Metsavaymi
Мецавайми, бирликда мецавайм (эстонча: мецаваим, мэцаҳалджас) ― эстон мифологиясидаги ўрмон жинлари[1].
Мецавайм моҳияти
Анимистик қарашларга кўра, ҳимоячи жинлар ҳамма жойда — ўрмонда, сувда, тураржойларда ва ҳоказоларда яшайди[2].
Эстонияликларнинг эътиқодларига кўра, қадимги даврларда ўрмонларни ҳимоя қилиш учун руҳлар юборилган (эстончада мецаҳалджаддан — „ўрмон қўриқчилари“). Ҳар бир ўрмоннинг ўз катта мецавайми — Мецавана бор. Мецаваймлар антропоморф (улар қуёнларни боқаётган болакай шаклида намоён бўлади) ёки ярим антропоморф (олдидан улар одамсимон, орқадан чириган тана, дум ва бошқалар каби кўриниши мумкин) ёки бўри, айиқ, илон шаклини олиши мумкин. Улар қушларга, ярадор ва касал ҳайвонларга ҳомийлик қилади, дарахтларнинг ўсишига ёрдам беради. Улар одамлар учун хавфли эмас, лекин улар тақиқларни бузганларни (якшанба куни ўрмонда ишлаганларни) жазолаши, йўлдан адаштириши, ярадор ҳайвонни ташлаб кетган овчини омаддан маҳрум қилиши мумкин.
Мецавайм оиласи
Мецавайм оиласи билан ичи кавак дарахтда яшайди. Унинг болалари — ўғиллари ва қизлари борлиги маълум. Мецавайм ва эркакнинг никоҳидан туғилган болалар бошқа одамларни куч ва ақл билан мағлуб қилади ва уларни етти мил узоқликдан эшица бўлади. Мецаваймлар жамоаларда яшайдилар, улар илоҳий мавжудотлардир ва шунинг учун одамлардан кўра чиройли ва донороқдир[3].
Учинчи достоннинг „Калевипоэг“ қўшиғида „Халдиянинг қизи“ (қўриқчи руҳ) тилга олинади. Калевипоэг икки акаси билан овга чиққанда, у эман ўрмонига киради, „тарвақайлаган кароматгўй эман“ тагига ўтиради ва баланд овозда қўшиқ айтади. Унинг қўшиғига турли қушлар жавоб беришади, „денгиз кенглиги“ қайнайди, қоялар гувиллайди[2]:
- Ўрмоннинг чакалакзори тўлқинланди,
- Олис осмон тинглади,
- Тоғ ёнбағирлари чайқалди
- Булутлар ёрилиб кетди.
- Ягона Халдиянинг қизи,
- Енгил ўрмон қизлари,
- Олтин сочли сув парилари,
- Улар қўшиқни хўрсиниб тинглашди:
- "Агар биз билан қўшиқчи бўлса эди!
- Қанийди у биз билан ўсса эди! "
Мецавана
"Халдия" номи асосан Шимолий Эстонияда маълум. Эстония жанубида „ўрмон отаси“ (мецавана, мецаиза, эстонча: мецавана, мецаиса) ва „ўрмон онаси“ (мецаэма, эстонча: мецаэма) деган бурунги номлар сақланиб қолган[2][4].
Ўрмоннинг отаси мецавана, кўпинча, баланд бўйли, донишманд нигоҳли, барваста чол сифатида тасвирланган. Унинг бош кийими баланд қайин шляпа, юзи оқ мохли соқол билан қопланган, эгнига ташқи томондан арча пўстлоғига ўхшаган кўйлак-иштон кийган. Ёши катта бўлишига қарамай, у жуда ҳаракатчан ва хушчақчақ. Ўрмонда адашиб қолганлар билан ҳазиллашиб, баъзан ўйин ўйнайди[5].
Ванаҳалблар
Ўрмоннинг ёвуз жинлари ҳам маълум — ванаҳалблар (эстонча: ванаҳалб — „кекса иблис“, эстонча: ванасõге — „қари шайтон“), славян алвастисига ўхшаш. Ванаҳалб саёҳатчиларнинг йўлини чалкаштириб юборади, уларнинг овози акс-садодир, мўйсафид қиёфасидагилари ёввойи ҳайвонларни боқади. Ванаҳалб билан келишган овчи кўп ўлжа олади.
Ванаҳалблар Сето эртакларида тилга олинади. Жумладан, „Золушка“ ("Туҳкатриину") эртагида ванаҳалб қизнинг онасини қўйга айлантириб, сўйиб юборади[6]. Бошқа бир эртакда у ўғли билан бир қизнинг олдига келади ва уни ўзига келин қилмоқчи бўлади[7].
Манбалар
- ↑ "Мифи народов мира" Совецкая Энсиклопедия, второэ изданиэ. — 1992. — Cтр. 149.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Калевипоэг: эстонский народный эпос. Таллин: Ээсти раамат, 1979 — 36–37, 238-бет.
- ↑ Маттҳиас Жоҳанн Эисен. Ээсти мüтолоогиа. Таллинн: Ээстимаа Коолиõпетажате Вастастику Абиандмисе Селци рааматукауплус, 1919 — 49-51-бет.
- ↑ Советская Эстония. Энциклопедический справочник. Таллин: Валгус, 1979 — 229-бет.
- ↑ Ээсти муинасжуттуде кулдраамат. Таллинн: ТЕА Киржастус, 2009. ИСБН 9789985718346.
- ↑ „Муинасжуту-эмад: кес над он?“ (эт). Ээсти Фолклооринõукогу.
- ↑ „Косиласед сауна жуурес“ (эт). Аркаадиа. Тарту Оскар Луцу нимелине Линнарааматукогу.