Mingechaur tarixi
Мингечаур тарихи — Мингечаур шаҳри жойлашган ҳудуднинг қадимий даврлардан бугунги кунгача бўлган тарихини қамраб олади. Шаҳар Кüр дарёсининг соҳилида жойлашган. Ҳудудда олиб борилган археологик қазишмалар бу ерда Энеолит ва Бронза давридан бошлаб турли даврларда яшаш давом этганини кўрсатган.[1]
Қадимги давр
Мингечаур ҳудудини кенг кўламли археологик тадқиқ этиш 1946–1953-йилларда бошланган. Мингечаур сув электр стансияси қурилиши муносабати билан сув остида қоладиган ҳудудларда қазишмалар олиб борилган. Саккиз йил давом этган ишлар давомида милоддан аввалги ИИИ минг йилликдан бошлаб турли даврларга оид аҳоли пунктлари, қабр ёдгорликлари, диний иншоотлар ва кўприк қолдиқлари юзага чиқарилган. Қазишмалардан 20 мингдан ортиқ моддий-маданият намунаси олинган.[1]
Мингечаур археологик мажмуасида турли дафн усулларига оид қабрлар аниқланган. Уларнинг орасида тупроқ қабрлар, қўрғонлар ва катакомба қабрлари мавжуд. Топилмалар орасида керамика буюмлари, меҳнат қуроллари, қуроллар, безак ашёлари ва тангалар ҳам жой олган.[2]
Мингечаурда топилган археологик материаллар турли даврларда бу ерда яшаган аҳолининг хўжалик фаолияти ва маданияти ҳақида маълумот беради.[1]
Кавказ Албанияси даври
Мингечаур ҳудудида Кавказ Албанияси даврига оид аҳоли пунктлари ва қабр ёдгорликлари, диний иншоотларнинг қолдиқлари, керамика ва металл буюмлар топилган. Бу топилмалар шаҳарнинг жойлашган ҳудудида антик ва илк ўрта асрларда яшаш давом этганини кўрсатади.[3]
Мингечаур қазишмалари давомида ИВ–В асрларга оид тош ва лой ашёлар устида Албан алифбоси билан ёзилган намуналар ҳам топилган. Бу материаллар Кавказ Албаниясида ёзув маданиятини ўрганишда ишлатилади.[1]
Мингечаурда топилган катакомба қабрларининг бир қисми эрамизнинг И–ИИИ асрларига оид деб ҳисобланади. Қабрлардан топилган безак ашёлари ва бошқа археологик материаллар минтақанинг қадимий даврларда турли ҳудудлар билан алоқалари бўлганини кўрсатади.[4]
Ўрта асрлар
Мингечаур ҳудудида яшаш ўрта асрларда ҳам давам этган. Археологик қазишмалар давомида турли даврларга оид аҳоли пунктлари ва қабр ёдгорликлари, шунингдек, маиший буюмлар топилган. Президент Кутубхонасининг (Президент Китабханасı) маълумотига кўра, Мингечаур ҳудудида олиб борилган қазишмалар давомида милоддан аввалги ИИИ минг йилликдан ХВИИ асргача бўлган даврларни акс эттирувчи археологик материаллар топилган.[2]
ХВИИ асрда Öвлия Çəлəби Сəяҳəтнамə асарида Мингечаур ҳақида маълумот берган. Озарбайжон Республикаси Маданият вазирлиги маълумотларида унинг асарида Мингечаур Кüр дарёсининг ўнг соҳилида жойлашган аҳоли пункти сифатида тасвирлангани қайд этилади.[5]
ХИХ аср ва ХХ асрнинг бошлари
ХИХ асрда ва ХХ асрнинг бошларида Мингечаур Кüр ҳавзасида жойлашган аҳоли пунктларидан бири эди. Замонавий саноат шаҳри пайдо бўлишидан олдин бу ерда асосан қишлоқ типидаги аҳоли пункти мавжуд бўлган.
Мингечаур номининг келиб чиқиши билан боғлиқ турли хил фикрлар мавжуд. Озарбайжон Республикаси Маданият вазирлиги маълумотларида номнинг ИХ асрда яшаган Мингиçöҳр исмли саркарда номи билан боғланиши, бошқа бир фаразда эса номнинг бошқа ибора билан боғланиши қайд этилади. Номнинг этимологияси билан боғлиқ ягона фикр йўқ.[5]
Замонавий шаҳарнинг пайдо бўлиши
Мингечаурнинг замонавий шаҳар сифатида шаклланиши ХХ асрнинг ўрталарида Мингечаур сув электр стансияси қурилиши билан боғлиқ бўлган. Гидромажмуанинг яратилиши билан бирга янги аҳоли пунктининг инфратузилмаси ҳам қурилган.[6]
1948-йил 11-ноябрда Мингечаурга шаҳар мақоми берилган.[7]
Шаҳарнинг барпо этилиши билан турар-жой бинолари, мактаблар, соғлиқни сақлаш ва маданият муассасалари қурилган. Янги шаҳарнинг ривожланиши Мингечаур сув электр стансиясининг фаолияти билан чамбарчас боғлиқ бўлган.
Мингечаур сув электр стансияси
Мингечаур гидромажмуасини яратиш билан боғлиқ қарор 1941-йилда қабул қилинган, бироқ Иккинчи жаҳон уруши сабабли қурилиш ишлари тўхтатилган. Ишлар 1945-йилдан қайта бошланган. Сув электр стансиясининг илк агрегати 1951-йилда ишга туширилган, гидромажмуанинг қурилиши 1955-йилда якунланган.[6]
Стансиянинг яратилиши натижасида Мингечаур сув омбори шаклланган. Сув омборидан Юхарı Қарабаğ каналı ва Юхарı Şирван каналı орқали суғоришда ҳам фойдаланилади.[6]
Совет даври
Шаҳар мақомини олгач, Мингечаурда саноат корхоналарини яратиш бошланган. Электроэнергетика билан бир қаторда машинасозлик, электротехника, кимё, енгил ва озиқ-овқат саноати соҳаларида корхоналар фаолият кўрсатган.[8]
1970 ва 1980-йилларда шаҳарнинг энергетика ва саноат базаси кенгайтирилган. Озарбайжон иссиқлик электр стансиясининг қурилиши 1970-йилларда бошланган, илк энергия блоки 1981-йилда ишга туширилган.[9]
Саноат корхоналарининг ташкил этилиши билан шаҳар аҳолиси ортган, янги турар-жой маҳаллалари ва ижтимоий обектлар барпо этилган.
Мустақиллик даври
Озарбайжон мустақиллигини қайта тиклаганидан сўнг, Мингечаур саноат ва энергетика маркази сифатида ривожланишда давом этди. Шаҳарда энергетика, электротехника, машинасозлик, енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари фаолият кўрсатган.[8]
2018-йилда Мингечаур сув электр стансияси капитал қайта қуришдан сўнг фойдаланишга топширилди.[6]
2025-йил 24-июнда Мингечаурда қуввати 1880 МВт бўлган “8 Ноябр” электр стансияси ишга туширилди.[10]
Археологик мерос
Мингечаур археологик мажмуаси шаҳарнинг қадимий тарихини ўрганиш учун асосий манбалардан биридир. Бу ерда турли даврларга оид аҳоли пунктлари, қабр ёдгорликлари, диний иншоотлар, кўприк қолдиқлари ва бошқа археологик материаллар топилган.[1]
Мингечаур қазишмаларидан олинган материаллар Озарбайжон ҳудудида қадимги яшаш жойлари, ҳунармандчилик, савдо ва диний эътиқодларни ўрганишда ишлатилади.
Археологик тадқиқотларнинг натижалари турли илмий нашрларда чоп этилган. Р. М. Ваҳидовнинг 1961-йилда нашр қилинган Мингəçэвир ИИИ–ВИИИ əсрлəрдə асари шаҳарнинг археологик тарихини ўрганишга бағишланган асосий тадқиқотлардан биридир.[11]
Мингечаурнинг тарихини акс эттирувчи археологик ва этнографик материалларнинг бир қисми Мингечаур шаҳар тарих музейида намойиш этилади. Музейда шаҳарнинг қадимги давридан бошлаб замонавий босқичигача бўлган тарихини акс эттирувчи экспонатлар сақланади.
Шунингдек қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Азəрбайcан археология элми 80 илдə: қıса нəзəр“. Азəрбайcан Милли Элмлəр Академиясı. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ 2,0 2,1 „İнзибати-əрази ваҳидлəри“. Азəрбайcан Республикасı Президентинин İşлəр İдарəсинин Президент Китабханасı. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ „Азəрбайcан халқıнıн этногенез тарихи: археоложи вə антроположи аспект“. Азəрбайcан Милли Элмлəр Академиясı. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ „Азəрбайcанıн cəнуб-şəрқиндə уникал археоложи тапıнтıлар üзə çıхıб“. Азəрбайcан Милли Элмлəр Академиясı. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ 5,0 5,1 „Мингəçэвир şəҳəри“. Азəрбайcан Республикасı Мəдəниййəт Назирлийи. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 „İлҳам Əлиев Мингəçэвир Су Электрик Стансиясıнıн əсаслı енидəнқурмадан сонра истисмара верилмəси мəрасиминдə иşтирак эдиб“. Азəрбайcан Республикасı Президентинин Рəсми интернет сəҳифəси. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ „Şəҳəр ҳаққıнда“. Азəрбайcан Республикасı Назирлəр Кабинети янıнда Мəcбури Кöçкüнлəрин вə Қаçқıнларıн İşлəри üзрə Дöвлəт Комитəси. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ 8,0 8,1 „Мингəçэвир şəҳəринин сосиал-иқтисади инкиşафıнıн сüрəтлəндирилмəсинə даир тəдбирлəр ҳаққıнда Азəрбайcан Республикасı Президентинин Сəрəнcамı“. Азəрбайcан Республикасı Президентинин Рəсми интернет сəҳифəси. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ „İлҳам Əлиев мüстəқиллик дöврüнüн əн бöйüк İстилик Электрик Стансиясıнıн тəмəлқойма мəрасиминдə иşтирак эдиб“. Азəрбайcан Республикасı Президентинин Рəсми интернет сəҳифəси. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ „Мингəçэвирдə “8 Ноябр” Электрик Стансиясıнıн аçıлış мəрасими кеçирилиб“. Азəрбайcан Республикасı Президентинин Рəсми интернет сəҳифəси. Қаралди: 2026-йил 13-август.
- ↑ „Мингəçэвир ИИИ-ВИИИ əсрлəрдə“. Президент Китабханасı. Қаралди: 2026-йил 13-август.