Metateatr

Метатеатр- ва у билан чамбарчас боғлиқ бўлган метадрама атамаси саҳна асари драма ёки театр сифатида табиатига ёки уни ижро этиш шароитларига эътибор қаратадиган жиҳатларини тавсифлайди. "Тўртинчи деворни бузиш" метатеатр қурилмасига мисолдир.

Метатеатр механизмига қуйидагилар мисол бўла олади: тингловчиларга тўғридан-тўғри мурожаат қилиш (айниқса, солилоқларда, четда, прологларда ва эпилогларда); тингловчилар мавжудлиги тўғрисида хабардорликни ифодалаш; ижро этаётган одамлар актёрлар (аслида улар ўйнаётган қаҳрамонлар эмас) эканлигини тан олиш; маъноси драманинг тасвирланган вақти ва жойи, унинг театрлаштирилган вақти ва жойи (театр ҳодисаси ҳақиқати) ўртасидаги фарқга боғлиқ бўлган элемент; спектакл ичидаги ўйинлар (ёки маскалар, томошалар ёки драма ичидаги бошқа ижро шакллари); актёрлик, театр, драматик ёзув, томошабинлик ва " бутун дунё бир саҳна " бўлган тез-тез ишлатиладиган метафорага ҳаволалар (Тҳеатрум мунди); тинглаш билан боғлиқ саҳналар ёки бир ёки бир нечта персонажлар бошқа ёки бошқаларни кузатадиган бошқа вазиятлар, биринчиси иккинчисининг хатти-ҳаракати билан боғлиқ бўлиб, гўё бу уларнинг манфаати учун саҳналаштирилган спектакл.

"Метатеатр" ва "метадрама" атамалари театр ёки драмани юнонча "мета-" префикси (олд қўшимчаси) билан бирлаштиради ва бу ўзига мос келадиган мавзудан "юқори даража" деган маънони англатади.

Драма тарихида

Греция ва Рим

2500 йил аввал классик Юнонистон театрида ихтиро қилинганидан бери метатеатризм драматик ўлчов бўлиб келган. Метатеатризмнинг асосий мақсадларидан бири ўша пайтдаги томошабинларни тақдим этилган сюжетнинг ривожланишига тўлиқ аралашмаслик ёки ишонишдан узоқлаштириш бўлган. Айниқса, қадимги юнон комедиясида ундан тез-тез фойдаланилган (аммо мисолларни трагедияда ҳам топиш мумкин).

Илк замонавий театр

Илк замонавий инглиз театрида қаҳрамонлар кўпинча томошабинлар билан яқин алоқада бўлиб, бошқаларнинг ҳаракатларини киноя ёки танқидий тарзда изоҳлайдилар, бошқа актёрлар эса биринчиси эшитилмайди ва кўринмас бўлиб қолади, деган конвенсияни қабул қилишади. Роберт Вейман асарларида сўнг, театршунослик ушбу ижро эффектини тавсифлаш учун локус ва плата ("жойлашув" ва "жой" билан боғлиқ, ўрта аср театридан олинган) атамаларидан фойдаланган - локус драмада шундай локализация қилинадики, қаҳрамонлари унинг фантастикасига сингиб кетган ва томошабинлар борлигидан бехабар ҳисобланади; плата эса фантастика ва томошабин ҳақиқати ўртасидаги чегарада мавжуд бўлган томошабинлар билан яқин алоқада бўлган нейтрал макондир.

Шекспирнинг "Антони ва Клеопатра" асарининг 5- қисмидаги ўғил ўйинчи томонидан ижро этилган мағлубиятга учраган Клеопатра уни масхара қилиш учун саҳналаштирилган спектаклларда Рим театрларида унинг хўрланишидан қўрққанидан сўнг, шундай дейди: "... мен Клеопатра боласининг чийиллаганини кўраман. фоҳишанинг ҳолати". Актёр бу вақтда томошабинга тўғридан-тўғри мурожаат қилиш билан шуғулланмаган бўлса-да, аёл қаҳрамони остидаги эркак ижрочининг ҳақиқати очиқ ва кулгили, тан олинади. Унинг яқин орада ўз жонига қасд қилишининг фожиали ҳаракати). Ушбу турдаги метатеатризм ўша даврнинг аксарият песаларида учрайди.

Гамлетда Гамлет ва Полониус ўртасида қуйидаги алмашинув содир бўлади:

Ҳамлет: ... Мй лорд, ёу плаед онcе и'тҳ'университй, ёу сай.
Полониус: Тҳат И дид мй лорд, анд wас аccоунтед а гоод аcтор.
Ҳамлет: Анд wҳат дид ёу энаcт?
Полониус: И дид энаcт Жулиус Cаэсар. И wас киллед и'тҳ'Cапитол. Брутус киллед ме.
Ҳамлет: Ит wас а бруте парт оф ҳим то килл со cапитал а cалф тҳере.

— Ҳамлет (3.2.95–100).

Агар бу алмашинувнинг ягона аҳамияти унинг бошқа асардаги қаҳрамонларга мурожаатида бўлса, уни метадраматик (ёки " интертекст ") момент деб аташ мумкин. Бироқ, асл ижро контекстида аниқроқ, метатеатрик маълумот мавжуд. Тарихчилар Гамлет ва Полониусни бир-икки йил аввал Шекспирнинг “Юлий Цезар” асарида тилга олинган ролларни худди шу саҳнада ўйнаган актёрлар ўйнаган, деб тахмин қилишади.^[1] Гамлет персонажини қотил Брут билан драматик боғлашдан ташқари (ўйинда Гамлетнинг Полониуснинг ўлдирилишини башорат қилган), актёрларнинг кимлиги ва уларнинг олдинги роллари ҳақида томошабиннинг хабардорлиги кулгили тарзда кўрсатилган.

Шекспирдан яна бир мисол “Ёз кечаси туши” нинг В актида. Қўпол механиклар Пирамус ва Тисбени афиналик зодагонларга тақдим этадилар, улар спектакл ҳақида очиқ фикр билдирадилар. Пирамус ва Тисбе ҳикояси Лизандер ва Гермианинг ҳикояси билан чамбарчас ўхшаш бўлиб, бу уларнинг воқеалари фожиали якунланган бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Кейин томошабинлар билан бўлишиш учун тўртинчи деворни бир неча марта синдирган Пак томошабинга бевосита мурожаат қилиш учун спектакл ҳаракатидан ташқарига чиқади. Унинг сўнгги нутқи томошабинлар билан хайрлашади ва улардан спектакл хафа бўлган тақдирда фақат туш деб ўйлашни сўрайди. Бу Боттомнинг ўрмондаги тажрибасини фақат туш сифатида асослаши билан боғлиқ. Ушбу метатеатр қатламлари биз ҳаммамиз дунёвий саҳнада кузатувчи ва кузатувчи ролларида яшаётганимизни ва ғалати тажрибаларни туш сифатида рад этиш мумкинлигини кўрсатади.

Замонавий театр

Тўртинчи девор

Ҳозирги замонавий даврда реализм ва натурализмнинг кучайиши "тўртинчи девор " деб номланувчи ижро конвенциясининг ривожланишига олиб келди. Бу метафора просcениум арчининг орқасидаги мизан-саҳнага муносабатни таклиф қилади. Саҳна бино ичида ўрнатилса ва унинг хонасининг учта девори саҳнада намойиш этилса, уларнинг "тўртинчиси" хонани аудиториядан ажратиб турувчи чизиқ бўйлаб ҳаракатланади (техник жиҳатдан "проссениум" деб аталади). Шундай қилиб, тўртинчи девор актёрларни томошабинлардан ажратиб турадиган кўринмас, хаёлий девордир. Томошабинлар ушбу "девор" орқали кўришлари мумкин бўлса-да, конвенсияга кўра, актёрлар ўзларини кўрмагандек ҳаракат қилишади. Шу маънода, "тўртинчи девор" тўплам дизайни эмас, балки актёрлик конвенсиясидир. У тўпламда ҳақиқий деворлар мавжудлигидан, театр биноси ёки спектакл майдонининг жисмоний жойлашувидан, актёрларнинг томошабинлардан масофа ёки яқинлигидан қатъи назар яратилиши мумкин.

"Тўртинчи деворни синдириш" - драмада кўпроқ қабул қилинган ушбу ижро конвенцияси эътиборга олинмайдиган ҳар қандай мисол. Конвенсиянинг шу тарзда вақтинчалик тўхтатилиши унинг қолган ижрода қўлланилишига эътибор қаратади. Спектаклнинг ижро конвенсияларига эътиборни жалб қилишнинг бу ҳаракати метатеатрдир.

Метареференциянинг худди шундай таъсири, одатда, теледастур ёки филмда актёрлар томонидан қўлланадиган камера билан тўғридан-тўғри алоқа қилмаслик ҳақидаги конвенция вақтинча тўхтатилганда эришилади. Ўша оммавий ахборот воситаларида бундай эффектларни тасвирлаш учун "тўртинчи деворни бузиш" ибораси ишлатилади.

Модернизм

"То'ртинчи деворни бузиш"дан ташқари метатеатризм ҳолатлари кўплаб реалист драматургларнинг, жумладан Ҳенрик Ибсен, Август Стриндберг ва Антон Чеховнинг песаларида учрайди. Одатда модернизмда бўлгани каби, метатеатризм кўринишидаги метареференция модернистик театрда, хусусан, Бертолт Брехт, Всеволод Меерхолд, Луиджи Пиранделло, Торнтон Уайлдер, Самуэл Беккет ва бошқа кўплаб ижодкорлар асарида анча марказий ва муҳим рол ўйнайди. .

Сўнгги пайтларда Димитрий Лякоснинг " Кўприкдаги одамлар билан" асарида метатеатр усуллари қўлланади, бунда вампирлар ҳақидаги афсонага бағишланган вақтинчалик спектакл томошабин бурчагидан кўринади, у ўз кундалигида саҳна кўриниши ва тайёргарлик, шунингдек, кетма-кетликни қайд этади. актёрларнинг яккахон нутқлари спектакл ривожига оид шахсий қайдлар билан аралашиб кетган.

Терминнинг келиб чиқиши

"Метатеатр" атамаси 1963-йилда Лионел Абел томонидан киритилган ва шундан бери умумий танқидий фойдаланишга кирди. Абел метатеатрни бир вақтнинг ўзида комедия ва трагедияни акс эттирувчи, томошабинлар бир вақтнинг ўзида ҳамдардлик ҳисси билан бош қаҳрамон устидан кулишлари мумкинлигини таърифлади.^[2] Абел буни Дон Кихот характери билан боғлайди, уни ўзи прототип, метатеатр, ўзини ўзи ифодаловчи персонаж деб билади. Дон Кихот ўзи иштирок этмоқчи бўлган вазиятларни қидиради, ҳаёт мажбурлашини кутмасдан, балки дунёда унинг хоҳиш-истаклари этишмаётган пайтда ҳақиқатни тасаввур билан алмаштиради.^[3] Қаҳрамон ўзининг театрлаштирилганлигини билади. Халил-Ғиброннинг “Мета-театр” асарида бу атама аввалгидек юнонча префикс билан ўзаро боғланган, бироқ ше’рий оҳанглар таниш туйғуни ифодалайди.

Илова

Ҳаволалар

↑ Эдwардс (1985, 5).
↑ Абел 2003, п.172.
↑ Абел 1963, п.65

Манбалар

Абел, Лионел. 1963 йил. Метатеатр: Драматик шаклнинг янги кўриниши. Хилл ва Ванг.
Абел, Лионел. 2003-йил [вафотидан кейин]. Фожиа ва метатеатр: драматик шакл бўйича иншолар . Ню-Ёрк: Холмс ва Меиэр нашриёти.
Ангус, Билл. 2016 йил. Шекспир ва Жонсондаги метадрама ва хабарчи. Эдинбург университети матбуоти.
Ангус, Билл. 2018. Илк замонавий театрда ақл ва метадрама. Эдинбург университети матбуоти.
Эдвардс, Филипп. 1985 йил. Кириш. Гамлет, Дания шаҳзодаси Уилям Шекспир. Янги Кембриж Шекспир Сер. Кембриж: Кембриж университети нашриёти. 1-71.ИСБН 0-521-29366-9 .
Ҳорнби, Ричард. 1986 йил. Драма, метадрама ва идрок . Лондон: Кренбери; Миссиссауга: Ассоcиатед Университй Пресс.
Вейманн, Роберт. 1978 йил. Шекспир ва театрдаги машҳур анъана: драматик шакл ва функсиянинг ижтимоий ўлчовидаги тадқиқотлар. Балтимор ва Лондон: Жонс Хопкинс университети нашриёти.ИСБН 0-8018-3506-2 ИСБН 0-8018-3506-2 .

[1] Эдwардс (1985, 5).

[2] Абел 2003, п.172.

[3] Абел 1963, п.65

[1]

[2]

[3]