Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Mikrogliya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
микроглия тасвири

 

Яшил рангда каламуш микроглияси, қизил рангда кўрсатилган асаб толалари.

Микроглия — бу мия ва орқа мия бўйлаб жойлашган нейроглия (глиал ҳужайра) тури.[1] Микроглиа мия ичидаги барча ҳужайраларнинг 10-15 % ни ташкил қилади.[2] Ўтроқ макрофаг ҳужайралари сифатида улар марказий асаб тизимида (МНС) фаол иммунитет ҳимоясининг биринчи ва асосий шакли сифатида ишлайди.[3] Микроглия (ва бошқа нейроглиялар, шу жумладан астроситлар) марказий асаб тизимининг катта ҳудудларида тарқалган.[4][5] Микроглиа миянинг умумий парваришида асосий ҳужайралар бўлиб, улар доимий равишда марказий асаб тизимини бляшка, шикастланган ёки кераксиз нейронлар ва синапслар ва юқумли агентлардан тозалайди.[6] Ушбу жараёнлар потенциал ўлимга олиб келадиган зарарни олдини олиш учун самарали бўлиши кераклиги сабабли, микроглиялар ҳатто марказий асаб тизимидаги кичик патологик ўзгаришларга ҳам жуда сезгир.[7] Бу сезгирликка қисман ҳужайрадан ташқари калийдаги кичик ўзгаришларга ҳам жавоб берадиган ноёб калий каналлари мавжудлиги билан эришилади.[6] Сўнгги далиллар шуни кўрсатадики, микроглия ҳам соғлом шароитларда миянинг нормал функцияларини таъминлашда асосий ўйинчилардир.[8] Микроглия шунингдек, тўғридан-тўғри соматик алоқалар орқали нейрон функцияларини доимий равишда кузатиб боради ва керак бўлганда нейропротектив таъсир кўрсатади.[9]

Марказий асаб тизимини ташкил этувчи мия ва орқа мия одатда Гемато-энсефалик барерномланувчи бир қатор эндотелиал ҳужайралар туфайли организмнинг қон айланишидаги патоген омиллар билан бевосита боғланмайди. Гемато-энсефалик барер кўпгина инфекцияларнинг заиф нерв тўқималарига этиб боришини олдини олади. Юқумли агентлар мияга тўғридан-тўғри киритилганда ёки қон-мия тўсиғини кесиб ўтганда, микроглиал ҳужайралар яллиғланишни камайтириш ва сезгир нерв тўқималарига зарар этказишдан олдин юқумли агентларни йўқ қилиш учун тезда реаксияга киришиши керак. Тананинг қолган қисмларидан антикорлар йўқлиги сабабли (бир нечта антикорлар қон-мия тўсиғини кесиб ўтиш учун этарлича кичикдир), микроглиа бегона жисмларни таниб олиши, уларни ютиб юбориши ва Т-ҳужайраларини фаоллаштирадиган антиген тақдим қилувчи ҳужайралар сифатида ҳаракат қилиши керак. .

Шакллари

ИБА1/АИФ1 га антитана билан бўялган қизил рангдаги каламуш серебеллар молекуляр қатламидаги микроглиа. Бергманн глиа жараёнлари яшил рангда, ДНК кўк рангда кўрсатилган.

Микроглиял ҳужайралар жуда пластик бўлиб, жойлашуви ва тизим эҳтиёжларига қараб турли хил таркибий ўзгаришларга учрайди. Ушбу пластикликлик микроглия бажарадиган жуда кўп турли хил функцияларни бажариш учун талаб қилинади. Трансформация қилиш қобилияти микроглияни мунтазам равишда алмаштирилиши керак бўлган макрофаглардан ажратиб туради ва уларга иммунологик бузилишларсиз жуда қисқа вақт ичида марказий асаб тизимини ҳимоя қилиш қобилиятини беради.[6] Микроглиа маҳаллий шароитга ва улар аниқлаган кимёвий сигналларга жавобан ўзига хос шаклни ёки фенотипни қабул қилади.

Функсиялари

Пуринергик сигнализация орқали микроглиянинг фаоллашиши

Микроглиал ҳужайралар марказий асаб тизимида асосан иммун жавоб ва гомеостазни сақлаш билан боғлиқ турли хил вазифаларни бажаради. Қуйида ушбу ҳужайралар бажарадиган асосий функциялардан баъзилари келтирилган. 

Тозалаш

Атроф-муҳитдаги кичик ўзгаришларга жуда сезгир бўлишдан ташқари, ҳар бир микроглиал ҳужайра ҳам мунтазам равишда ўзини текширади. Ушбу ҳаракат тич ҳолатида амалга оширилади. Агар микроглиал ҳужайра ўзининг ўрнатилган ҳудуди бўйлаб ҳаракатланаётганда, агар бирон бир бегона моддани, шикастланган ҳужайраларни, апоптотик ҳужайраларни, нейрофибриляр чигалларни, ДНК парчаларини ёки плакларни топса, у материал ёки ҳужайрани фаоллаштиради ва фагоцитоз қилади. Шу тарзда микроглиал ҳужайралар тасодифий уяли қолдиқларни тозалайдиган „уй бекаси“ вазифасини ҳам бажаради.[10] Миянинг ривожланишида микроглиал ҳужайралар нейрон прекурсор ҳужайралари сонини тартибга солиш ва апоптотик нейронларни олиб ташлашда катта рол ўйнайди. Бундан ташқари, микроглиа синапсларни ютиш ва йўқ қилиш орқали синаптик схемани яхшилаши мумкинлиги ҳақида далиллар мавжуд.[11] Ривожланишдан кейин ўлик ёки апоптотик ҳужайраларнинг аксарияти мия ярим кортексида ва субкортикал оқ моддада жойлашган. Бу нима учун амебоид микроглиал ҳужайраларнинг аксарияти мия ярим кортексидаги „микроглия фавворалари“ ичида жойлашганлигини тушунтириши мумкин.[12]

Фагоцитоз

Микроглиянинг асосий роли, фагоцитоз, турли материалларни ютишдан иборат. Ютилган материаллар одатда яллиғланмаган ҳолатда ҳужайра қолдиқлари, липидлар ва апоптотик ҳужайралардан ва яллиғланган ҳолатда вирус, бактериялар ёки бошқа бегона моддалардан иборат. Микроглиал ҳужайра „тўлган“ ҳолатда бўлса, у фагоцитар фаолликни тўхтатади ва нисбатан реактив бўлмаган гиттер ҳужайрага айланади .[13]

Ҳужайрадан ташқари сигнализация

Микроглиал ҳужайранинг миядаги ролининг катта қисми инфекцияланмаган ҳудудларда гомеостазни сақлаш ва инфекцияланган ёки шикастланган тўқималарда яллиғланишни рағбатлантиришдир. Микроглия буни бошқа микроглиа, астроситлар, нервлар, Т-ҳужайралар ва миелоид прогенитор ҳужайралар билан алоқа қилиш имконини берувчи жуда мураккаб ҳужайрадан ташқари сигнализация молекулалари орқали амалга оширади. Юқорида айтиб ўтилганидек, ИФН-г ситокин микроглиал ҳужайраларни фаоллаштириш учун ишлатилиши мумкин. Бундан ташқари, ИФН-г билан фаоллашгандан сўнг, микроглиа ҳужайрадан ташқари бўшлиққа кўпроқ ИФН-г ни чиқаради. Бу кўпроқ микроглияни фаоллаштиради ва яқин атрофдаги барча микроглияларни тезда фаоллаштирадиган ситокин билан боғлиқ фаоллашув каскадини шакиллантиради. Микроглиа томонидан ишлаб чиқарилган ТНФ-а асаб тўқимасини апоптозга олиб келади ва яллиғланишни кучайтиради. ИЛ-8 Б-ҳужайраларининг ўсиши ва дифференциациясини рағбатлантиради, бу микроглияга инфекцияга қарши курашда ёрдам беради. Бошқа бир ситокин, ИЛ-1, антиген намойишини ва яллиғланишга қарши сигнализацияни пасайтирадиган ИЛ-10 ва ТГФ-б ситокинларини ингибитр қилади. Қўшимча дендритик ҳужайралар ва Т-ҳужайралар шикастланиш жойига МДC, ИЛ-8 ва МИП-3б каби кимётактик молекулаларнинг микроглиал ишлаб чиқарилиши орқали жалб қилинади. Ва ниҳоят, ПГЕ 2 ва бошқа простаноидлар микроглиал яллиғланишга қарши жавобни инҳибе қилиш ва Тҳ1 (Т-ёрдамчи ҳужайра) реакциясини камайтириш орқали сурункали яллиғланишни олдини олади.[10]

Антиген намойиши

Юқорида айтиб ўтилганидек, резидент фаоллаштирилмаган микроглиялар МҲC синф И/ИИ оқсиллари йўқлиги сабабли заиф антиген тақдим қилувчи ҳужайралар ролини ўйнайди. Фаоллаштирилгандан сўнг улар тезда МҲC синф И/ИИ оқсилларини аниқлай олади ва тезда самарали антиген тақдимотчиларига айланади. Баъзи ҳолларда микроглия ИФН-г томонидан антигенларни тақдим этиш учун фаоллашиши мумкин, аммо улар МҲC синф И/ИИ оқсилларини ўзлаштиргандек самарали ишламайди. Яллиғланиш жараёнида Т-ҳужайралари махсус сирт белгилари туфайли қон-мия тўсиғини кесиб ўтади ва кейин антиженларни олиш учун тўғридан-тўғри микроглия билан боғланади. Т-ҳужайралари антигенлер билан таъминлангандан сўнг, турли хил ролларни бажаришда давом этадилар, шу жумладан яллиғланишга қарши тўпланиш, иммун хотираларни шакллантириш, ситотоксик моддалар секрецияси ва бегона ҳужайраларнинг плазма мембраналарига тўғридан-тўғри ҳужумлари ва бошқалар.[6][10]

Микроглия фенотипларини таҳлил қилиш учун босқичма-босқич қўлланма

Ситотоксиклик

Фагоцитоз орқали ҳужайралар билан алоқа қилиш, юқумли организмларни йўқ қилишдан ташқари, микроглия турли хил ситотоксик моддаларни ҳам чиқариши мумкин.[14] Маданиятдаги микроглиа " нафас олиш портлаши " деб номланувчи жараёнда кўп миқдорда водород пероксид ва азот оксиди чиқаради. Ушбу кимёвий моддаларнинг иккаласи ҳам ҳужайраларга бевосита зарар этказиши ва нейрон ҳужайраларининг ўлимига олиб келиши мумкин. Микроглия томонидан чиқариладиган протеазлар ўзига хос оқсилларни катаболизация қилади ва тўғридан-тўғри ҳужайра шикастланишига олиб келади, ИЛ-1 каби ситокинлар эса нейрон аксонларининг демелинациясига ёрдам беради. Ниҳоят, микроглиа глутамат, аспартат ва хинолин кислотасини ажратиш орқали НМДА рецепторлари воситачилигидаги жараёнлар орқали нейронларга зарар этказиши мумкин. Ситотоксик секреция инфекцияланган нейронларни, вирусларни ва бактерияларни йўқ қилишга қаратилган, лекин айни пайтда кўп миқдорда гаров нерв зарарига олиб келиши мумкин. Натижада, сурункали яллиғланиш реакцияси катта миқёсда асабий шикастланишга олиб келиши мумкин, чунки микроглиа босқинчи инфекцияни йўқ қилиш учун мияни вайрон қилади.[6] Эдаравоне, радикал тозалаш воситаси, фаоллаштирилган микроглиа томонидан чўктирилган оксидловчи нейротоксикликни олдини олади.[15]

Клиник аҳамияти

Микроглия периферик макрофагларга ўхшаш марказий асаб тизимининг асосий иммун ҳужайраларидир. Улар морфологияни ўзгартириб, шикастланиш жойига кўчиб ўтиш орқали патогенлар ва жароҳатларга жавоб беради, бу ерда патогенларни йўқ қилади ва шикастланган ҳужайраларни олиб ташлайди. Уларнинг жавобининг бир қисми сифатида улар ситокинлар, кимокинлар, простагландинлар ва иммун реакциясини бошқаришга ёрдам берадиган реактив кислород чиқарадилар. Бундан ташқари, улар яллиғланишга қарши ситокинларни ишлаб чиқариш орқали яллиғланиш реакциясини бартараф этишда муҳим рол ўйнайди. Миcроглиа шунингдек, Алцгеймер касаллиги, Паркинсон касаллиги, Ко'п склероз, шунингдек, юрак касалликлари, глаукома, вирусли ва бактериал инфекциялар каби нейродегенератив касалликлардаги зарарли роли учун кенг ўрганилган.

Манбалар

  1. ↑ "Оригин анд дифферентиатион оф миcроглиа". Фронтиэрс ин Cеллулар Неуросcиэнcе 7: 45. 2013. дои:10.3389/фнcел.2013.00045. ПМИД 23616747. ПМC 3627983. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3627983. 
  2. ↑ "Турновер оф ресидент миcроглиа ин тҳе нормал адулт моусе браин". Неуросcиэнcе 48 (2): 405–415. 1992. дои:10.1016/0306-4522(92)90500-2. ПМИД 1603325. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_неуросcиэнcе_1992-05_48_2/паге/405. 
  3. ↑ "Интераcтионс оф иннате анд адаптиве иммунитй ин браин девелопмент анд фунcтион". Браин Ресеарч 1617: 18–27. Аугуст 2015. дои:10.1016/ж.браинрес.2014.07.050. ПМИД 25110235. ПМC 4320678. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4320678. 
  4. ↑ "Миcроглиа, тҳе фирст лине оф дефенcе ин браин патҳологиэс". Арзнеимиттел-Форсчунг 45 (3А): 357–360. Марч 1995. ПМИД 7763326. 
  5. ↑ "Протопласмиc астроcйтес ин CА1 стратум радиатум оccупй сепарате анатомиcал домаинс". Тҳе Жоурнал оф Неуросcиэнcе 22 (1): 183–192. Жануарй 2002. дои:10.1523/ЖНЕУРОСCИ.22-01-00183.2002. ПМИД 11756501. ПМC 6757596. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-неуросcиэнcе_2002-01-01_22_1/паге/182. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 "Миcроглиа: интринсиc иммунеффеcтор cелл оф тҳе браин". Браин Ресеарч. Браин Ресеарч Ревиэwс 20 (3): 269–287. Марч 1995. дои:10.1016/0165-0173(94)00015-Ҳ. ПМИД 7550361. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_браин-ресеарч-ревиэwс_1995-03_20_3/паге/269. 
  7. ↑ "Ахонал лесион-индуcед миcроглиал пролифератион анд миcроглиал cлустер форматион ин тҳе моусе". Неуросcиэнcе 149 (1): 112–122. Оcтобер 2007. дои:10.1016/ж.неуросcиэнcе.2007.06.037. ПМИД 17870248. 
  8. ↑ Киэрдорф анд Принз, Ж Cлин Инвест. 2017;127(9): 3201-3209. ҳттпс://дои.орг/10.1172/ЖCИ90602.
  9. ↑ "Миcроглиа монитор анд протеcт неуронал фунcтион тҳроугҳ спеcиализед соматиc пуринергиc жунcтионс". Сcиэнcе 367 (6477): 528–537. Жануарй 2020. дои:10.1126/сcиэнcе.аах6752. ПМИД 31831638. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сcиэнcе_2020-01-31_367_6477/паге/528. 
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 "Иммуне фунcтион оф миcроглиа". Глиа 36 (2): 165–179. Новембер 2001. дои:10.1002/глиа.1106. ПМИД 11596125. 
  11. ↑ "До глиа дриве сйнаптиc анд cогнитиве импаирмент ин дисеасе?". Натуре Неуросcиэнcе 18 (11): 1539–1545. Новембер 2015. дои:10.1038/нн.4142. ПМИД 26505565. ПМC 4739631. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4739631. 
  12. ↑ "Натураллй оccурринг cелл деатҳ ин тҳе cеребрал cортех оф тҳе рат анд ремовал оф деад cеллс бй транситорй пҳагоcйтес". Неуросcиэнcе 39 (2): 451–458. 1990. дои:10.1016/0306-4522(90)90281-8. ПМИД 2087266. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_неуросcиэнcе_1990_39_2/паге/451. 
  13. ↑ "Пҳагоcйтосис ин тҳе Браин: Ҳомеостасис анд Дисеасе" (Энглиш). Фронтиэрс ин Иммунологй 10: 790. 2019. дои:10.3389/фимму.2019.00790. ПМИД 31040847. ПМC 6477030. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6477030. 
  14. ↑ "Тҳе ТСПО-НОХ1 ахис cонтролс пҳагоcйте-триггеред патҳологиcал ангиогенесис ин тҳе эе". Натуре Cоммуниcатионс 11 (1): 2709. Жуне 2020. дои:10.1038/с41467-020-16400-8. ПМИД 32483169. ПМC 7264151. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7264151. 
  15. ↑ "Тҳе радиcал сcавенгер эдаравоне превенц охидативе неуротохиcитй индуcед бй перохйнитрите анд аcтиватед миcроглиа". Неуропҳармаcологй 48 (2): 283–290. Фебруарй 2005. дои:10.1016/ж.неуропҳарм.2004.10.002. ПМИД 15695167. 

Ҳаволалар