Ziyosfera

Mihna

Миҳна (арабча: محنة خلق القرآن‎‎, Миḥнат кҳалақ ал-Қурʾāн „Қуръон яратилиши [тўғрисида] синов“) 833-йилда Аббосийлар халифаси Маъмун даврида бошланган диний таъқиблар даври. Бу даврда диний уламоларнинг қарашлари мўтазила таълимотига мос келмаса, жазоланган, қамоққа олинган ёки баъзан ўлдирилган. Бу сиёсатга ўн саккиз йил (833—851) давомида амал қилинган. Маъмуннинг ворислари Муътасим ва Восиқ ва Мутаваккил (тўрт йил амал қилган) ҳукмронлиги даврида ҳам бу сиёсат давом этган. Фақат халифа Мутаваккил даврига келиб, 851-йилда миҳна сиёсати бекор қилинган[1][2].

Миҳнанинг бекор қилиниши Аббосийлар халифасининг диний ортодокс масалаларни ҳал қилиш даъвосининг тугаши сифатида ҳам, ўрта асрларда мусулмон биродарлар ўртасида кам учраган диний таъқиблар ҳолатларидан бири сифатида ҳам аҳамиятлидир[3].

Маъмун даври

Миҳна ва у билан боғлиқ воқеалар харитаси

827-йилда халифа Маъмун Қуръон яратилгани ҳақидаги таълимотни эълон қилди. Мазкур эълондан олти йил ўтгач, 833-йилда халифа Маъмун тўсатдан вафот этишидан тахминан тўрт ой олдин миҳна институти пайдо бўлди[4]. Миҳна 848—851-йилларда, Мутаваккил уни бекор қилгунга қадар Муътасим ва Восиқ даврида давом этган. Бу таълимот айнан мўтазила мазҳабига мос эди. Мўтазилийлар яхшилик ва ёмонлик ҳар доим ҳам нозил бўлган китоб ёки Муқаддас Битик талқини билан белгиланмайди, унинг ёрдамсиз ақл билан ҳам ўрнатилиши мумкин бўлган мантиқий тоифалардир, деб ҳисоблашган.

Анъанавий илм таълимоти ва Миҳнанинг эълон қилинишини Маъмун ўз қўл остидагиларнинг эътиқодларини ўзаро боғланган воқелик сифатида кўрди. Бунда халифа ортодоксликни белгилашда ўз диний ҳокимиятидан фойдаланган ва ҳукмдор сифатидаги мажбурлаш кучи орқали ўз қарашларини бошқаларга татбиқ этган. Маъмун ўз эътиқодларини ҳукумати аъзоларига сингдириш билан боғлиқ мотивлари мўтазила эътиқодий йўналиши билан боғлиқ бўлиб, мўтазила эса ўз ўрнида шиаликка нисбатан хайрихоҳ ҳам эди. Бу эса уламолар диний илмлар ва Пайғамбар анъаналарининг ҳақиқий ҳомийлари сифатида кўрила бошлаган бир даврда диний ҳокимиятни мустаҳкамлашга қаратилган оқилона қарор эди.

Воқеалар ва тушунтиришлар

Тушунтириш 1: Маъмун ва мўтазила

Миҳнани Маъмуннинг мўтазила эътиқодига боғлиқлигини таъкидлаган олимлар, унинг ўша давр етакчи мўтазилийлари билан яқин алоқада бўлганига ишора қилишган[5]. Маъмун маъмуриятида юқори лавозимларга тайинланган Маъмун мўтазилийлари орасида ҳукмронлиги даврида бош қози бўлган таниқли мўтазилий Аҳмад ибн Абу Дуод ҳам бор[6]. Ибн Абу Дуоднинг калом олими бўлгани ва кейинги икки халифа даврида Миҳнани кучли тарғиб қилгани сабабли баъзи олимлар унинг таъсири остида Маъмун Миҳнани амалда қўллаган деган хулосага келишган. Бироқ, Ибн Абу Дуоднинг лавозимга тайинланиши Маъмуннинг миҳна яратиш режаларининг бир қисмими ёки аксими, номаълумлигича қолмоқда.

Тушунтириш 2:Маъмуннинг шиаликка хайрихоҳлиги

Маъмун бошқа халифаларга қараганда кўпроқ Алийлар оиласи аъзолари ва уларнинг баъзи таълимотларига яқинлик кўрсатгани баъзи олимларнинг баъзи қарашларини қабул қилган бўлиши мумкин деган фикрни юзага келтирди. Таниқли дин олими бўлган Ма’муннинг инквизицияни бошлаш учун ўз валийларига йўллаган мактублари унинг илми ва билими омма ёки ҳатто Аллоҳга оид масалаларда ҳеч қандай тасаввурга эга бўлмаган оломонга қиёсланган бошқа дин уламоларига нисбатан юқори даражада бўлган деган фикрни шакллантиради[7]. Бу қараш шиаларнинг Қуръон ва эътиқод масалаларида эзотерик билимга фақат имом эгалиги ҳақидаги эътиқодига ўхшайди. Маъмун имомлик унвонини олишдан ташқари, Алийлар оиласига махсус муроса ҳаракатларини ҳам кўрсатган. Бу Али ар-Ризони ўз меросхўри этиб тайинлаши ва Алийларга бўлган алоҳида ҳурматини таълимотга айлантиргани ҳам яққол кўрсатади. Шиалик, худди мўтазила сингари, Қуръоннинг яратилгани ҳақидаги таълимотни қабул қилган. Шунинг учун баъзи олимлар Маъмуннинг ушбу таълимот ва Миҳна ҳақидаги эълонини халифанинг шиа таълимотларига юз тутганининг акси деб талқин қилишади. Ҳолбуки, Мутаваккилнинг фармонни бекор қилиши қисман унинг Алийларга бўлган душманлигидан келиб чиққан, деган фикр билдирилади[6].

Бироқ, Қуръоннинг яратилганини мўтазила ёки шиалик учун синов сифатида ишлатиш ҳақидаги тасаввур нотўғри бўлиши мумкин. Бу масала бўйича икки мазҳаб ўртасида ўхшашлик мавжуд бўлса-да, мўтазила ва шиалик бу каби эътиқодга мойил бўлган ягона теологик оқимлар эмас эди. Шунинг учун Маъмуннинг миҳнасида бу икки мактаб ўртасида боғлиқлик бўлиши шарт эмас эди. Қолаверса, бу даврда шиалик Қуръоннинг яратилгани ҳақидаги тушунчани тўлиқ қабул қилганми ёки суннийлик ва шиалик ўз таълимотларини ишлаб чиққандан кейинги даврларга қадар орқага қайтишми, деган хулоса келиб чиқмайди. Айрим уламолар бу даврда шиа илоҳиётчилари орасида ҳукмрон бўлган қарашлар Қуръон яратилмаганига ишонган Жа’фар ас-Содиқ та’лимотига риоя қилганини та’кидласа-да, бошқа манбалар имом Жа’фар ас-Содиқ шундай фикрда бўлган ёки бўлмаганини шубҳа остига олади.

Тушунтириш 3: Миҳна халифалик ҳокимияти даъвоси сифатида

Миҳна ҳақидаги сўнгги қарашларнинг баъзилари Маъмун бундан ўзининг халифа сифатидаги диний ҳокимиятини қайта тиклаш имконияти сифатида фойдаланган бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Маъмун ўз волийларига йўллаган бир қатор мактубларида халифанинг Аллоҳ дини ва қонун-қоидаларининг ҳомийси сифатидаги ролини батафсил баён қилган. Халифа Маъмун фақат халифа-имомнинг ўзи диний билимга эга эканлиги ҳақидаги шиа тушунчасига таянган ва бундан фойдаланиб, халқни диний масалаларда жаҳолатдан олиб чиқишда ўзининг тарбиячи ролини та’кидлаган. Маъмуннинг „миҳна“си уламолар, хусусан, динни шарҳлаш ваколати Пайғамбар урф-одатлари бўйича тажрибалари билан боғлиқ бўлган Аҳмад ибн Ҳанбал каби анъаначиларнинг диний билимлар устидан ҳокимият борасида ўзаро курашига қаратилгандек туюлган. Бироқ, ҳозирги давргача бўлган ислом тарихининг узоқ давом этган тенденсиясида диний ҳокимият фақат уламоларнинг ваколатига айланган. Халифа эса аввал сиёсий ҳокимиятга, аста-секин рамзий шахсга айланиб борган. Миҳна учун мазкур тушунтириш кўпчилик замонавий олимлар қабул қилган позициядир.

Муътасим даври

Маъмун 833-йилда вафот этгач, унинг сиёсатини Муътасим давом эттирди. Худди шу йили Аҳмад ибн Ҳанбал синовдан ўтказилди ва у Қуръон яратилмаган, деб жавоб берди. Муътасим уни лавозимидан четлатиб, қамоққа олди ва ҳушидан кетгунча қамчилатди. Бироқ, Бағдод аҳолиси ибн Ҳанбалнинг қамоққа олинганини эшитиб, қўзғолон кўтариш билан таҳдид қилгач, Муътасим уни озод қилди[8]. Кейинчалик Муътассим Самаррада янги пойтахт қурилиши ва ҳарбий юришлар билан машғул бўлиб, миҳнани суд жараёнидаги расмиятчиликдан бошқа нарса сифатида қабул қилмади (салбий жавоб берган шахснинг гувоҳлиги судда қабул қилиниши мумкин эмас эди)[9][10].

Оқибат

Шуни таъкидлаш керакки, мумтоз исломда турли ислом илмларини, жумладан, ҳуқуқни ривожлантириш вазифасини халифалик эмас, балки хусусий шахслар ўз зиммаларига олганлар. Яъни, қонун, замонавий миллий давлатлардан фарқли ўлароқ, давлатнинг ягона ҳимояси остида эмас эди. Дарҳақиқат, ҳуқуқшунослар қонунни давлатга онгли равишда қарама-қаршиликда ишлаб чиқдилар. Классик исломда илк даврлардан бошлаб сиёсий тартибдан ажралиб турувчи диний тартиб ҳам мавжуд эди. Олимларнинг ярим автономлиги турли масалаларда бир-бирига мутлақо зид бўлган фиқҳ мактаблари пайдо бўлишига олиб келди. Уларнинг барчаси ўз қарашларини исломий ва саҳиҳ деб ҳисоблашган. Миҳна, шу нуқтаи назардан, халифанинг кучли ва таъсирли ҳуқуқшунослик маданиятидан умидсизликка тушганини акс эттиради. Миҳна тахминан ўн беш йил давом этган. Шундан сўнг ҳам сиёсий, ҳам диний унвонларнинг ҳокимият доиралари янада аниқроқ белгиланди. Бу қарама-қаршилик иккала ҳокимият ўртасидаги муносабатларнинг ўзига хос белгиси дегани эмас эди. Ўзаро муносабатлар эса янада нозик бўлиб, бунда нафақат қарама-қаршилик, балки ҳамкорлик ҳам мавжуд бўлган. Умуман олганда, диний тартиб сиёсий тузум ва оддий халқ ўртасида буфер вазифасини бажарар эди.

Манбалар

  1. ↑ Муҳаммад Қасим Заман. Религион анд Политиcс Ундер тҳе Эарлй ?Аббасидс: Тҳе Эмергенcе оф тҳе Прото-Сунни Элите. БРИЛЛ, 1997 — 106–112-бет. ИСБН 978-90-04-10678-9. 
  2. ↑ ҳттпс://эсчоларшип.мcгилл.cа/доwнлоадс/4х51ҳп478?лоcале=эн (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-06-14 санасида архивланган) [формациз УРЛ ПДФ]
  3. ↑ Тҳе Энcйcлопедиа оф Ислам, вол. 7, 1965–1986 — 2–4-бет. 
  4. ↑ Наwас, Жоҳн А. (1994). "А Реэхаминатион оф Тҳреэ Cуррент Эхпланатионс фор ал-Маʾмун'с Интродуcтион оф тҳе Миҳна". Интернатионал Жоурнал оф Миддле Эаст Студиэс 26 (4): 615–629. дои:10.1017/с0020743800061134. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-жоурнал-оф-миддле-эаст-студиэс_1994-11_26_4/паге/615. 
  5. ↑ Наwас, Жоҳн А. (1994). "А Реэхаминатион оф Тҳреэ Cуррент Эхпланатионс фор ал-Мамун'с Интродуcтион оф тҳе Миҳна". Интернатионал Жоурнал оф Миддле Эаст Студиэс 26 (4): 616. дои:10.1017/с0020743800061134. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-жоурнал-оф-миддле-эаст-студиэс_1994-11_26_4/паге/616. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Паттон, Wалтер Мелвилле. Аḥмед ибн Ҳạнбал анд тҳе Миḥна: А биограпҳй оф тҳе имâм инcлудинг ан аccоунт оф тҳе Моḥаммедан инқуиситион cаллед тҳе Миḥна, 218-234 А.Ҳ.. Э.Ж. Брилл, 1897 — 54–55-бет. 
  7. ↑ Ал-Суюти, Жалалуддин. Ҳисторй оф тҳе Cалипҳс. Cалcутта: Ж.W. Тҳомас, Баптист Миссион Пресс, 1881 — 322-бет. 
  8. ↑ Тҳе Энcйcлопедиа оф Ислам, вол. 7, 1965–1986 — 3-бет. 
  9. ↑ Тҳе Энcйcлопедиа оф Ислам, вол. 7, 1965–1986 — 4-бет. 
  10. ↑ Тиллиэр, Матҳиэу (2019-11-08), „Чапитре 3. Ла жустиcе ду cади аух деух премиэрс сиècлес де л'Ислам“, Л'инвентион ду cади : Ла жустиcе дес мусулманс, дес жуифс эт дес чрéтиэнс аух премиэрс сиècлес де л'Ислам, Библиотҳèқуэ ҳисториқуэ дес пайс д’Ислам, Парис: Éдитионс де ла Сорбонне, 179–377-бет, ИСБН 979-10-351-0102-2, қаралди: 2020-06-14

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi