Ziyosfera

Melusin

Мелусиннинг сири очилиши. Жан д’Арраснинг Ле Роман де Мéлусине асаридан олинган тасвир (тахминан 1450–1500). Франсия Миллий кутубхонаси.

Мелусин (франсузча: Мéлусине), баъзан Мелусина ёки Мелусине шаклларида ҳам учрайди, Европа фолклори ва ўрта асрлар афсоналарида тилга олинадиган машҳур мифологик образдир. У одатда муқаддас қудуқ, дарё ёки бошқа чучук сув манбаларида яшовчи аёл руҳи ёки сеҳрли мавжудот сифатида тасвирланади.[1] Кўплаб ривоятларда Мелусин белидан пастга қараб илон ёки балиқга ўхшаш тана тузилишига эга аёл сифатида тасвирланади. Шу жиҳатдан у ламия ёки сув париси каби бошқа мифологик мавжудотларга ўхшаш ҳисобланади.[2] Мелусин образи Европа фолклорида сув билан боғлиқ афсонавий мавжудотларнинг энг машҳурларидан бири бўлиб, унинг ҳикоялари айниқса Франсиянинг шимолий ва ғарбий ҳудудлари, Люксембург ҳамда ҳозирги Белгия ва Нидерландия ҳудудларида кенг тарқалган.[3] Афсоналарда Мелусин кўпинча сув манбалари, қадимий қал’алар ва ўрмонлар билан боғлиқ сеҳрли аёл сифатида тилга олинади. Ба’зан у қанотли, икки думли ёки аждаҳога ўхшаш белгилар билан тасвирланади.[4]

Ўрта аср ривоятларида Мелусин кўпинча инсон эркак билан турмуш қурадиган, аммо муайян шарт бузилганда ўзининг асл ғайритабиий қиёфасига қайтадиган сеҳрли аёл сифатида тасвирланади.[5] Шу мотив Европа фолклорида кенг тарқалган бўлиб, инсон ва ғайритабиий мавжудот ўртасидаги никоҳ ҳақидаги кўплаб эртаклар билан ўхшашликка эга. Мелусин ҳақидаги ҳикоялар ўрта аср адабиётида ҳам муҳим ўрин эгаллаган. Хусусан, ХИВ аср охирида ёзилган Жан д’Арраснинг Ле Роман де Мéлусине асари ушбу афсонанинг энг машҳур ёзма версияларидан бири ҳисобланади.[6] Бу асарда Мелусин ва Раймондин ўртасидаги севги ҳикояси ҳамда Лусинянлар сулоласининг афсонавий келиб чиқиши ҳақида ҳикоя қилинади.

Этимология

Раймондин рафиқаси Мелусиннинг чўмилаётган пайтида унинг белидан пастки қисми илон эканлигини билиб қолади. Жан д’Арраснинг Ле ливре де Мéлусине (Мелусин китоби) асари учун ишланган иллюстрация, 1478-йил.

Мелусин номининг келиб чиқиши ҳақида бир нечта илмий тахминлар мавжуд. Ба’зи тадқиқотчилар бу ном лотинча мелус сўзидан келиб чиққан деб ҳисоблайди. Мазкур сўз “ёқимли”, “мулойим” ёки “меҳрибон” деган ма’ноларни билдиради.[7] Бошқа назарияга кўра, Мелусин номи Франсиянинг Поату ҳудудидаги маҳаллий фолклор билан боғлиқ бўлиб, унда сеҳрли аёллар гуруҳи қадимги қал’алар ёки биноларни барпо этгани ҳақида ривоятлар мавжуд.[8] Турли ҳудудларда Мелусин номи турлича шаклларда учрайди. Масалан, Восгес ҳудудида у Мерлуссе, Чампагне ҳудудида эса Мерлусине деб аталади.[9]

Афсонавий тасвир

Фолклор ан’аналарида Мелусин кўпинча одам ва ғайритабиий мавжудот ўртасидаги гибрид сифатида тасвирланади. У ба’зан икки думли сув париси, ба’зан эса илон думли аёл кўринишида намоён бўлади.[10] Ба’зи тасвирларда Мелусиннинг қанотлари ёки аждаҳога ўхшаш белгилар билан тасвирланиши ҳам учрайди. Бу эса унинг сув ва ер ости кучлари билан боғлиқ қадимий мифологик тасаввурларга алоқадорлигини кўрсатади.[11] Мелусин кўпинча табиат кучлари, сув манбалари ва бойлик билан боғлиқ мавжудот сифатида талқин қилинади. Шу сабабли ўрта асрларда айрим ҳукмдорлар ёки зодагон оилалар ўз сулоласининг келиб чиқишини Мелусин билан боғлашга ҳаракат қилганлар.[12]

Ўрта аср адабиётида

Мелусин ҳақидаги афсонанинг энг машҳур ёзма адабий шакли ХИВ аср охирида яратилган. 1393-йилда франсуз ёзувчиси Жан д’Аррас томонидан ёзилган Ле ливре де Мéлусине (Мелусин китоби) асари ушбу афсонанинг энг муҳим ва энг батафсил адабий манбаларидан бири ҳисобланади.[13] Ушбу асарда Мелусин ва Раймондин ўртасидаги севги ҳикояси, уларнинг илк учрашуви ҳамда Лусинянлар сулоласининг афсонавий келиб чиқиши ҳақида батафсил ҳикоя қилинади. Асар ўрта аср рицарлик адабиёти ва романтик афсоналар ан’аналарига мансуб бўлиб, унда севги, садоқат, сир ва сеҳр каби мавзулар марказий ўрин эгаллайди. Кўп ўтмай ушбу ҳикоя бошқа муаллифлар томонидан ҳам қайта ишланган. Масалан, франсуз шоири Коудрет томонидан ёзилган Роман де Партенай асари Мелусин ҳақидаги ҳикоянинг ше’рий шаклда қайта талқин қилинган варианти ҳисобланади.[14] Ушбу асар ҳам Мелусин афсонасининг Европада кенг тарқалишига муҳим ҳисса қўшган. ХВ асрга келиб Мелусин ҳақидаги ҳикоя бошқа Европа тилларига ҳам таржима қилина бошлади. 1456-йилда немис ёзувчиси Тюринг фон Ринголтинген ушбу афсонани немис тилига таржима қилди.[15] Немис тилидаги ушбу версия тез орада машҳур халқ китоблари (чапбоок) шаклида кенг тарқалди. ХВ ва ХВИ асрларда бу ҳикоя бир неча бор қайта нашр қилиниб, ўрта аср Европасида энг машҳур фолклорий романлардан бирига айланди. Кейинчалик Мелусин ҳақидаги ҳикоя инглиз тилига ҳам таржима қилинди.

Гўзал Мелусин — немис рассоми Жулиус Ҳüбнер томонидан 1844-йилда чизилган расм. Унда Мелусиннинг ярим аёл, ярим илон қиёфаси тасвирланган.

Тахминан 1500-йиллар атрофида у инглиз тилида икки марта чоп этилган ва ўрта аср охири ҳамда Уйғониш даврида кенг ўқилган асарлардан бири бўлиб қолган.[16] Бундан ташқари, ушбу ҳикоя кастилия ва голланд тилига ҳам таржима қилиниб, ХВ аср охирида нашр этилган.[17] Насрий шаклдаги вариантлардан бири Чрониқуэ де ла принcессе номи билан машҳур бўлган. Мелусин ҳақидаги ҳикоянинг асосий сюжети Салиб юришлари даври билан боғлиқ воқеаларга асосланган. Ривоятга кўра, Албани қироли Элинас (Албани қадимги ном бўлиб, у кўпинча Шотландия ёки Алба қироллиги билан тенглаштирилади) рафиқасининг ўлимидан кейин қайғуни унутиш учун ўрмонларда ов қилади.[18] Шу пайтда у сеҳрли қудуқ ёнида яшовчи гўзал пари — Прессине билан учрашади. Улар бир-бирини севиб қолади ва турмуш қуришга қарор қилади. Аммо Прессине муҳим шарт қўяди: Элинас ҳеч қачон унинг фарзандларини туғаётган ёки чўмилаётган пайтида уни кўрмаслиги керак. Қирол бу шартни қабул қилади ва улар турмуш қуради. Кейинчалик Прессине уч эгизак қиз — Мелусин, Мелиор ва Палатинани дунёга келтиради. Аммо Элинас ўз ва’дасини бузиб, уларни яширинча кўриб қўяди. Шундан сўнг Прессине қизлари билан қиролликни тарк этиб, афсонавий Авалон оролига кетади. Авалонда улғайган уч опа-сингил ўз оталарининг қилмиши ҳақида билиб қолади. Энг катта опа Мелусин отасидан қасос олишга қарор қилади ва опа-сингилларининг ёрдамида Элинасни Бранделоис номли тоғ ичига қамаб қўяди. Бу воқеадан ғазабланган Прессине қизларини жазолайди: Палатинани ўша тоғга қамаб қўяди, Мелиорни умрбод қал’ага муҳрлайди, Мелусинни эса Авалондан қувиб чиқаради ҳамда уни ла’натлайди. Бу ла’натга кўра Мелусин ҳар шанба куни белидан пастга икки думли илон қиёфасига киради.[19] Кейинчалик Мелусин Франсиянинг Пуате яқинидаги ўрмонларда яшай бошлайди. У ерда у граф Раймондин билан учрашади. Раймондин тасодифан амакисини ўлдириб қўйганидан кейин чуқур қайғуга ботган эди. Мелусин уни юпатади ва Раймондин унга уйланишни таклиф қилганида, у онаси қўйган шартни такрорлайди: Раймондин ҳеч қачон шанба куни уни кўрмаслиги керак. Раймондин ўн йил давомида бу шартга амал қилади. Шу вақт ичида Мелусин унга ўн нафар ўғил туғади ва кўплаб қал’алар қурилишига бошчилик қилади. Ривоятларда айнан Мелусин Лусинян қал’алари ва бошқа машҳур иншоотларнинг қурилишида сеҳрли кучлари билан ёрдам бергани айтилади.[20] Бироқ вақт ўтиши билан Раймондин Мелусиннинг ҳар шанба куни ёлғиз қолиши сабабли ундан шубҳалана бошлайди. Охир-оқибат у яширинча Мелусиннинг хонасига қарайди ва унинг ярим аёл, ярим илон қиёфасида чўмилаётганини кўради. Раймондин бу сирни узоқ вақт яширади, аммо кейинчалик уларнинг ўғилларидан бири бошқа укасини ўлдиргач, ғазаб билан Мелусинни айблайди ва уни “илон” деб атайди. Шунда Мелусин аждаҳо қиёфасига кириб, Раймондинга икки сеҳрли узук беради ва осмонга учиб кетади. Ривоятга кўра, у шундан кейин фақат тунлари қайтиб келиб, ҳали гўдак бўлган икки кичик фарзандини эмизиб кетган.[21]

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Мелусине“. Wорлд Ҳисторй Энcйcлопедиа (2025-йил 10-август).
  2. ↑ „Мелусине Мйтҳиcал Cреатуре“. Эдwард Wортҳ Либрарй (2025-йил 10-август).
  3. ↑ „Мелусина Легендс“. Университй оф Питцбургҳ (2025-йил 10-август).
  4. ↑ „Мелусине легенд“. Британниcа (2025-йил 10-август).
  5. ↑ „Эхплоринг тҳе Легенд оф Мелусине“. Дисcоверй УК (2025-йил 10-август).
  6. ↑ „Мелусине: Тҳе Мйтҳ, тҳе Wоман, тҳе Легенд“. Университй оф Нотре Даме (2025-йил 11-август).
  7. ↑ „Этймологй оф Мелусине“. Wикипедиа (2025-йил 10-август).
  8. ↑ „Тҳе Фаирй Мелусине Легенд“. Вендеэ Тоурисм (2025-йил 11-август). 2026-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 14-март.
  9. ↑ „Мелусина варианц“. Университй оф Питцбургҳ (2025-йил 11-август).
  10. ↑ „Мелусине Мйтҳ“. Мйтҳологй.нет (2025-йил 10-август).[сайт ишламайди]
  11. ↑ „Мелусине легенд“. Британниcа (2025-йил 10-август).
  12. ↑ „Тҳе Легенд оф Мелусине“. Ҳисторй Тодай (2025-йил 10-август).[сайт ишламайди]
  13. ↑ „Мелусине“. Wорлд Ҳисторй Энcйcлопедиа (2025-йил 10-август).
  14. ↑ „Мелусине Легендс“. Университй оф Питцбургҳ (2025-йил 11-август).
  15. ↑ „Мелусине Мйтҳиcал Cреатуре“. Эдwард Wортҳ Либрарй (2025-йил 11-август).
  16. ↑ „Мелусине легенд“. Британниcа (2025-йил 11-август).
  17. ↑ „Эхплоринг тҳе Легенд оф Мелусине“. Дисcоверй УК (2025-йил 11-август).
  18. ↑ „Мелусине: Тҳе Мйтҳ, тҳе Wоман, тҳе Легенд“. Университй оф Нотре Даме (2025-йил 11-август).
  19. ↑ „Мелусине тҳе Серпент Wоман“. Талес оф тҳе Миддле Агес (2025-йил 11-август).
  20. ↑ „Тҳе Легенд оф Мелусине“. Ҳисторй Тодай (2025-йил 11-август).[сайт ишламайди]
  21. ↑ „Мелусине легенд“. Wорлд Ҳисторй Энcйcлопедиа (2025-йил 11-август). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi