Аҳмад Шефик Мидҳат Пошо(1822-йил 18-октабр, Истанбул — 1884-йил 8-май, Тоиф) — Усмонли давлат арбоби. Туна, Айдин ва Сурия ҳокими, икки марта садр вазири бўлган Мидҳат Пошо, биринчи Усмонли конституциясини, Қонун-и Эсасини тайёрлаган кенгашга раҳбарлик қилди.

Мидҳат пошо Султон Абдулазиз (1861-1876) давридаги ислоҳот сиёсати билан танилган ва икки марта садр вазирлик қилган. У ўзининг олий вазирлигида валийликдаги муваффақиятларини кўрсата олмади. Ўзининг биринчи садр аʻзамлигида Мисрга четдан қарз олишга рухсат берувчи фармон чиқариб, Мисрнинг инглизлар ҳукмронлиги остига киришига сабаб бўлди^[1]. Қолаверса, тақчил бўлган бюджетни кўпроқ кўрсатгани унинг ишдан бўшатилишига сабаб бўлган. У 1876-йилда Абдулазизнинг тахтдан туширилиши билан якунланган ҳарбий тўнтаришнинг раҳбарларидан бири бўлди ва ўша йили Султон Мурат В ҳам тахтдан туширилди ва Абдулҳамид ИИ нинг тахтга чиқишида ҳам у ҳал қилувчи рол ўйнади.

Абдулҳамид ИИ даврида унинг иккинчи буюк вазирлиги бошланди. У 1876-йил 23-декабрда Абдулҳамид эълон қилган Қонун-у Эсасининг яратувчиларидан биридир^[2]. Россиянинг провокациялари ва Россиянинг уруш таҳдидлари билан Болқондаги қўзғолонларга қарши, султоннинг қаршиликлари ва лорд Солсберининг огоҳлантиришларига қарамай, Англияни ёрдам беришига ишониб, империяни Россия билан урушга тортди ва бу уруш Усмонлилар империяси тарихидаги энг катта офатлардан бири бўлди. Улардан бири тарихга 93-йил уруши номи билан кирди^[3]. Бу воқеалардан кўп ўтмай, Мидхат пошо Абдулҳамид ИИ нинг назаридан тушиб, сургун қилинган ва Абдулазизга суиқасд уюштирганликда айбланиб, 1881-йилда Йилдиз саройида ташкил этилган Йилдиз маҳкамаси томонидан ўлимга ҳукм қилинган. Унинг ҳукми Абдулҳамид томонидан Тоиф қамоқхонасига алмаштирилди, аммо уч йилдан сўнг ўз соқчилари томонидан ўлдирилди. Бу қотиллик Абдулҳамид ИИ нинг буйруғи билан содир этилган деб гумон қилинган бўлса-да, буни ҳеч қандай исботлаб бўлмади^[4].

Мидхат пошо Танзимат ислоҳотларини амалга оширган авлоднинг етакчи намояндаларидан биридир. Бироқ, Танзиматнинг асосий раҳбариятини ташкил қилган Мустафо Решит, Али ва Кечеcизаде Фуат Пошолар жуда радикал ва беқарор бўлганликлари учун четга сурилдилар ва нисбатан кеч ёшда майдонга чиқиш имконига эга бўлдилар. 1860-йилларда Дунай ва Бағдод вилоятларида олиб борилган муваффақиятли ислоҳот ҳаракатлари Мидхат пошо фаолиятининг чўққиси сифатида кўрилади.

1870-йилларда унинг икки кичик бош вазирлари сиёсий можаролар ва кучайиб бораётган молиявий инқироз соясида қолди. 1876-йил инқирозида Мидхат пошо республика тузумини ишлаб чиққани даъво қилинди^[5]. Бу даъво пошонинг Абдулҳамид даврида ҳалок бўлишига сабаб бўлган бўлса-да, 1908 ва 1923-йилдан кейин унинг номи қайта катта обрў қозонди.

1947-йилда Дўлмабоғчада қурилган БЖК İнöнü стадиони 1951-йилда Демократик партия ҳукумати томонидан Мидҳат пошо стадиони номини олди. 1973-йилда Инöнü стадиони номи яна қайтарилди^[6].

Ҳаёти

Мидхат пошо 1822-йил 18-октабрда Истанбулда туғилган. У Русчук Ҳофиз Меҳмед Эшреф афандининг ўғлидир. Унинг ҳақиқий исми Аҳмет Шефик эди. Митҳат, яъни „мақтовга сазовор“ деган маънони англатувчи исм, Диван-и Ҳумоюнда хизмат қилганида бошлиқлари томонидан берилган^[7].

У болалигини отаси регент бўлган Видин ва Лофсада ўтказган. 12 ёшида Истанбулга қайтиб келди. У Дивон-и Ҳумоюнда хизмат қилди. Бошқа томондан, Фотиҳ масжидида машҳур устозларнинг маърузаларини эшитарди. Араб, форс, мантиқ ва ислом қонунларини ўрганган.

Пошо 1840-йилда садри аʻзам идорасига тайинланган; Бу ерда икки йил ишлагандан сўнг Дамашқ, Кўня, Кастамону шаҳарларида кенгаш котиби бўлиб ишлади. Коррупсияга қарши кураш бўйича тайёрлаб юборган ҳисоботи даврнинг садр вазири Мустафо Решит Пошонинг розилигини қозонгач, Истанбулга чақирилди. У Истанбулда давлат хизматини давом эттирди ва Решит Пошо томонидан ҳимояда бўлди. У 1848-йили Истанбулда анталялик Ламия Хонимга уйланган. Уларнинг бу никоҳдан „Мемдуҳа“ исмли қизи бор.

1851-йилда у „хуфия“ этиб тайинланди ва Араб армияси маршали кипрлик Меҳмед Эмин Пошонинг аҳволини текшириш учун юборилди. Ўз вазифасини суистеъмол қилишнинг бир қисмини аниқлади ва лавозимидан четлатилишига сабаб бўлди^[8]. 1852-йилда у Вала Кенгашининг жамоатчилик ва ҳукумат ўртасидаги келишмовчиликлар билан шуғулланадиган Адлия судига тайинланган. 1854-йили Кипрлик Меҳмет Эмин Пошо садр вазир бўлганидан сўнг, Румелида ҳукм сураётган қўзғолон ва тартибсизлик масалаларини ўрганиш ва эҳтиёт чораларини кўриш мақсадида Мидхат пошо Истанбулдан четлатилди. Олти ойлик меҳнатдан сўнг у тайёрлаган батафсил ҳисоботини вазир Мустафо Решит Пошога тақдим этди ва яна ҳурматга лойиқ топилди.

1858-йилда у даврнинг садр-вазири Эмин Али Пошодан рухсат олиб, олти ой Европа шаҳарларида бўлди. Бу орада у франсуз тилини ўрганди. Қайтиб келгач, у Мажлис-и Вала-йи Аҳкам-и Адлие (1859) бош котиби этиб тайинланди ва Кулели воқеасида гумон қилинганлар устидан судловга тайинланди^[9].

Ниш волийлиги

Мидхат пошонинг муваффақиятли асарлари ҳатто унинг душмани Кипрлик Меҳмет Эмин Пошонинг ҳам ҳайратини қозонди. Яна вазирликка кўтарилган кипрлик уни „вазир“ унвони ва „пошо“ унвони билан Нишга ҳоким қилиб тайинлайди. Тўрт йил давом этган бу вазифа давомида у ўзининг юксак истеъдоди ва ижодий қудратини намоён этди. Мусулмон ва мусулмон бўлмаган халқларнинг тинч-тотув яшаши учун чоралар кўрди. Молия ва жамоат ишларида муваффақиятли ишлади. У суғориш каналлари қуриш, етим болалар учун ахлоқ тузатиш муассасалари очиш, қишлоқ хўжалигида кредит кооперативларини ташкил этиш, почта компанияларини ишга тушириш каби йирик ислоҳотларни амалга оширди. Айни пайтда у Зираат банки ва қишлоқ хўжалиги кредит кооперативларининг асоси ҳисобланган Ватан жамғармаларига асос солган шахсдир. Деҳқонларга Ватан фонди ҳисобидан юқори фоизли ссудалар берган пулдорларга қарши давлат томонидан қўллаб-қувватланадиган кооперация тизими жорий этди. Унинг иши муваффақиятли бўлгач, қўшни Призрен ҳудуди ҳам Ниш губернаторлигига бириктирилган^[10].

Дунай вилояти низомномаси

Ҳукумат вилоятларда янги маъмурий тартиб ўрнатишга ҳаракат қилаётган эди. Шунинг учун Мидхат пошо Нишда амалга оширган фармонни қабул қилиб, 1863-йилда уни Истанбулга чақириб, вилоятлар бошқаруви тўғрисида янги қонун тайёрлашни сўради. Мидхат пошо ва Кечеcизаде Фуат Пошо бошчилигидаги комиссия „Дунай вилояти низомномаси“ни тайёрлади. Низом 1864-йилда қабул қилинган ва янги тизим жорий этиладиган намунали вилоят сифатида „Дунай вилояти“ ташкил этилган. Ниш, Силистра ва Видин вилоятларининг бирлашиши натижасида ташкил топган Дунай вилоятига Мидхат пошо губернатор этиб тайинланди. Вилоят маркази Русе шаҳрида сайловлар йўли билан тузиладиган „Вилоят мажлиси“ ташкил этилиши шарти билан бу вазифани қабул қилди^[11].

Туна волийлиги

Мидхат пошо Дунай вилоятида муҳим хизматларни амалга оширди ва у ерда уч йилдан кўпроқ вақт қолди. Пошо янги низомга мувофиқ давлат ўлчамидаги вилоятни бошқаришни ташкил қилди. Қишлоқларда Оқсоқоллар кенгашларини, туманларда маъмурият ва Девий кенгашларини тузди. Йилда бир марта чақириладиган Бош провинсия мажлисларини тузди. Пошо автомобил йўлларига алоҳида эътибор берди. У Дунайда бўлган уч ярим йил давомида 3000 километр йўл ва 1400 кўприк қурди. Мидхат пошо „Фойда жамғармалари“ деб номланган ташкилот тузиб, бу фонддан деҳқонлар арзимаган фоиз эвазига саррофлар ўрнига қарз олиш имконига эга бўлдилар.Ватан ўтиши билан „Ватан жамғармалари“ худди шундай тарзда Усмонли империясидан ташқари Усмонли империясининг барча вилоятларида ташкил этилди. Дунай вилояти ва бу маблағлар Зираат банки ва хавфсизлик жамғармаси эди. У Ниш, Русе, София шаҳарларида етим болалар учун ахлоқ тузатиш муассасалари яратди. Болаларга тикувчилик, поябзал тикиш каби ҳунармандчилик ўргатилди. 1866-йил 17-июлда телеграф линияси тортилди. „Туна савдо паромлари“ ҳам ўз фаолиятини пошо даврида бошлаган. Шунингдек, „Туна“ номли газетага асос солган. Солиқларни ўз вақтида ундириш мақсадида „тўплам“ ташкил этилган, вилоятнинг йиллик даромадида катта ўсишга эришилган. Дунай вилояти Низомининг Дунайда жуда муваффақиятли амалга оширилиши натижасида уни Румели, Анадолу ва Арабистонда амалга оширишга қарор қилинди^[12]. Мидхат пошонинг жамоат тартибини сақлаш соҳасидаги ишлари бир қанча болгар тўдаларининг фаолиятига тўсқинлик қилганда, болгарларни қўзғолонга ундаган рус сиёсатига қарши эди. Россиянинг Истанбулдаги элчиси Игнатевнинг саъй-ҳаракатлари билан Мидхат пошонинг Миср каби Дунай бўйида имтиёзли бир вилоят яратмоқчи эканлиги ҳақидаги фикр Баб-и Алида тарқалди. Шундай қилиб, Мидхат пошо Дунай волийлигидан олиниб, Истанбулга чақирилиб, Давлат кенгаши раиси этиб тайинланади (1868)^[13].

1868-йилги Болгария қўзғолони

Мидхат пошо Дунай волийлигини тарк этгандан сўнг дарҳол Болгария қўзғолони кўтарилди. Қўзғолончилар маъмурият яхшилаш ва у ерда интизом ўрнатиш учун қўзғолон кўтардилар. Улар Дунай дарёсидан ўтиб, Зистови яқинигача келишди. Султон Абдулазиз қўзғолонни бостириш вазифасини Мидхат пошога топширди^[14]. Мидхат пошо йигирма кун ичида қўзғолонни бостириб, Истанбулга қайтиб кетди.

Кенгаш раислиги

Мидхат пошо 1868-йил 5-мартда Истанбулда янги ташкил этилган Давлат Кенгаши раиси этиб тайинланди. 41 аъзодан иборат кенгаш 1868-йил 10-майда ўз фаолиятини бошлади. Митҳат Поша ушбу кенгашга раҳбарлик қилган даврда адлия, фуқаролик, маъданлар, саноат мактаби каби соҳаларда ишлади. У вазир Али Пошо билан келишмовчиликка учраганидан сўнг, бу лавозимдан бўшатилди ва Бағдодга ҳоким қилиб юборилди.

Бағдод волийлиги

Мидхат пошо чегаралари Мосул ва Басрани ҳам ўз ичига олган Бағдод вилоятини уч йил давомида кенг ваколатлар билан бошқарган. Шу билан бирга у армия қўмондони унвонига ҳам эга эди. У бу ерда ҳам Дунай волийлигидаги каби муваффақиятли ишларни амалга оширди. Дажла ва Фротдаги паром операциялари, Фротни тозалаш, Ироқдаги суғориш иншоотлари, Ироқда биринчи нефт қазиб олиш, Бағдодда Санъат мактаби ташкил этиш, хавфсизлик жамғармаси ташкил этиш, Басрани Шаттуларап ҳудудига ўтказиш, Қувайтни Усмонли бошқаруви билан боғлаш каби муваффақиятларга эришди^[15]. 1871-йили амир Али пошо вафот этгач, танзимат билан келишувга эриша олмай, Бағдод ҳокимлигидан истеъфога чиқди ва Истанбулга қайтди. Маҳмуд Недим пошодан кейин 1872-йилда садр вазири этиб тайинланди.

Биринчи садри аъзамлик

Мидхат пошо Бағдод губернаторлигидан истеъфога чиққанидан кейин бир йил давомида ҳеч қандай лавозимга тайинланмади. Садр Маҳмут Недим Пошо уни Сивасга ҳоким қилиб юбормоқчи эди, лекин Мидхат пошо буни қабул қилмади. Унинг 1872-йил 31-июлда бошланган садр вазирлиги атиги 80 кун давом этди^[16]. Бу даврда у туғилиб ўсган шаҳрини марказлаштириш ва ўз ваколатларини суистеъмол қилган вазирлар ишлари билан банд эди. У 80 кундан кейин ишдан бўшатилди.

Адлия нозирлиги

Мидхат пошо олий вазирликдан бўшатилгандан сўнг, тўрт йил давомида қисқа муддатли вазифаларни бажарди. У бир неча ой ичида 1873-йилда биринчи марта тайинланган Адлия вазири лавозимидан озод этилди. Салоники губернатори этиб тайинланди. Бу вазифа уч ой давом этди. У 1875-йилда Адлия вазири лавозимига тикланди, лекин давлатнинг кучайиб бораётган муаммолари қаршисида Садр Маҳмут Недим Пошога норозилик билдиргани учун истеъфога чиқарилди. 1875-1876-йиллар қишида у Истанбулдаги конституциявий тузумни қўллаб-қувватлаганлар билан парламент ва конституция ғоясини муҳокама қилди.

1876-йил инқилоблари ва Қонуни Эсаси

Султон Абдулазизнинг сўнгги йилларидаги сиёсий тартибсизликларда Мидхат пошо ўзини султон ҳокимиятига қарши ва ислоҳотчи сиёсатнинг асосий раҳбари сифатида кўрсатди. Сераскер (қўшин қўмондони) Ҳусайн Авни Пошо султон Абдулазизни Ширванизода Рушту Пошо ва (Ширванизода ўлимидан сўнг) сиёсатчи Рушти Пошо билан бирга ағдаришни режалаштирган „хунта“ни тузди^[17]. 1876-йил 30-майдаги давлат тўнтариши билан Абдулазиз тахтдан ағдарилди ва Мурат В тахтга ўтирди. Тўрт кундан сўнг тахтдан ағдарилган султоннинг шубҳали ўлими ва Ҳусайн Авни Пошонинг черкес Ҳасан исмли ёш зобит томонидан ўлдирилиши ортидан янги султон руҳий тушкунликка тушиб қолди. Шундан кейин тахтдан воз кечди ва унинг укаси Абдулҳамид ИИ султон деб эълон қилинди. Бу воқеада вазир Рушти Пошо биринчи ўринда чиққан бўлса-да, сиёсий жараён ўзгаришининг ҳақиқий намоёндаси Мидхат пошо эди. Тез орада пошонинг ўзига содиқ қўшин тузгани, Истанбул кўчаларида Пошони қўллаб-қувватловчи шафқациз намойишлар бўлиб ўтгани, Мидхат пошо тез орада Усмонлилар салтанатини тугатиб, республика эълон қилиши ҳақидаги миш-мишлар тарқалди.

Абдулазиз вафотидан кейин Мидхат пошо биринчи Усмонли қонунини (Конституция) тайёрлаган қўмита раҳбари бўлди. У 1876-йил 17-декабрда Рушти пошонинг „Мидхат пошонинг фитналаридан қўрқиб“ истеъфога чиқиши билан садр вазирлигига тайинланган эди. 23-декабр куни Абдулҳамид ИИ Мидҳат Пошо томонидан тайёрланган конституцияни (баъзи ўзгаришлар билан) эълон қилди^[18]. Ўша куни Мидҳат Пошо бошчилигида тўпланган конференсия Европа давлатлари таклиф қилган тинчлик шартларини рад этди ва 1877-1878-йиллардаги Усмонли-Россия урушига (93 уруши) йўл очди, бу эса буюк урушга айланади. Урушда Туркия мағлубиятга учради. Рус армияси Истанбулга бостириб кирди. Икки давлат ўртасида Ешилкўйда Сан-Стефано шартномаси имзоланди.

Бўшаш ва сургун

Султон Абдулҳамид ИИ 1877-йил 5-февралда Мидҳат Пошони вазирлик лавозимидан бўшатиб, мамлакат ташқарисига сургун қилди. Европада бир муддат қолиб, кейинги йили Критга қайтишига рухсат берилган Мидхат пошо 1878-йилнинг декабрида афв этилган ва Сурия ҳокими этиб тайинланган эди. Аммо Истанбулга келиши қатъиян ман қилинган. Унинг Суриядаги икки йиллик волийлиги даврида йўллар, кўприклар, мактаблар қурилди. Дамашқ, Байрут ва Акка шаҳарларида кенг кўчалар очилди. Триполи шаҳри ва Мине шаҳри ўртасида трамвай линиясини ўрнатилди. Друзлар қўзғолонини бостирган Мидҳат Пошо Сурияда мустақил давлат қуриш йўлида бўлган деган гумон билан 1880-йили Айдин (Измир) губернаторлигига юборилади.

9 ойлик Айдин волийлиги даврида полиция ва жандармерия гуруҳларини ташкил қилди ва жиноятчиларга қарши жиддий курашди. Олдинги ҳоким бошлаган мактаб қурилишларини якунлади. У санъат мактабини қурди. Урла, Чешме ва Сефериҳисар йўлларини қуриб, фойдаланишга топширди. Бу орада Абдулҳамид ИИ айниқса садр вазир Саит пошо яна Мидхат пошога қарши гумонда эди. Хизматкорлардан бири суиқасд уюштириш мақсадида сарой томонидан Измирга юборилди. Гарчи у ва унинг бутун оиласи ўлдирилиши режалаштирилган бўлса-да, Мидҳат Пошо буни содиқ дўстлари туфайли олдиндан билиб олди. 1881-йил 5-майда унинг саройи ҳарбий қисм билан ўраб олинади. Кейин у Франсия консуллигидан паноҳ топади. Франсия айни вақтда Тунисни босиб олишни режалаштирган ҳамда Усмонли империяси билан муносабатларини бузишни истамайди. Шунинг учун Мидҳат пошо сўраган сиёсий бошпана сўровини рад этади^[19]. Пошо уч кундан кейин ҳукуматнинг кафолати билан таслим бўлди. Истанбулга олиб келинган Мидҳат Пошо, Абдулазизни ўлдиришда айбланиб, саройда ташкил этилган махсус маҳкама (Йıлдıз маҳкамаси) томонидан суд қилинди. Усмонли давлатларида биринчи марта собиқ садр вазири сарой ерларида султон томонидан шахсан сайланган суд ҳай’ати томонидан суд қилиниши эди. Суд охирида у ўлимга ҳукм қилинди.

Абдулҳамид ИИ бу жазони умрбод қамоқ жазоси билан алмаштирди. Арабистондаги Тоиф қасрига сургун қилинган пошо бу ерда 3 йил қаттиқ назорат остида яшаб, 1884-йил 8-майга ўтар кечаси қўриқчилари томонидан бўғиб ўлдирилган. Бу қотиллик султон буйруғи билан амалга оширилгани иддао қилинган бўлса-да, 1909-йил инқилобидан кейин текширилган Йилдиз саройи ҳужжатлари орасидан ҳам унинг ўлим фармони ҳақида ҳеч қандай далил топилмади^[20].

Мидхат пошонинг жасади 1951-йилда Тоифдан олиб келинган ва 1951-йил 26-июн куни Президент Желол Баяр иштирокидаги маросим билан Абиде-и Ҳуррият тепалигига дафн этилган.

Ҳумкдорлик унвони
Ўтмишдоши: Маҳмуд Недим Пошо	Усмонийлар садри а'зами 1872-йил 31-июл-1872-йил 19-октабр	Вориси: Меҳмед Рушди Пошо
Ўтмишдоши: Меҳмед Рушди Пошо	Усмонийлар садри а'зами 1877-йил 5-феврал-1878-йил 11-январ	Вориси: Ибраҳим Эдҳем Пошо
Ўтмишдоши: Сабри Пошо	Айдин волийси 1880-йил-1881-йил 17-май	Вориси: Али Пошо
Ўтмишдоши: '	Бағдод волийси 1878-йил 22-ноябр-1881-йил 31-август	Вориси: '

Галерея

Мидҳат пошо. 1877-йил 30-июн
Истанбулдаги Мидҳат пошо бюсти
Мидҳат пошонинг Нишдаги саройи
Мидҳат пошонинг Анқарадаги ҳайкали
Усмонли садр а'зами нишони

Манбалар

Ҳаволалар

Мидҳат пошо
	Аҳмад Шефик
Усмонли турклар садри а'зами
	Мансаб даври; 1872-йил 31-июл – 1872-йил 18-октабр
Ҳукмдор	Абдулазиз
Ўтмишдоши	Маҳмуд Недим Поша
Вориси	Меҳмед Рушди Поша
Усмонли турклар садри а'зами
	Мансаб даври; 1876-йил 19-декабр – 1877-йил 5-феврал
Ҳукмдор	Абдулҳамид ИИ
Ўтмишдоши	Меҳмед Рушди Пошо
Вориси	Ибраҳим Эдҳем Пошо
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	1822-йил 18-октабр; Истанбул, Усмонли империяси
Вафоти	1884-йил 8-май ; Тоиф, Ҳижоз вилояти, Усмонли империяси
Ўлим сабаби	қотиллик
Фуқаролиги	Усмонли империяси
Турмуш ўртоғи	Ламия Хоним
Болалари	қизи Мемдуҳа

Деатҳ оф Мидҳат Паша, тҳе Cареэр оф тҳе Греат Реформер ин Туркей фром тҳе Неw Ёрк Тимес (12 Май 1884)
Тҳе лифе оф Мидҳат Паша (1903 биограпҳй)
- Паге имагес ат тҳе Интернет Арчиве
- трансcрибед техт ат Прожеcт Гутенберг
Барwиcк, Георге Фредериcк (1911) "Мидҳат Паша" Энcйcлопæдиа Британниcа 18 (11чи нашри) п. 418

[1] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=ҚжзЙдCхумФcC&пг=ПА378&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[2] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=Wс90ДwААҚБАЖ&қ=мидҳат+паша+демоcрат&пг=ПА5&редир_эсc=й#в=сниппет&қ=мидҳат%20паша%20демоcрат&ф=фалсе

[3] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=лАРЛ9Бҳ5нГ0C&пг=ПА117&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[4] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=wЗлМФм0CНоЭC&пг=ПА57&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[5] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=фУ7азФР3АқcC&пг=ПА30&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[6] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=wЗлМФм0CНоЭC&пг=ПА54&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[7] ҳттпс://дспаcе.анкара.эду.тр/хмлуи/

[8] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=ҳслОх5бвОзкC&пг=ПА6&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[9] ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190718082533/ҳттп://www.таримкреди.орг.тр/индех.пҳп/ҳаккимизда/тариҳcемиз

[10] ҳттпс://дспаcе.анкара.эду.тр/хмлуи/

[11] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=wтcУААААИААЖ&пг=ПА1034&редир_эсc=й

[12] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=Ва6оСхзожзоC&пг=ПА481&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[13] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=аwоВААААИААЖ&пг=ПА36&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[14] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=лАРЛ9Бҳ5нГ0C&пг=ПА121&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[15] ҳттп://www.радикал.cом.тр/ёрум/митҳат-паса-ми-cевдет-паса-ми-823232/

[16] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=4КҚОААААҚААЖ&пг=ПА165&редир_эсc=й

[17] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=Згг6c_Ндту4C&пг=ПА311&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[18] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=0_wУААААИААЖ&пг=ПА372&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[19] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=И9п_м7оХҚ00C&пг=ПА87&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[20] ҳттпс://боокс.гоогле.cо.уз/боокс?ид=тБоёННКҳ78C&пг=ПА188&редир_эсc=й#в=онепаге&қ&ф=фалсе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

Midhat Paşa

Мундарижа