Mirza Muhammad Xon II
Мирзо Муҳаммадхон ИИ (1770—1836) — Бокунинг учинчи хони.
| Мирза Муҳаммад Хон ИИ | |
|---|---|
| Салтанат | 1784-1791-й.й. |
| Ўтмишдоши | Малик Муҳаммад Хон |
| Давомчиси | Муҳаммадқули Хон |
| Регент | Хадижа Бика |
| Туғилиши |
1770-й. Боку |
| Вафоти |
1836-й. (65-66 ёш) Куба |
| Дафн этилган жой | |
| Турмуш ўртоғи | Ханбика ханум |
| Отаси | Малик Муҳаммад Хон |
| Онаси | Хадижа Бика |
| Дини | Шиалик |
Ёшлиги
Мирзо Муҳаммадхон ИИ 1770-йилда Малик Муҳаммадхон ва Қуба хони Фаталийнинг синглиси Хадича Бика оиласида туғилган. У Боку хонлигининг асосчиси бўлган бобоси Мирза Муҳаммадхон И шарафига номланган. У тахтга отаси ҳаж зиёратига кетганида ўтирди ва бошқарувни онаси ўз зиммасига олди. Унинг ҳукмронлиги хонликнинг Қубага тўлиқ қўшилиши даврига тўғри келди. Фаталихон 1785-йилда Мирзо Муҳаммаднинг ўрнига Бокуга рус гарнизонини жойлаштиришни таклиф қилди[1]. Бироқ Фаталихон кейинги ҳарбий юришлар олдидан 1789-йил 22-мартда Бокуда вафот этди.
Тахтдан воз кечиши
Қуболик Аҳмадхон ва Мирзо Муҳаммад ўртасида 1791-йилдан кейин муносабатлар кескинлашган. Фаталихон вафотидан кейин Муҳаммадқули оға – Мирзо Муҳаммаднинг амакиси Аҳмадхон ва Мирзо Муҳаммаднинг тажрибасизлигидан фойдаланиб, Боку хонлигини эгаллаб олишга уринди. У Аҳмадхонни агар хонлик унвонига сазовор бўлса, содиқлигига ишонтирди. Аҳмадхон Муҳаммадқули оғани тахтга чиқариш учун Бокуга қўшин жўнатади. Боку армияси бор-йўғи 500 кишидан иборат бўлгани учун у амакиси фойдасига тахтдан воз кечди.[2]
Кейинги ҳаёти
Мирзо Муҳаммад оиласи, хотини ва онаси билан Қубога қочиб кетди. Муҳаммадқули шартномага хиёнат қилиб, мустақилликни да’во қилди. Бунга жавобан Аҳмадхон қўшин тўплади ва Мирзо Муҳаммадни тахтга тиклаш учун Бокуга юриш қилди. Аммо Муҳаммадқулидан мағлуб бўлди[3]. Аҳмадхон 1791-йил март ойида вафот этди ва унинг ўрнига 13 ёшли укаси Шайхалихон ўтирди. Мирзо Муҳаммадга яна Бокуга юриш учун қўшин берилди. Шайкали граф Иван Гудовичдан Бокуни қамал қилишни илтимос қилди. Муҳаммадқули тезда Россияга бўйсуниш хатини юбориб, ёрдам сўради. Вазиятдан фойдаланишни истаган Гудович контр-адмирал Пётр Шишкинга муаммони Россия фойдасига ҳал қилишни буюрди[3] Аммо нома'лум сабабларга кўра Боку бомбардимон қилингани учун ҳужум кечиктирилди. Муҳаммадқули хон Шайхали билан сулҳ тузиб, тез орада касал бўлиб вафот этди.[2]
Тахт учун кураш
У 1792-йилда Шайхалихон томонидан яна хон этиб тайинланган. Бироқ Қосим бегим Селимхонов бошчилигидаги шаҳар зодагонлари Мирзо Муҳаммаднинг амакиваччаси Ҳусайнгулу хонни янги хон деб э’лон қиладилар. Мағлубиятга учраган Мирзо Муҳаммад яна Қубога қочади. Кейин Бокуни қамал қилиб, Ҳусейнгулуни хонлик даромадларини бўлишишга мажбур қилади. Ҳусайнгулу 1795-йилда Ширвондан қўшимча кучлар билан тунда Балахонийга ҳужум қилиб, Мирзо Муҳаммадни яна Қубадан паноҳ топишга мажбур қилади.
Мирзо Муҳаммад Шайхалидан қўшин олиб, Абшеронга жойлашиб, савдо ва таъминот йўлларини тўсиб қўйди. Ҳусейнгулу Манафни Селимхоновга Гудовичдан ёрдам сўраш учун юборди. Мирзо Муҳаммадни пистирма қилиб, оиласи билан асирга олади. Унинг укаси Ҳусайн оғанинг ёлғиз ўзи жангдан қочиб, Қубога бориб, воқеани айтиб беради. Тез орада Мустафохоннинг ёрдами билан амакиваччалар сулҳ туздилар ва Мирзо Муҳаммад Боку нефт конларидан олган даромадини сақлаб қолган ҳолда Қубага қайтиб кетди.
Ҳусайнгулу хон 1797-йилда Қорабоғда Оға Муҳаммад шоҳ томонидан ҳибсга олинган. Воқеаларни эшитган Мирзо Муҳаммад Бокуни эгаллашга шошилди. Бироқ Оға Муҳаммаднинг ўлдирилиши ва Ҳусайнгулу хоннинг тез қайтиб келиши унинг режаларини барбод қилди. Янги шартномадан сўнг у ўзини Маштагада ўрнини эгаллаб, хон ўринбосари бўлди[4]..
1803-йилда Маштага Мўстафохоннинг ёрдами билан Ҳусайнгулу ҳужумига учради. У Қубага қочиб, қўшин йиғиш йўлини излай бошлади.[2] 1806-йил июлда рус генерали Сергей Булгаков армиясига қўшилди. Улар биргаликда 1806-йил 6-октабрда Бокуни эгаллаб олишди.
Қуба губернатори
У 1809-йилда Қубанинг вақтинча губернатори этиб тайинланган.
Оиласи
Унинг учта хотини бор эди: Хонбикахоним (м. 1800, вафот 1806) – Фаталихоннинг қизи; София - грузин аёл, Беҳрам боғийнинг қизи; Хейр-ун Нисохоним – Хиналуғ Рзо афандининг қизи[5].
Фарзандлари:
София хонимдан (никоҳ: 1791, вафот: 1836):
- Аббасгулу Бакихонов (1794-1847)
- Жафаргулу Бакихонов (1796-1867)
Хайр-ун Нисохонимдан[6] (никоҳ: 1807, вафот: 1861-йил):
- Жавад Боқихонов (1808-1866)
- Қодир Боқихонов (1817-йил т.)
- Мустафогулу Боқихонов (1822-йил т.)
- Абдулла Боқихонов (1824–1879)[7]
Манбалар
- ↑ Искендерова М.С. Тҳе Баку Кҳанате, Баку: Çаşıоğлу, 1999, п.80-91 (ин Руссиан)
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Бакикҳанов 2010.
- ↑ 3,0 3,1 Ашурбейли, Сара. Бакı şäҳäринин тарихи : орта äсрлар дöврü, Бакı — 279-бет. ИСБН 9789952421675. ОCЛC 900613609.
- ↑ Бакикҳанов, Аббасқулу. Гüлüстани-İрäм, Бäҳмäнли, В., Бакı: Хатун Плюс, 2010 — 211-бет. ИСБН 978-9952210453. ОCЛC 837882352.
- ↑ 5,0 5,1 Аcц cоллеcтед бй тҳе Cауcасиан Арчаэологиcал Cоммиссион: [Ин 12 волс.] / Арчиве оф Чиэф Эхеcутиве виcерой оф тҳе Cауcасус; Ундер тҳе Соcиэтй. Эд. А. Д. Бергер. – Тбилиси: Тйп. Ч. Эх. Виcерой Cау., 1866–1904. Т. 6: Парт 2: [1816–1827] / Эд. А. Д. Бергер. – 1875. – 941 п. – пп. 907–908
- ↑ Шамистан Назирли, Азербаижани генералс. Баку; Гəнcлик, 1991 пп.28
- ↑ А., БЕРЗҲЕ. АКТЙ, СОБРАННЕ КАВКАЗСКОЖ АРҲЕОГРАФИCҲЕСКОЖ КОМИССИЭЖ ТОМ 5 CҲАСТ 1. [С.л.]: БООК ОН ДЕМАНД ЛТД, 2014 — 1119-бет. ИСБН 978-5458678100. ОCЛC 972599590.