Megalodon

Мегалодон (лотинча: „Отодус мегалодон“ — „катта тиш“ деган маънони англатади) — Скумбрия акуласининг йўқолиб кетган тури. Тахминан 23—3,6-мингйилликлар орасида яшаган сув жонзоти ҳисобланади. Нахангларнинг ушбу улкан қариндоши эрта Миозен давридан токи Плиоценгача бўлган даврлар оралиғида мавжуд бўлган.
Тарихи
Мегалодон, аввал бошида, Ламнидей оиласининг аъзоси бўлмиш катта оқ акула (Кархародон кархариас)нинг яқин қариндоши деб ҳисобланган. Бироқ, ҳозирда у эрта бўр даврида катта оқ акуладан ажралиб чиққиб, йўқ бўлиб кетган Отодонтидей оиласига мансуб жонзот сифатида кўрилади. Унинг қайси турга мансуб йиртқич эканлигини аниқлаштириш ҳали ҳамон муҳокама қилинмоқда. Муаллифлар уни Кархароклес, Мегаселакус, Отодус ёки Прокаркародонлар орасидан бири билан қариндошлиги бор дея ҳисоблашади. Бунинг сабаби, Мегалодоннинг палеосен даврида пайдо бўлган Отодус турига мансуб гигант акулалар авлодининг якуний хронотури эканлигини кўрсатадиган қолдиқлар топилган.
Ҳозирги пайтгача бўлган давр оралиғида яшаб ўтган жонзотлар орасидаги энг йирик йиртқич ҳисобланмиш ушбу нахангнинг максимал ҳажми ҳалигача аниқланмаган. Унинг борлигига исбот ундан қолган топилма қолдиқ суяклардир. Мегалодон танаси ўлчамини тишларига қараб аниқлашга ҳаракат қилишади. Тахминан, максимал узунлиги 14-20 метр (46-67 фут)[1][2]. Ўрта ҳисобда 10.5 метр(34 фут) ўлчамда бўлган[3][4]. Ҳисоб-китобларга кўра, оғирлиги 48 тоннагача бўлиши мумкинлиги келтириб ўтилган[5][6]. Унинг тишлари қалин ва мустаҳкам бўлиб, ўлжа суягини синдириш учун мўлжанланган.
Мегалодон ҳозирги давргача бўлган денгиз жонзотлари геномига сезиларли таъсир ўтказган, деган қарашлар мавжуд. Топилма тасвирлар унинг космополит тарқалишига эга эканлигини кўрсатиб туради. Таҳминларга кўра вояга етган мегалодонлар йирик денгиз тошбақалари, тюленлар, китлар билан озиқланган. Ёш мегалодонлар эса қирғоққа яқин масофадаги илиқ сувларда яшаган ва балиқлар ва нисбатан кичик китларни овлаган. Мегалодон кучли жағларини ўлжанинг кўкрак қафасини ёриб ўтиш ва юраги ҳамда ўпкасини тешиб ўтиб жараҳот етказиш учун ишлатган.
Ушбу тур акулалари ривожланиш учун илиқ сувларни афзал кўришган. Музлик даври бошланиши билан юзага келган океанлар совуши, денгиз сатҳининг пасайиши натижасида ёш наханглар учун шароит йўқола бошлайди. Айнан ушбу омил турнинг бутунлай йўқ бўлиб кетишига сабаб бўлган бўлиши мумкин. Акуланинг доимий озуқа манбаси ҳисобланган Бален китларининг яшаш жойларини ўзгартириши ҳам мегалодоннинг асосий озиқ-овқат манбасини қисқартиргани ҳолда ушбу йирик тур тақдирига жиддий зарба берган бўлиши мумкин.
Таснифланиш
Номланиши

Уйғониш даври маълумотларига кўра, денгизларни ўраб турган қояларда улкан тиш изи сифатида қолиб кетган учбурчаксимон тасвирлар, ўша даврларда, аждарҳолар ёҳуд баҳайбат илонларга тегишли дея ишонилган. Ушбу талқинга 1667-йилда даниялик табиацҳунос Николас Стено томонидан тузатиш киритилган. Тадқиқодшунос олим ушбу тасвирларни ўта йирик ҳажмдаги акуланинг тишлари дея эътироф этган ва машҳур жағларга эга акуланинг бош тасвирини яратишга қарор қилган. У ўз топилмаларини "Парчаланган наханг чаноғи" китобида тасвирлаб берган. Ушбу манбада мегалодон тишининг тасвири ҳам мавжуд[7][8][9].
Швейсариялик табиацҳунос Луи Агассиз тиш қолдиқларига асосланиб, 1843-йилда чоп этилган Балиқларнинг қазилма қолдиқларини ўрганиш асарида ушбу акулага Кархародон мегалодон номини берган[10]. Инглиз палеонтологи Эдвард Чарлзворт ўзининг 1837-йилги мақоласида Кархариас мегалодон номини ишлатган ва Агассизни муаллиф сифатида келтирган. Инглиз палеонтологи Чарлз Девис Шерборн 1928-йилда акуланинг биринчи илмий тавсифи сифатида Агассизнинг 1835-йилги мақолаларини санаб ўтган[11]. Мегалодоннинг ўзига хос номи қадимги юнонча: μέγας „катта тиш“, мĭгас ёқилган ва ὀдеосс (одоúс), „тиш“. сўзлари қўшилмасидан келиб чиққан. Мегалодоннинг тишлари морфологик жиҳатдан катта оқ акула (Карчародон кархариас) га ўхшайди ва бу кузатиш асосида Агассиз мегалодонни Кархародон турига мансуб деб эълон қилган. „Баҳайбат тишли акула“ ёки оддийгина „Мег“ деб аталади.
Эволюция

Энг қадимги мегалодон қолдиқлари тахминан 28 миллион йил олдин кеч Олигоцен давридан хабар беради[12][13]. Бироқ, ушбу йиртқич қачон пайдо бўлгани ҳақида олимлар ва тадқиқочлар орасида келишмовчиликлар мавжуд. Мегалодон Плиоцен охирида, тахминан 2,6 мингйилликка яқин йўқ бўлиб кетган деган тахмин ҳам мавжуд.
Мегалодон Отодонтида оиласининг аъзоси ҳисобланади. Отодус тури, унинг олдинги Ламнида ва Кархародон турлари таснифидан тубдан фарқланади[14][15][16][17]. Мегалодоннинг Кархародон таснифи катта оқ акула тишлари ўхшашлиги билан боғлиқ эди. Аммо ҳозирда кўпчилик муаллифлар бу конвергент эволюция билан боғлиқ ҳодиса деб ҳисоблашади. Ушбу моделда катта оқ акула мегалодондан кўра йўқ бўлиб кетган кенг тишли мако (Исурус ҳасталис) билан нисбатан яқин тур сифатида кўрилади. Бу икки акуладаги ўхшашликлар кўпроқ тишлар билан тасдиқланади.


Кархароклес туркуми ҳозирда тўрт турни ўз ичига олади: аврикулатус, ангустиденс, чубутенсис ва мегалодон[20]. Ушбу наслнинг эволюцияси тишларнинг кўпайиши, бошнинг тепа қисми кенгайиши, кўпроқ учбурчак шаклининг ривожланиши ва латерал думларнинг йўқолиши билан тавсифланади. Тиш эволюцияси йиртқичлар тактикаси ўзгариши; терини йиртиш учун мўлжалланган тишлашдан кесувчи тишлашга ўтишини акс эттиради[21]. Хубутенсис ва мегалодон ўртасидаги ўтиш давридаги, тахминан 12 миллион йил давом этган, босқичма-босқич жараёнда латерал бурмалар йўқола борган[21].
1960-йилда Кезер томонидан таклиф қилинган ушбу жинс эволюциясининг яна бир модели, Кархарокларнинг тўғридан-тўғри аждоди Отодус обликус акуласи бўлиб, у палеоцендан Миозен давригача, 60—13-мингйилликларда яшаган.Отодус тури охир-оқибат бўр давридаги акула Кретоламнадан олинган[22][23]. Ушбу моделда, даставвал, Обликус Аксуатикусга, Аврикулатусга, кейин Ангустиденсга, сўнгра Хубутенсисга, сўнгра Мегалодонга айлаиши тавсифланган.
2001-йилда палеонтолог Майкл Бентон томонидан таклиф қилинган назарияга асосан Кархароклар эволюциясининг яна бир модели шундан иборатки, қолган учта тур аслида акуланинг ягона тури бўлиб, вақт ўтиши билан Палеоцен ва Плиоцен ўртасида аста-секин ўзгариб, уни хронотурга айлантирган.
Манбалар
- ↑ Cоопер, Ж. А.; Пимиэнто, C.; Феррóн, Ҳ. Г.; Бентон, М. Ж. (2020). „Бодй дименсионс оф тҳе эхтинcт гиант шарк Отодус мегалодон: а 2Д реcонструcтион“. Сcиэнтифиc Репорц. 10-жилд, № 14596. 14596-бет. Бибcоде:2020НатСР..1014596C. дои:10.1038/с41598-020-71387-й. ПМC 7471939. ПМИД 32883981.
- ↑ Перез, Виcтор; Ледер, Роннй; Бадаут, Теддй (2021). „Бодй ленгтҳ эстиматион оф Неогене маcропҳагоус ламниформ шаркс (Cарчародон анд Отодус) деривед фром ассоcиатед фоссил дентитионс“. Палаэонтологиа Элеcтрониcа. 24-жилд, № 1. 1–28-бет. дои:10.26879/1140.
- ↑ Пимиэнто, C.; МаcФадден, Б. Ж.; Cлеменц, C. Ф.; Варела, С.; Жарамилло, C.; Велез-Жуарбе, Ж.; Силлиман, Б. Р. (2016). „Геограпҳиcал дистрибутион паттернс оф Cарчароcлес мегалодон овер тиме ревеал cлуэс абоут эхтинcтион мечанисмс“. Жоурнал оф Биогеограпҳй. 43-жилд, № 8. 1645–1655-бет. дои:10.1111/жби.12754.
- ↑ Пимиэнто, C.; Балк, М. А. (2015). „Бодй-сизе трендс оф тҳе эхтинcт гиант шарк Cарчароcлес мегалодон: а деэп-тиме перспеcтиве он марине апех предаторс“. Палеобиологй. 41-жилд, № 3. 479–490-бет. дои:10.1017/паб.2015.16. ПМC 4541548. ПМИД 26321775.
- ↑ Протҳеро, Доналд Р. „09. Мега-Жаwс: Тҳе Ларгест Фиш. Cарчароcлес“, . Тҳе Сторй оф Лифе ин 25 Фоссилс: Талес оф Интрепид Фоссил Ҳунтерс анд тҳе Wондерс оф Эволутион (эн). Неw Ёрк Чичестер, Wест Суссех: Cолумбиа Университй Пресс, 25-август 2015-йил — 96–110-бет. ДОИ:10.7312/прот17190-010. ИСБН 978-0-231-53942-5.
- ↑ Wроэ, С.; Ҳубер, Д. Р.; Лоwрй, М.; МcҲенрй, C.; Морено, К.; Cлаусен, П.; Феррара, Т. Л.; Cуннингҳам, Э.; Деан, М. Н. (2008). „Тҳреэ-дименсионал cомпутер аналйсис оф wҳите шарк жаw мечаниcс: ҳоw ҳард cан а греат wҳите бите?“ (ПДФ). Жоурнал оф Зоологй. 276-жилд, № 4. 336–342-бет. дои:10.1111/ж.1469-7998.2008.00494.х.
- ↑ Ҳавен, Кендалл. 100 Греатест Сcиэнcе Дисcовериэс оф Алл Тиме. Wестпорт, Cоннеcтиcут: Либрариэс Унлимитед, 1997 — 25–26-бет. ИСБН 978-1-59158-265-6. ОCЛC 230807846.
- ↑ Ҳсу, Куанг-Таи „Тҳе Патҳ то Стенўс Сйнтҳесис он тҳе Анимал Оригин оф Глоссопетраэ“, . Тҳе Револутион ин Геологй фром тҳе Ренаиссанcе то тҳе Энлигҳтенмент Росенбург: . Боулдер, Cолорадо: Геологиcал Соcиэтй оф Америcа, 2009. ИСБН 978-0-8137-1203-1. ОCЛC 608657795.
- ↑ Эилперин, Ж.. Демон Фиш. Пантҳеон Боокс, 2012 — 43-бет. ИСБН 978-0-7156-4352-5. [сайт ишламайди]
- ↑ Агассиз, Лоуис. Речерчес сур лес поиссонс фоссилес (фр). Неучател: Петитпиэрре, 1843 — 41-бет.
- ↑ Кеес, И. W. (2012). „Неw реcордс оф тҳе Эласмобранч C. мегалодон (Агассиз) анд а ревиэw оф тҳе генус Cарчародон ин тҳе Неw Зеаланд фоссил реcорд“. Неw Зеаланд Жоурнал оф Геологй анд Геопҳйсиcс. 15-жилд, № 2. 229-бет. дои:10.1080/00288306.1972.10421956.
- ↑ Ябе, Ҳ.; Гото, М.; Канеко, Н. (2004). „Аге оф Cарчароcлес мегалодон (Ламниформес: Отодонтидаэ): А ревиэw оф тҳе стратиграпҳиc реcордс“. Тҳе Палаэонтологиcал Соcиэтй оф Жапан. 75-жилд. 7–15-бет.
- ↑ Готтфриэд, М. Д.; Фордйcе, Р. Э. (2001). „Ан ассоcиатед спеcимен оф Cарчародон ангустиденс (Чондричтҳес, Ламнидаэ) фром тҳе Лате Олигоcене оф Неw Зеаланд, wитҳ cомменц он Cарчародон интеррелатионшипс“. Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. 21-жилд, № 4. 730–739-бет. дои:10.1671/0272-4634(2001)021[0730:ААСОCА]2.0.CО;2. 2019-12-17да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2022-05-23.
- ↑ Пимиэнто, C.; МаcФадден, Б. Ж.; Cлеменц, C. Ф.; Варела, С.; Жарамилло, C.; Велез-Жуарбе, Ж.; Силлиман, Б. Р. (2016). „Геограпҳиcал дистрибутион паттернс оф Cарчароcлес мегалодон овер тиме ревеал cлуэс абоут эхтинcтион мечанисмс“. Жоурнал оф Биогеограпҳй. 43-жилд, № 8. 1645–1655-бет. дои:10.1111/жби.12754.
- ↑ Пимиэнто, C.; Cлеменц, C. Ф. (2014). „Wҳен Дид Cарчароcлес мегалодон Беcоме Эхтинcт? А Неw Аналйсис оф тҳе Фоссил Реcорд“. ПЛОС ОНЕ. 9-жилд, № 10. э111086-бет. Бибcоде:2014ПЛоСО...9к1086П. дои:10.1371/жоурнал.поне.0111086. ПМC 4206505. ПМИД 25338197.
- ↑ Шимада, К.; Чандлер, Р. Э.; Лам, О. Л. Т.; Танака, Т.; Wард, Д. Ж. (2016). „А неw элусиве отодонтид шарк (Ламниформес: Отодонтидаэ) фром тҳе лоwер Миоcене, анд cомменц он тҳе тахономй оф отодонтид генера, инcлудинг тҳе 'мегатоотҳед' cладе“. Ҳисториcал Биологй. 29-жилд, № 5. 1–11-бет. дои:10.1080/08912963.2016.1236795.
- ↑ Шимада, Кеншу (2019). „Тҳе сизе оф тҳе мегатоотҳ шарк, Отодус мегалодон (Ламниформес: Отодонтидаэ), ревиситед“. Ҳисториcал Биологй. 33-жилд, № 7. 1–8-бет. дои:10.1080/08912963.2019.1666840. ИССН 0891-2963.
- ↑ Нйберг, К. Г.; Cиампаглио C. Н.; Wрай Г. А. (2006). „Траcинг тҳе анcестрй оф тҳе греат wҳите шарк, Cарчародон cарчариас, усинг морпҳометриc аналйсес оф фоссил теэтҳ“. Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. 26-жилд, № 4. 806–814-бет. дои:10.1671/0272-4634(2006)26[806:ТТАОТГ]2.0.CО;2.
- ↑ Эҳрет Д. Ж.; Ҳуббелл Г.; Маcфадден Б. Ж. (2009). „Эхcептионал пресерватион оф тҳе wҳите шарк Cарчародон фром тҳе эарлй Плиоcене оф Перу“. Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. 29-жилд, № 1. 1–13-бет. дои:10.1671/039.029.0113. ЖСТОР 20491064.
- ↑ Ренз, Марк. Мегалодон: Ҳунтинг тҳе Ҳунтер. Леҳигҳ Аcрес, Флорида: ПалеоПресс, 2002 — 1–159-бет. ИСБН 978-0-9719477-0-2. ОCЛC 52125833.
- ↑ 21,0 21,1 Перез, В. Ж.; Годфрей, С. Ж.; Кент, Б. W.; Wеэмс, Р. Э.; Нанcе, Ж. Р. (2019). „Тҳе транситион бетwеэн Cарчароcлес чубутенсис анд Cарчароcлес мегалодон (Отодонтидаэ, Чондричтҳес): латерал cусплет лосс тҳроугҳ тиме“. Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. 38-жилд, № 6. э1546732-бет. дои:10.1080/02724634.2018.1546732.
- ↑ Шимада, К.; Чандлер, Р. Э.; Лам, О. Л. Т.; Танака, Т.; Wард, Д. Ж. (2016). „А неw элусиве отодонтид шарк (Ламниформес: Отодонтидаэ) фром тҳе лоwер Миоcене, анд cомменц он тҳе тахономй оф отодонтид генера, инcлудинг тҳе 'мегатоотҳед' cладе“. Ҳисториcал Биологй. 29-жилд, № 5. 1–11-бет. дои:10.1080/08912963.2016.1236795.Шимада, К.; Чандлер, Р. Э.; Лам, О. Л. Т.; Танака, Т.; Wард, Д. Ж. (2016). „А неw элусиве отодонтид шарк (Ламниформес: Отодонтидаэ) фром тҳе лоwер Миоcене, анд cомменц он тҳе тахономй оф отодонтид генера, инcлудинг тҳе 'мегатоотҳед' cладе“. Ҳисториcал Биологй. 29 (5): 1-11. дои:10.1080/08912963.2016.1236795. С2CИД 89080495.
- ↑ Сиверсон, М.; Линдгрен, Ж.; Неwбрей, М.Г.; Cедерстрöм, П.; Cоок, Т.Д. (2013). „Лате Cретаcеоус (Cеноманиан-Cампаниан) мид-палаэолатитуде шаркс оф Cреталамна аппендиcулата тйпе“ (ПДФ). Аcта Палаэонтологиcа Полониcа. 2-бет. дои:10.4202/апп.2012.0137. 19-октабр 2013-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
Адабиётлар
- Диcксон, К. А.; Граҳам, Ж. Б. (Новембер–Деcембер 2004). „Эволутион анд cонсеқуэнcес оф эндотҳермй ин фишес“. Пҳйсиологиcал анд Биочемиcал Зоологй. 77-жилд, № 6. 998–1018-бет. дои:10.1086/423743. ПМИД 15674772.
- Кент, Бреттон W.. Фоссил Шаркс оф тҳе Чесапеаке Бай Регион. Cолумбиа, Мд.: Эган Реэс & Боер, 1994. ИСБН 978-1-881620-01-3. ОCЛC 918266672.
Ҳаволалар
Палеонтологияга оид видеолар (инглизча)
- Палеонтологист Марк Ренз шоwс оне оф тҳе ларгест мегалодон теэтҳ дисcоверед ЁуТубеда
- Шарк Wеэк Спеcиал он мегалодон wитҳ Пат МcCартҳй анд Жоҳн Бабиарз ЁуТубеда
- Мегалодон фоссил теэтҳ шоw эвиденcе оф 10-миллион-еар-олд шарк нурсерй ЁуТубеда
- Эхперт виэw: информатион абоут мегалодон ЁуТубеда
- Ламниформ шаркс: 110 миллион еарс оф оcеан супремаcй ЁуТубеда
- Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Неогене Гиант Шаркс ЁуТубеда