Силлс, ДЛ ва Мертон, РК (1968). Макс Вертхаймер. Халқаро ижтимоий фанлар энсиклопедияси (с. 522-527). Ню-Ёрк: Макмиллан.
  • Гилос, К. (нд). Макс Вертхаймернинг таржимаи ҳоли. Психология — Талабалар, ўқитувчилар ва ишқибозлар учун психология бўйича тўлиқ қўлланма. 2012-йил 25-февралда олинди
  • Гилос, К. (нд). Перцептуал ташкилот — Перцептив ташкилотнинг гесталт қонунлари. Психология — Талабалар, ўқитувчилар ва ишқибозлар учун психология бўйича тўлиқ қўлланма. 2012-йил 25-февралда олинди
  • Хотерсалл, Д. (2003). Психология тарихи. Ню-Ёрк: МакГроу-Хилл.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi