Milan sobori
Милан собори (италянча: Дуомо ди Милано, ломб. Домм де Милан) ёки Дева Мариянинг туғилган собори (италянча: Cаттедрале метрополитана ди Санта Мариа Насcенте) – Миланнинг тарихий марказида жойлашган. Дева Мариянинг туғилган кунига бағишланган.
Оқ мармардан Фламбоянт Готҳиc услубида қурилган. Қурилиш 1386-йилда бошланган, бироқ 19-асрнинг бошларида, Наполеон буйруғи билан фасадни лойиҳалаш тугагандан сўнг якунланди. Баъзи тафсилотлар кейинчалик, 1965-йилгача якунланган.
Бу жуда кўп сонли кўтарилган таянчлар билан боғланган кўплаб шпаллар ва ҳайкаллар, мармар қиррали миноралар ва устунларни ўз ичига олган кечки готика биносидир.
Европадаги энг йирикларидан бири бўлган, готика ибодатхоналари орасида Милан собори ҳажми бўйича Севиля ибодатхонасидан, Италия ибодатхоналари орасида эса Ватикандаги Авлиё Пётр соборидан кейин туради. Биргина соборда 3400 та ҳайкал бор.
Тарихи
Дастлаб, собор жойида келтлар муқаддас жойи бўлган, римликлар даврида бу ерда Минерва ибодатхонаси пайдо бўлган. Миланнинг собори ёки унинг атрофидаги кўчалар билан режалаштирилиши шуни кўрсатадики, собор қадим замонлардан бери Рим Медиоланумида Марказий ўринни эгаллаб келган, яъни форумга қараган жамоат базиликаси жойлашган жойда жойлашган. Собор остида жойлашган эски саккиз бурчакли баптистерия (италянча: Баттистеро Палеоcристиано) 335-йилга тўғри келади. Биринчи собор, янги базилика (италянча: басилиcа нуова), муқаддас Фекла (Санта-Текла) га бағишланган, 355-йилда қурилган ва 6-асрда вайрон қилинган. Қўшни базилика 836-йилда қурилган. 7-асрдан бошлаб Санта-Мария-Маджоре черкови жойлашган эди. 1075-йилда ёнғин оқибатида собор ва базиликага зарар етказган, ва кейинчалик дуомода қайта қурилган.
1386-йилда архиепископ Антонио да Салуззо соборни қуришни бошлаган[1]. 1387-йилда соборни лойиҳалаш, қуриш, безаш ва ундан кейинги фойдаланиш бўйича барча ишларни бажариш учун „Милан собори фабрикаси“ ташкил этилган. 1389-йилда бош муҳандис бўлиб франсуз Николас Де Бонавентура (Ниcолас Де Бонавентуре) тайинланган, у черковга Италия учун ноодатий бўлган франсуз готик услубини қўшди. У ғишт конструкциясини мармар билан қоплаш керак деб қарор қилган. Дюк Жан Галеаззо Висконти собор қурувчиларига Кандоглия кареридаги мармардан махсус фойдаланиш рухсатини берди ва уни солиқлардан озод қилган. Ўн йил ўтгач, Париждан яна бир франсуз архитектори, Жеан Мигнот, бажарилган ишларни баҳолаш ва такомиллаштириш учун чақирилди, чунки массонлар тошларни мисли кўрилмайдиган баландликка кўтариш учун янги техник ёрдамга муҳтож эдилар[2]. Мигнот шу пайтгача бажарилган барча ишларни периcоло ди руина (италянча: „Хароба бўлиш хавфи“) деб эълон қилган, чунки у сине сcиэнзиа („илмсиз“) қилинган эди. Кейинги йилларда Мигнотнинг башоратлари амалга ошмади, аммо улар Галеаззо муҳандисларини асбоблари ва техникасини такомиллаштиришга ундади. Иш тез давом этди ва 1402-йилда Жан Галеаззо вафотидан кейин, собор тахминан ярми қурилиб битказилган эди. Бироқ, қурилиш 1480-йилга келиб пул ва ғоялар етишмаслиги сабабидан деярли бутунлай тўхтаб қолди: бу даврнинг энг кўзга кўринган асарлари шаҳарга бой мерос қолдирган савдогар ва хайрихоҳ Марко Карелли қабрлари ва Мартин В (1424), шунингдек апсис ойналари (1470-йиллар). 1452-йилда Франcеско Сфорза Неф даврида йўлаклар олтинчи даражага қадар қуриб битказилди.
Европадаги ягона оқ мармар готика собори қурилиши бир неча асрлар давом этган: масканнинг биринчи блоклари ва пойдевори 1386-йилда Гиан Галеаззо Висконти бошчилигида қўйилган.


Соборни ўша пайтгача Алп тоғларининг бу томонида кўрилмаган готика услубида қуришга қарор қилинди. Дастлабки лойиҳа италянлик Симоне де Орсениго томонидан ишлаб чиқилган бўлса-да, Франсия ва Германиядан готика мутахассислари таклиф қилинган эди .10 йил давомида немислар ва италияликлар бош архитектор сифатида бир-бирини алмаштиришган, 1470-йилда Джунифорте Солари соборни эгаллаб олди. У Браманте ва Леонардони маслаҳатчилар сифатида таклиф қилди ва улар готикани ўша вақт учун замонавийроқ бўлган Уйғониш даври элементлари билан суюлтиришни таклиф қилдилар, натижада пойдеворда саккиз бурчакли гумбаз пайдо бўлди. 1417-йилда қурилиши тугалланмаган соборнинг асосий қурбонгоҳи Мартин В томонидан муқаддас қилинган ва бутун собор 1572-йилда келажакдаги авлиё кардинал Карло Борромео томонидан очилганидан кейин ишлай бошлаган.
1769-йилда Мадоннанинг тўрт метрли зарҳал бронза ҳайкали билан 106 метрли шпил пайдо бўлди. Шундан сўнг, Миланда ҳеч қандай бино шаҳар ҳомийсини яширмаслиги кераклиги тўғрисида фармон чиқарилди (бу қоидани ягона бузувчи Пирелли осмонўпар биносининг томида Мадонна ҳайкалининг аниқ ўлчамдаги нусхаси ўрнатилган).
Милан собори 1813-йилда меъморлар Карло Амати ва Жузеппе Занойя томонидан Италияда ўз тарафдорларини йўқотмаган готика услубида қуриб битказилди. Фасад лойиҳаси 1805-йилда Наполеон томонидан тасдиқланган. Унинг буйруғи билан Амати собор майдонига чиқадиган жабҳада ишланди ва биринчи меъморнинг лойиҳасига биноан, осмонга йўналтирилган ва готика меъморчилиги кайфиятини етказувчи 135-мармар игнадан иборат „тош ўрмон“ ни қурган. 1805-йилда Наполеон И Милан соборида Италия қироли унвонига сазовор бўлди [3].


Ташқи ва Ички безатиш


Маъбаднинг умумий узунлиги 158 метр, кўндаланг нефнинг кенглиги 92 метр, шпил баландлиги 106,5 метр. Собор 40 минг кишини сиғдира олади.
Соборнинг асосий диққатга сазовор бўлган жойи – Миланинг ҳомийси (Ла Мадоннина) шпил устидаги олтин ҳайкали. Қурбонгоҳ тепасида, афсонага кўра, Исо Масиҳни хочга михлаш учун ишлатилган мих бор [4]. Ҳар йили 14-сентябрда, Муқаддас Хочни кўтариш байрамида, тирноқ махсус қурилма – нивола (булут шаклидаги лифт) ёрдамида туширилади ва фестивал тугагандан сўнг орқага қайтарилади [5]
Санкт Тҳекла ибодатхонасида Санкт Тҳекланинг ҳалол бошлиғи.
Соборда Жан Жакомо Медичининг мақбараси (1563), сувга чўмиш учун шрифт сифатида ишлатилган ИВ асрдаги порфиритли Миср ҳаммоми, насроний шаҳиди ва ўн икки ҳаворий Авлиё Бартоломей ҳайкали мавжуд ва ўйилган ёғоч хор лофти ҳам ажралиб туради. Ўнг неф деворининг дастлабки олтита ойнаси 15-асрга оид витражлар билан қопланган, бу базиликадаги энг қадимги.
Ҳар йили ноябр-декабр ойларида соборда Санкт-Карло Борромео қуадрони намойиш этилади – 17-асрнинг бошларида бир гуруҳ италиялик рассомлар томонидан ижро этилган Милан архиепископи Карло Борромео ҳаётидан саҳналарга асосланган бир қатор катта расмлар.
Рассом ва меъмор Алессандро Санквирико, бошқалар қатори, 19-асрнинг бошларида соборнинг расмлари устида ишлаган. Соборнинг витражлари (биргина асосий жабҳанинг витражлари, бошқалари трансептнинг қўлларида ва амбулаторияда) 19-асрнинг ўрталарида ота ва ўғил Жованни Баттиста ва Жузеппе Бертини томонидан яратилган.
Кўчадан маъбаднинг шимолий деворидан зинапояга чиқишингиз ёки лифтда апсис томонидан соборнинг томига чиқишингиз мумкин, у ердан шаҳарга кўриниш очилади.
Милан собори архитектураси „Дарк Соулс“ [6] видео ўйинлари сериясида хаёлий Анор Лондо шаҳри дизайнерлари учун илҳом манбаи бўлиб хизмат қилди.
Соборнинг витраж ойналари

Витражлар ХВ-аср бошида соборнинг алтар қисмидан яратилган. Ушбу дастлабки ойналардан фақат алоҳида қисмлар сақланиб қолган, масалан, Санкт Мартинга бағишланган 15-ойна композициясида Микелино да Безоззога тегишли бўлган эски қурбонгоҳ витражидаги шамроклар остидаги олтита кекса одамнинг кўкрак тасвирлари киритилган. ХВ-асрда витражлар буюртмачилари Висконти ва турли шаҳар жамоалари, масалан, нотариуслар коллегиялари (1-ойна, Юҳанно Илоҳиёцҳуносга бағишланган), аптекачилар ёки заргарлар (6-ойна, Муқаддас Элигийга бағишланган) бўлган.
16-асрда шимолий ва жанубий апсислар ва асосий нефнинг катта деразалари учун деразалар қилинган. Бу ишларда Кёлн собори қурилишида ишлаган Мочис Коррадо ва Левенлик Валерио Перфундавалле каби ўша даврнинг машҳур шиша пуфловчи усталари қатнашган. Баъзан витражлар учун асил дизайн яратилган, лекин кўпинча машҳур рассомларнинг тасвирлари ишлатилган: Арcимболдо, Пеллегрино Тибалди, Карло Урбино ва бошқа маннерист рассомлар.
ХВИИ-ХВИИИ асрларда рангли ўйналар ишлаб чиқариш сири йўқолган ва яна уларни ишлаб чиқариш фақат ХИХ-асрда бошланган. 1838-йилдан бошлаб Бертини Жованни (1799-1849) иккита трансептнинг асосий апсид витражларини реконструксия қилиш билан шуғулланган. Унинг ўлимидан сўнг, ишни уста ўғиллари Жузеппе ва Помпео давом эттирдилар. 19-асрнинг витражлари кўпроқ нейтрал рангли ойнада чизилган расмга ўхшарди ва фақат 20-асрда рангли шишадан мозаик композицияси техникаси Алдо Карпи (1886-1973) ва Ҳайнал Янош (1913-2010) томонидан қайта тикланди.
ХВ-аср
- 1-ойна (ўнг йўлак) – Иаков Ворагинскийнинг Олтин афсонасидан олинган Хушхабарчи Юҳаннонинг ҳаётидан саҳналар билан витражлар 1473-1477-йилларда нотариуслар коллежининг буйруғи билан тайёрланган; 1960-йилларда қайта конфигурация қилинган ва тикланган.
- 5-ойна (ўнг йўлак) – витражлар 1470-1475-йилларда Винченцо Фоппа асарларидан илҳомланган Ломбард усталари томонидан Янги Аҳддаги саҳналар асосида яратилган; гризайл техникаси ёрдамида тайёрланган ва яхши сақланиб қолган.
- 6-ойна (ўнг йўлак) – Николо да Варалло томонидан 1480-1489-йилларда заргарлар коллежи буйруғи билан яратилган витраж ва зардўзларнинг ҳомийси авлиё Элигиуснинг ҳаёти хронологик тартибда тасвирланган; 15-асрдаги кундалик ҳаёт саҳналари билан қизиқ.
- 25-ойна (трансептанинг шимолий қисмининг ўнг йўлаги) – Ионна Дамаскиннинг ҳаётидан саҳна кўринишлари бўлган витраж ойнаси 1479-йилда Николо да Варалло томонидан аптекачилар буйруғи билан яратилган.
- 20-ойна (асосий апсиснинг марказий ойнаси) – витражлар Апокалипсис мавзуларига бағишланган ва узоқ тарихга эга. Иш 1416-йилда Милан герцоги Гиан Галеаззо Висконти томонидан 16-асрнинг бошларида буюртма қилинган, иш ҳали ҳам давом этаётган эди ва у 19-асрда Жованни Баттиста Бертини ва унинг ўғиллари томонидан якунланган. Деразанинг юқори қисмида 15-16-асрларга оид 50 га яқин панеллар жойлашган.
ХВИ-аср


Бу вақтда кеч Уйғониш даври ва маннеризмнинг витражлари пайдо бўлди:
- 2-ойна (ўнг йўлак) ХВИ-аср ўрталарида ломбард ва фламанд усталари томонидан бажарилган эски аҳд ҳикоялари билан витраж.
- 3-ойна (ўнг йўлак) ХВИ-аср ўрталарида ломбард (Арчимболди), Рейн ва фламанд усталари томонидан бажарилган эски аҳд ҳикоялари билан витраж.
- 4-ойна (ўнг йўлак) ХВИ-асрдаги эски аҳд эпизодлари билан ломбард усталари томонидан бажарилган витраж.
- 36-ойна (чап ўтиш) – 1567-йилда Коррадо Мочис томонидан Пеллегрино Тибалди эскизлари бўйича „тўртта тож кийган шаҳидларнинг ҳикоялари“ ёзилган маннеризм услубидаги витражлар, улар ҳали ҳам Амбросиан кутубхонасида сақланмоқда.
- 35-ойна (чап йўлак) – „бокира шон-шарафи“ га бағишланган маннеризм услубидаги витраж ойнаси ХВИ-асрда Пиэтро Ангело Сезини ва Коррадо Мочис томонидан Тицианнинг тахмин қилинган шогирди Жованни да Монте.
- 34-ойна (чап йўлак) – 1574-йилда Райнолдо да Умбрия ва Валерио Перфундавалле томонидан яратилган Элена ҳаётидаги мавзулар билан витрай.
- 33-ойна (чап йўлак) – маннеризм услубидаги витраж ойнаси авлиё Иосифнинг ҳаётига бағишланган ва 1576-йилда Левен рассоми Валерио Перфундавалле томонидан ўз эскизлари асосида яратилган.
- 10-ойна (ўнг йўлак) – витраж 1554-1564-йилларда Папа Пий ИВ буюртмаси билан Коррадо Мочис томонидан бажарилган, унинг исми ва Медичи герби ойнанинг ўртасига киритилган, сюжетлар ҳаворий катта Ёқубнинг ҳаётига бағишланган. Ушбу витражни ишлаб чиқаришда инновациялар қўлланди, улар орасида каттароқ мозаикалардан фойдаланиш ва кўк ва қизил ранглар ўртасидаги контраст билан ёрқинроқ палитрадан фойдаланилган.
- 14-ойна (трансептнинг ўнг ўтиш жойи) Екатерина Александрийская ҳаётига бағишланган витраж 1556-йилда Коррадо Мочис томонидан Бяджо Арчимболди ва унинг ўғли Жузеппе лойиҳаси бўйича манеризм услубида бажарилган. Бу кейинчалик гуллар, сабзавотлар, мевалар ва ҳайвонлардан иборат ижодий портретлари билан машҳур бўлган кичик Арчимболдонинг дастлабки асарларидан биридир.
- 15-ойна (трансептнинг ўнг ўтиш жойи) – авлиё Мартинга бағишланган витраж ва бокира маъбадига кириш 1570-йилдан кейин бир нечта рассомлар томонидан яратилган, дераза марказидаги пайғамбарларнинг тасвирлари Микелино да Безоззога тегишли ва тахминан 1420-йилда яратилган.
- 30-ойна (трансептнинг чап ўтиш жойи) икки қисмли витраж, унинг юқори ярми Екатерина Сиэна ҳаётига бағишланган ва 1562-йилда Коррадо Мочис томонидан ХВ-аср витражларига ўхшаш услубда бажарилган. Пастки ярми 1562-1567-йилларда Жованни да Монте томонидан Богородица ҳаётидан ҳикоялар учун яратилган.
- 31-ойна (чап йўлак) – витраж Карло Урбино эскизлари бўйича 1567-йилда яратилган ва юқори қисмида ўн икки ҳаворийнинг тўлиқ бўйи тасвирланган, қуйида бошқа азизларнинг кўкрак тасвирлари берилган.
ХИХ-аср

19-асрнинг витрай ойналари романтик ёки эклектик услубда.
- 40-ойна-витраж 1897-1905-йилларда Помпео Бертини ва унинг ўғли Гвидо Бертини ва муқаддас Агнес ва Муқаддас Фекла ҳаётини акс эттиради.
- 41-ойна-Помпео Бертини витражлари Милан ҳомийси Авлиё Амбросе ҳаёти тарихига бағишланган ва уйғониш даври ойнасининг янги версияси бўлиб, аввалги витражларни рангларнинг ёрқинлигида сезиларли даражада йўқотади. Актёрлар кеч империя давридаги либосларда кийинган ва ўша даврнинг меъморий муҳитига жойлаштирилган, биноларни тасвирлашда истиқбол қонунларидан фойдаланилган.
- 9-ойна-Жованни ва Жузеппе Бертини витрайжари 1849-йилда яратилган ва авлиё Гервасия ва Протасия ҳаётига бағишланган.
- 11, 12, 13 – деразалар-соборнинг Жанубий апсисидаги учта витраж ойналар 1839-1842-йилларда Жованни Бертини томонидан ишланган ва ВИИ-аср Милан архиепископи, Авлиё Ионна Добрий.
- 27, 28, 29 – деразалар-бокира ҳаётининг учта витражлари соборнинг Шимолий трансептида жойлашган ва 1842-1847-йилларда Жованни Баттиста Бертини томонидан тўлиқ қайта ишланган.
- 19-21-ойналар ва пастки 20-ойна-соборнинг қурбонгоҳ қисмидаги учта энг катта ва энг қадимги деразалар 1833-1865-йилларда Жованни Бертини ва унинг ўғиллари Помпео ва Жузеппе томонидан қайта тикланган. 130 та ён ойна панеллари (№ 19 ва 21) эски ва янги аҳдлар мавзуларидаги тасвирларни ўз ичига олади. Марказий ойна (№ 20) Апокалипсис ҳақидаги тасаввурларга бағишланган бўлиб, унинг 50 та юқори панели ХВ-ХВИ-асрларда яратилган, пастки қисми эса бертинининг отаси ва ўғиллари қўлига тегишли.
- 42,43-ойналар – қарама-қарши фасаддаги витражлар ака-ука Помпео ва Жузеппе Бертини томонидан бажарилган, ойналарнинг сюжетлари авлиё Карл ва Майклнинг ҳикояларини айтиб беради. Марказий ойна (№ 45 Биби Марямни тасвирлайди ва худди шу усталар томонидан Луижи Сабателли (1834) эскизлари бўйича яратилган.
ХХ-аср
- 7-ойна (ўнг йўлак) – муборак кардиналлар Шустер ва Феррари витражлари 1988-йилда Янош Хайнал томонидан яратилган. Иккала кардинал ҳам 20-асрда Милан архиепископлари бўлган ва Милан соборида дафн этилган.
- 39-ойна (чап йўлакнинг биринчи ойнаси) – „ Довуднинг ҳикоялари“ билан витраж 1934-йилда Алдо Капри томонидан бошланган, аммо фақат Иккинчи Жаҳон уруши тугаганидан кейин якунланган.
- 37-ойна (чап йўлакнинг учинчи ойнаси) – нодир ифодаланган витраж ойнаси Арчангел Майкл ва шайтон ўртасидаги жангни тасвирлайди. У 1939-йилда Жованни Доменико Буфф томонидан яратилган ва собордаги ягона ойна бўлиб, унда бутун майдонда фақат битта эпизод тасвирланган.
- Тибуриумнинг витраж ойналари 1968-йилда Иккинчи Ватикан Кенгашининг саҳналари асосида яратилган.
- Қарама-қарши фасаднинг учта ойнаси 1950-йилларда венгер рассоми Ёхан Хайнай томонидан яратилган: ён ойналар рамзий маънода черков ва синагогани кўрсатиб, уларнинг дуализми ва узлуксизлигини намойиш этади, марказий ойнада эса ғайриоддий иконографияда Учбирлик тасвирланган.
Галерея
Манбалар
- ↑ „Тҳе импосинг Милан Cатҳедрал“ (эн). клм.cом. КЛМ Травел. 2015-йил 4-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-феврал.
- ↑ „Арс Сине Сcиэнтиа Ниҳил Эст" Готҳиc Тҳеорй оф Арчитеcтуре ат тҳе Cатҳедрал оф Милан“. Қаралди: 2024-йил 11-май.
- ↑ „Wиллиам Нестер. Бритаинс Рисе то Глобал Суперпоwер ин тҳе Аге оф Наполеон, 2020. — П. 181.“. 2022-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-март.
- ↑ „Святые гвозди, сколько их?“ (ру). 2021-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-октябр.
- ↑ „Тҳе Рите оф Тҳе Нивола // Дуомо ди Милано“. 2016-йил 21-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-май.
- ↑ Стантон, Рич „Тҳе Реал Дарк Соулс Старц Ҳере: 13 Реал-Лифе Инспиратионс фор Лордран“ (эн-УС). ИГН (2014-йил 13-март). 2016-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-феврал.
Ҳаволалар
Адабиётлар
- Тоуринг Cлуб Италиано, Милано, 1998, ИСБН 88-365-1249-6
- Эрнесто Бривио (кура ди), Гуида дел дуомо ди Милано, Венеранда Фаббриcа дел Дуомо ди Милано, 1997-йил.
- Катерина Пирина, Ле ветрате дел Дуомо ди Милано, Провинcиа ди Милано, 1986-йил.
- Гиаcомо Басcапè, Паоло Меззанотте, Ил Дуомо ди Милано, Милано, Браманте таҳририяти, 1965-йил