Messier 15
М 15 шарсимон тўплам (шунингдек, М 15 ёки НГC 7078 номи билан ҳам танилган) – Пегас юлдуз туркумидаги шарсимон тўпламдир[1].
Кашфиёт тарихи
1746-йилда Жан Доминик Маралди томонидан кашф этилган. Чарлз Мессиэр 1764-йилда тўпламни ўзининг кометага ўхшаш об’эктлар каталогига киритган.
Қизиқарли хусусиятлари
М 15 Ердан 33 600 узоқликда ёруғлик йилларида жойлашган. Унинг мутлақ катталиги −9,2 мни ташкил қилади, бу Қуёшнинг ёрқинлигидан 360 000 раз каттароқ умумий ёрқинликка тўғри келади. М15 бизнинг Галактикамиздаги энг зич шарсимон тўпламлардан биридир. У 100 000 дан 100 000 иборат[2].
Ушбу тўпламнинг ядроси қулаб тушиб, (бу ҳодиса „ядро қулаши“ деб номланади) ва марказий зичлик чўққисига эга бўлиб сўнг у жуда кўп юлдузлар билан ўралган ва эҳтимол қора чуқурни ўз ичига олади.
М 15 жуда кўп сонли ўзгарувчан юлдузларни ўз ичига олади, улардан 112 таси ядрода. Тўпламда камида 9 та пулсар топилган, шу жумладан битта мумкин бўлган иккилик пулсар тизими. М 15 шунингдек, 1928-йилда кашф этилган ва шарсимон тўпламда топилган тўртта сайёра туманликларидан бири бўлган Пеасе 1 сайёра туманлигини ҳам ўз ичига олади.
М 15 билан бир хил кўриш чизиғида, лекин анча масофада (35 минг км). Ст. йиллар М 15 ва 7,2 минг йил олдин Ст. ВЛА Ж2130+12 дан йиллар олдин, иккилик юлдуз тизими ВЛА Ж213002.08+120904 (ВЛА Ж2130+12, М15 С2) мавжуд бўлиб, у паст массали (10-15) юлдуздан иборат.М☉) ва паст ҳароратли митти нейтрон юлдузи (>1+М☉) – ҳаракациз қора чуқур.
Кузатишлар

М 15 – кузги осмондаги энг ёрқин шарсимон тўпламлардан бири. Сунъий (кўча ёритгичи) ва табиий (Ой) ёритилиши бўлмаса, яхши кўриш билан, уни туманли юлдуз шаклида тҳ – э Пегасус сегментининг давомида инсон кўзи билан кўриш қийин эмас. Бироқ, бу ерда ҳам хатолар бўлиши мумкин – тўпламнинг ёнида унга ёрқинлиги бўйича тахминан тенг бўлган битта юлдуз бор. М 15 дала биноколлари билан аниқ кўринади, гарчи юлдузларнинг марказга тўғри келиши туфайли тўпламнинг тарқоқ табиати дарҳол сезилмайди. Ҳатто мўтадил диафрагма телескопида тўплам маркази ва унинг ҳалоси ўртасидаги юлдузлар зичлигидаги фарқ аниқ кузатилади.
Тўпламнинг деярли марказида ПК 66-27.1-майда (юлдузга ўхшаш) сайёра туманлиги жойлашган. Уни тор диапазонли интерференция филтри О ИИИ („дипскай“ филтрлари деб аталадиган) ёрдамида аниқлаш мумкин. Бу туманлик нурланишининг катта қисми икки марта ионланган кислороднинг яшил чизиғида чиқарилади ва тўплам юлдузлари ёруғлигини сезиларли даражада қорайтирадиган филтр туманликнинг ёрқинлигини деярли ўзгармайди. Натижада, М 15 шарсимон тўплами филтр билан кўришда, сайёра туманлиги хиралашганлар фонида ёрқинроқ „юлдуз“ сифатида ажралиб туради.
Мессие каталогидаги осмон қўшнилари
- М 2 – (Ақуариус жанубида) хира ёрқин шарсимон тўплами янада зичроқ;
- М 71 – (Стрелада ғарбда) жуда бўшашган шарсимон тўплам, тарқалганга ўхшайди;
- М 27 – (Ғарбда Чантерелледа) энг ёрқин сайёра туманликларидан бири.
="Мессие Марафони" даги кузатишлар кетма-кетлиги
… М 69 → М 54 → М 15 → М 70 → М 72 …
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Ҳаррис W. Э. А cаталог оф параметерс фор глобулар cлустерс ин тҳе Милкй Wай (англ.) // Астрон. Ж. / Ж. Г. ИИИ, Э. Вишниаc – ИОП Публишинг, Америcан Астрономиcал Соcиэтй, Университй оф Чиcаго Пресс, АИП, 1996. – Вол. 112, Исс. 4. – П. 1487. – ИССН 0004-6256; 1538-3881 – дои:10.1086/118116
- ↑ Cландестине Блаcк Ҳоле Май Репресент Неw Популатион (Wайбаcк Мачине сайтида 1-июл 2016-йил санасида архивланган)