Ziyosfera

Metsenat

Меценат – ихтиёрий ва беғараз равишда нафақат илм-фан, санъат, соғлиқни сақлаш ва таълим соҳасини умуман ривожлантиришга, балки алоҳида шахсларга ҳам кўмаклашадиган, ўз шахсий маблағларидан молиявий ёрдам кўрсатадиган ёки шу мақсадда маълум бир хайрия ишига йўналтирилган махсус ташкилотга эга бўлган шахсдир. Санъат тарихида санъат ҳомийлигини шаҳзодалар, папалар ва бошқа бадавлат ҳамда нуфузли шахсларнинг мусиқачилар, рассомлар ва ҳайкалтарошлар каби санъаткорларга кўрсатган қўллаб-қувватлаши сифатида тушуниш мумкин. Бу атама, шунингдек, лавозимлар ёки черков имтиёзларини бериш ҳуқуқини, доимий харидорнинг дўконга кўрсатган содиқлигини ва авлиёларнинг ваколатини ҳам англатиши мумкин. „Патрон“ сўзи лотинча „патронус“ (ҳомий) сўзидан келиб чиққан бўлиб, у ўз мижозларига наф келтирувчи шахсни билдиради (қадимги Римдаги ҳомийлик тизимига қаранг).

Баъзи мамлакатларда бу атама сиёсий ҳомийлик ёки ҳомийлик сиёсатини тавсифлаш учун қўлланилади. Бу сайловчиларнинг қўллаб-қувватлагани учун давлат ресурсларидан фойдаланиб, уларга мукофот беришни англатади[1]. Айрим ҳомийлик тизимлари қонуний ҳисобланади. Масалан, Канада анъанасига кўра, бош вазир сенаторлар ҳамда бир қатор комиссия ва агентликлар раҳбарларини тайинлайди. Кўп ҳолларда бу лавозимлар бош вазирнинг сиёсий партиясини қўллаб-қувватлаган шахсларга берилади. Шунингдек, бу атама ҳокимиятдаги партия ўз сайловчиларини ноқонуний совғалар, фирибгарлик йўли билан берилган лавозимлар ёки давлат шартномаларидан фойдаланиб мукофотлайдиган коррупция ёки тарафдорлик турига ҳам ишора қилиши мумкин[2]. Бу тузилманинг акси, яъни барча шахслар фақат ўз қобилиятлари ва хусусиятларига кўра юқорилаб борадиган тизим меритократия деб аталади.

Лотин Америкасининг кўплаб мамлакатларида ҳомийлик тизими аҳоли устидан назоратни сақлаб қолиш, иқтисодий ва сиёсий ҳокимиятни аҳолининг аксарияти эга бўлмаган имтиёзларга эга бўлган кичик озчиликда жамлаш воситаси сифатида ривожланган[3]. Бу тизимда ҳомий ўзидан кучсизроқ шахсга нисбатан ҳокимият ва таъсирга эга бўлиб, унга садоқат ва итоат эвазига имтиёзлар бериш орқали уни ҳимоя қилади. Феодализм илдизларига эга бўлган бу тизим арзон, бўйсунувчи ишчи кучини сақлаш, ишлаб чиқариш харажатларини чеклаш ва бойлик ҳамда унинг имтиёзларини кичик элита қўлида тўплаш учун яратилган эди[4]. Қуллик ва энкомиенда ҳамда репартимиэнто каби бошқа мажбурий меҳнат тизимлари бекор қилинганидан анча вақт ўтгач ҳам, қатъий синфий тузилмаларни сақлаб қолиш учун ҳомийлик тизими қўлланилган[4][5]. ХХ асрга келиб, ишчи синфининг юксалиши билан анъанавий ҳомийлик тизими ўзгариб, ҳокимият тузилмаларида маълум даражада иштирок этиш имкониятини берди. Бироқ, кўплаб тизимлар ҳамон қуйи синфларга имтиёзлар эвазига иқтисодий ва сиёсий афзалликларни тақсимлайдиган кичик, қудратли элитани афзал кўрмоқда[3].

Тушунчанинг келиб чиқиши

Ушбу атама қадимги этруск уруғидан бўлган машҳур римлик Меценат Гай Силний (милоддан аввалги тахминан 70-8 йиллар) номидан келиб чиққан. У император Август даврида рассом ва шоирларнинг (жумладан, Вергилий ва Гораций, кейингисига Сабин мулкини ҳадя этган) ҳамда санъатнинг ҳомийси бўлган. Император Октавиан Августнинг ишончли шахси сифатида у ҳеч қандай расмий лавозимга эга бўлмаса-да, давлат ишларини бошқарган. Агриппа билан биргаликда Августнинг энг нуфузли ёрдамчиси бўлиб, императорнинг давлатни ташкил этиш ва ҳокимиятни мустаҳкамлаш бўйича барча ҳаракатларида фаол иштирок этган. Августга муносабатда у тилёғламалик ва хушомадгўйликдан холи бўлиб, ўз қарашларини эркин ифода этган, кўпинча бу фикрлар императорнинг режаларига бутунлай зид бўлган.

Вақт ўтиши билан бой ҳомийларни нафақат умуман маданиятнинг, балки санъат ва фан соҳаларининг ҳам месенатлар деб атай бошладилар. Уларнинг кўпчилиги нафақат ижодкорларнинг ривожланишига ва санъатнинг гуллаб-яшнашига ҳисса қўшганлиги, балки кенг халқ оммасини маданий ютуқлар билан таништирганликларı учун машҳур актёрлар, рассомлар ва ёзувчилар қатори маданият тарихида ўз ўрнини топди. Ҳомийликнинг ёрқин мисолларидан бири Медичи оиласи бўлиб, унинг аъзолари ХИИИ асрдан ХВИИИ асргача бир неча бор Флоренсия шаҳрини бошқарган. Улар энг кўп Уйғониш даври даҳоларининг ҳомийси сифатида шуҳрат қозонишган.

Яна бир мисол сифатида ХХ аср давомида замонавий жаҳон тарихида энг катта бойликка эга бўлган банкирлар ва жамоат арбоблари Роцҳилдлар сулоласини келтириш мумкин. Улар ХВИИИ аср охирида жамиятнинг юқори қатламларига кўтарилишни бошладилар ва охир-оқибат ўзларининг молиявий тармоқлари билан деярли барча Европа саройларини қамраб олдилар. Молиявий муваффақият тарихи Роцҳилдлар сулоласининг асосчиси Маер Амшелнинг антиквар дўкони билан бошланган. Маер пул йиғиб, биринчи Роцҳилдлар банкини очди, у ерда бир герман князликларининг пулларини бошқасига алмаштириш, тангалар ва медалларни, антикварларни алмаштириш ва сотиш мумкин эди. Вақт ўтиши билан бу тенденсия фақат кучайиб борди – ХИХ асрнинг ўрталарига келиб Роцҳилдлар ўз активларининг ярмини санъат асарларига сарфладилар. Бир томондан, бу сармоялар инқироз ҳолатида оиланинг яхши жамғармасини таъминлаган бўлса, бошқа томондан, Роцҳилдларга нафақат бойлик тўпловчилар, балки гўзалликни қадрлайдиган, тушунадиган ва тарғиб қила оладиган одамлар сифатида обрў келтирди.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Ҳале, Ҳенрй Э.. Патронал Политиcс: Эурасиан Региме Дйнамиcс ин Cомпаративе Перспеcтиве. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2014 — 9–10-бет. ИСБН 978-1-107-07351-7. 
  2. ↑ Фор а реcент студй оф политиcал патронаге ин тҳе Пеоплеъс Републиc оф Чина, сеэ Ҳиллман, Бен. Патронаге анд Поwер: Лоcал Стате Нетwоркс анд Партй-стате Ресилиэнcе ин Рурал Чина (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-10-06 санасида архивланган) Станфорд Университй Пресс, 2014.
  3. ↑ 3,0 3,1 Ҳуизер, Геррит (Новембер 1969). "Тҳе Роле оф Патронаге ин тҳе Пеасант Политиcал Струггле ин Латин Америcа". Соcиологисче Гидс (Меппле, Белгиум: Ж.А. Боом эн Зоон) 16 (6): 411–419. ИССН 0038-0334. ОCЛC 1083129639. ҳттп://пдфс.семантиcсчолар.орг/429а/9ф8ф8бе578а75024а05б21c954аc66аc1аc1.пдф. Қаралди: 10 Септембер 2020. Меценат]]
  4. ↑ 4,0 4,1 Ҳалл, Антҳонй (Жулй 1974). "Патрон-Cлиэнт Релатионс". Тҳе Жоурнал оф Пеасант Студиэс (Лондон: Тайлор & Франcис) 1 (4): 506–509. дои:10.1080/03066157408437908. ИССН 0306-6150. ОCЛC 4654622533. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/жоурнал-оф-пеасант-студиэс_1974-07_1_4/паге/506. 
  5. ↑ Монтеиро, Жоҳн „6. Лабор Сйстемс“, . Тҳе Cамбридге Эcономиc Ҳисторй оф Латин Америcа. Неw Ёрк, Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2006 — 185–234-бет. ИСБН 978-0-521-81289-4. 

Қўшимча маълумот

Ҳаволалар

Викилуғатда патрон ёки Меценат номли мақола мавжуд. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi