Михаил Степанович Андреев (1873-йил –1948-йил) — рус ва совет шарқшуноси, Ўрта Осиё халқлари маданияти тадқиқотчиси, этнограф ва тилшунос, археолог.

Михаил Андреев
Таваллуди 10-ноябр 1948-йил
Фуқаролиги Rossiya bayrogʻi Россия империяси Россия империяси SSSR bayrogʻi СССР

Биографияси

Оддий аскарнинг набираси Михаил Степанович Андреев 1873-йил 24-сентябрда Тошкентда таваллуд топган. Тошкент гимназиясида ўқиган, 1889-йилда гимназиядан Туркистон ўқитувчилар семинариясига ўтган. Андреев семинарчи сифатида Тошкентнинг „эски шаҳар“ қисмига тез-тез бориб турган ва вақт ўтиши билан мадрасанинг баъзи талабалари ва улар орқали мударрис Қози Шарифхўжа оиласи ва Убайдуллоҳ Мақсум билан яқиндан танишган. Михаил семинарияда ўқиган йилларида касал бўлиб қолган ва шифокорлар маслаҳати билан тоғларга саёҳат қилган. У Чимкентда бўлганида қирғизларнинг кўчманчи қишлоғига қўшилиб, уларнинг ҳаёти ва турмуш тарзини диққат билан кузатган[1].

Кейинчалик Андреевнинг саёҳатлари қизғин тус олган (Ангреннинг юқори оқими, Фарғона водийси, Қизилқум, Фалгар, Матча ва бошқалар). Саёҳатларининг бирида Зарафшон музлигига етиб борган Андреев Янги Сабоқ довони орқали қайтиб, кейинчалик Шаҳрисабздан Ҳисор водийсига йўл олган ва Ура-Тюба орқали Тошкентга қайтиб келган.

Андреев 1893-йилда Тошкент ўқитувчилар семинариясини тугатгандан сўнг Хўжандда „маҳаллий миллий аҳоли учун кечки курслар мудири“ бўлиб ишлаган ва Туркистон ўлкасининг турли жойларида бўлиб, археологик ва этнографик маълумотларни қунт билан тўплаган[2].

Андреев 1929-йил 31-январда таниқли совет шарқшунослари, академиклар С. Ф. Олденбург, В. В. Бартолд, Ф. И. Шербацкий ва И. Й. Крачковский таклифига биноан СССР Фанлар академияси Гуманитар фанлар бўлимининг мухбир аъзолари этиб сайланган (келишув асосида).

1930-йилда ОГПУ коллегияси уни 3 йилга Олмаотага сургун қилган. Белгиланган муддатдан олдин Тошкентга қайтган.

Михаил 1934-йилда Тожикистон ССР Халқ Комиссарлари Совети ва Тожикистон Компартияси Марказий Комитети таклифи билан Хуф водийси бўйича илгари тўпланган этнографик ва лингвистик материалларни тўлдириш мақсадида Помир вилоятига экспедиция ўтказган[3].

Михаил 1934-йил охиридан 1940-йилгача Тошкентдаги санъат музейида Ўрта Осиё халқлари санъати бўйича маслаҳатчи бўлиб ҳам ишлаган. 1936-йилда музейнинг Бухоро ва Хивага этнографик-бадиий экспедициясига раҳбарлик қилган. 1937-йилда музейнинг навбатдаги экспедицияси Нурота қишлоғи ва Марғилон шаҳрига йўл олган.

Андреев 1938-йил 10-августда ҳибсга олинган ва инглиз разведкаси учун жосусликда айбланган, аммо 1939-йил 11-июнда озод қилинган.

1943-йилда Ўзбекистон Фанлар Академияси академиги, 1929-йилда Россия Фанлар Академияси мухбир аъзоси, 1945–1944-йилларда Ўзбекистон ва Тожикистонда хизмат кўрсатган фан арбоби бўлган. 1894-йилда Тошкентдаги Эшонқули додҳо мадрасасида ўқиган. Академик Михаил 1897-йил Мўғулистон ва Шарқий Туркистон экспедицияларида иштирок этган. 1918–1920-йилларда Туркистон шарқшунослик институти, кейинроқ Ўрта Осиё давлат университети шарқшунослик факултети декани бўлган. Михаил Степанович 1927–1947-йилларда доцент, сўнгра профессор Ўзбекистон Фанлар Академияси Тарих ва археология институтида этнография бўлимини бошқарган (1944–1948). У Ўрта Осиё миқёсида ўтказилган бир қанча этнографик экспедицияларга раҳбарлик қилган. Асосий илмий асарларида Туркистон халқларининг урф-одати, эътиқоди, санъати ва дини ёритилган. Шарқий Эрон тилларининг таснифига оид асарлари ҳам бор[4].

Андреев 1940-йилда кўҳна Бухоро арчаси бўйича кенг ва хилма-хил материаллар тўплаган экспедиция ташкил этган. А. К. Писарчик унинг рафиқаси ва ҳамкасби эди. Уларнинг қизи Екатерина Михайловна Андреева, арахнолог, биология фанлари номзоди.

Олим Улуғ Ватан уруши йилларида СССР ФА Шарқшунослик институтининг Тошкентда ташкил этилган гуруҳи ишида Ҳиндистон кабинети ходими сифатида фаол иштирок этган. Туркологик ва Ўрта Осиё кабинетларининг Тошкентда ташкил этилган мажлисларида ҳам қатнашган[5].

Андреев 1943-йил 3-ноябрда ўша пайтда тузилган Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси (академиги) этиб сайланган. 1944–1947-йилларда Ўзбекистон ССР ФА Тарих ва археология институтида этнографлар гуруҳига раҳбарлик қилган. У 1947-йилда Сталинободга кўчиб ўтган ва у ерда Археология ва этнография музейини очишга тайёргарлик ишлари билан шуғулланган.

Археологнинг 60 га яқин асарлари нашр этилган. Туркистон археология ихлосмандлари тўгараги, Тожикистон ва унинг чегарасидан ташқаридаги Эрон халқларини ўрганиш жамияти ҳамда Рус география жамияти Туркистон бўлими аъзоси бўлган.

Андреев 1948-йил 10-ноябрда фожиали равишда[6] Сталинободда (Душанбе) вафот этган.

Манбалар

  1. ↑ „Андреев Михаил Степанович“. Қаралди: 2023-йил 24-ноябр.
  2. ↑ В 1918 году, когда возникла идея создат в Ташкенте Университет, эго приглашают организоват Восточний факултет. Мечта, возникшая в Париже, воплотилас. Он создаёт не факултет, а Восточний институт и становиця эго первим директором, одновременно преподавая таджикский и персидский язики. И эсли Университет тогда эщё не имел профессионалних кадров преподавателей и бил сообщэством различних кружков, то Восточний институт под руководством Андреэва бил полноценним учебним заведениэм. Через два года институт реорганизовали в Восточний факултет Среднеазиацкого университета.
  3. ↑ „Михаил Степанович Андреев“. Қаралди: 2023-йил 24-ноябр.
  4. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  5. ↑ Архив Служби националной безопасности Республики Узбекистан. Архивно-следственноэ дело №П-14031,л.72-78.
  6. ↑ Судба самого Андреэва болеэ печална. Его блестящиэ лексии и бесконечная эрудиция снискали эму славу в Сталинабаде, как среди людей науки, так и среди лиц слабого пола. Одна из дам, не получив взаимности от старика, опустила топор на эго голову. Так печално закончилас жизн создателя Восточного института в Ташкенте и одного из самих знаменитих подвижников нашего города. Его жена Писарчик А. К. продолжала эго дело. Потомок полских переселенсев, интернированних в Ташкент борсов за независимост Речи Посполитой, она всю жизн разделяла трудную судбу своэго мужа. Но осталас жит в Сталинабаде у могили мужа и в Ташкент не вернулас.