Modda (kimyo)


Кимёда модда — бу ўзгармас кимёвий таркибга ва ўзига хос хусусиятларга эга бўлган материянинг алоҳида шакли.[1][2] Кимёвий моддалар ягона кимёвий элемент ёки кимёвий бирикмалар шаклида бўлиши мумкин. Агар икки ёки ундан ортиқ кимёвий модда реаксияга киришмасдан бирлаштирилса, улар кимёвий аралашмани ҳосил қилиши мумкин.[3] Агар аралашма ма’лум бир даражада битта кимёвий моддани ажратиб олиш учун бўлинса, ҳосил бўлган модда кимёвий жиҳатдан соф деб аталади.[4]
Кимёвий моддалар ўзларининг кимёвий таркибини ўзгартирмасдан турли хил физик ҳолатлар ёки фазаларда (масалан, қаттиқ жисмлар, суюқликлар, газлар ёки плазма) мавжуд бўлиши мумкин. Моддалар ҳарорат ёки босим ўзгаришига жавобан ушбу материя фазалари ўртасида ўтади. Ба’зи кимёвий моддалар кимёвий реаксиялар ёрдамида бирлаштирилиши ёки янги моддаларга айлантирилиши мумкин. Бундай қобилиятга эга бўлмаган кимёвий моддалар инерт деб аталади.
Соф сув кимёвий моддага мисол бўла олади, у битта кислород атомига боғланган иккита водород атомининг ўзгармас таркибига (я’ни Ҳ2О) эга. Ҳар бир сув молекуласида водороднинг кислородга атом нисбати ҳар доим 2:1 га тенг. Соф сув 100 °C (212 °Ф) атрофида қайнашга мойил бўлади, бу уни белгиловчи ўзига хос хусусиятлардан бирига мисолдир. Бошқа машҳур кимёвий моддаларга олмос (углерод элементининг бир шакли), ош тузи (НаCл; ионли бирикма) ва тозаланган шакар (C12Ҳ22О11; органик бирикма) киради.
Та’рифлар

Юқорида келтирилган умумий та’рифдан ташқари, "кимёвий модда" атамаси кенг қабул қилинган муқобил қўлланилишларга эга бўлган бир нечта тор соҳалар мавжуд бўлиб, уларнинг ба’зилари қуйидаги бўлимларда баён этилган.
Анорганик кимё
Чемиcал Абстраcц Сервиcе (CАС) ўзининг кимёвий моддалар индексида ноаниқ таркибга эга бўлган бир нечта қотишмаларни рўйхатга олади.[5] Гарчи қотишмани аралашма сифатида аниқроқ та’рифлаш мумкин бўлса-да, уларни кимёвий моддалар индексида кўрсатиш CАСга қотишма таркибларининг стандарт номланиши бўйича махсус кўрсатмалар бериш имконини яратади. Ностехиометрик бирикмалар анорганик кимёдаги яна бир махсус ҳолат бўлиб, улар ўзгармас таркиб талабини бузади. Ушбу моддалар учун, палладий гидрид ҳолатидаги каби, аралашма ва бирикма ўртасидаги чегарани ажратиш қийин бўлиши мумкин. Кимёвий моддаларнинг кенгроқ та’рифларини ҳам топиш мумкин, масалан: "'кимёвий модда' атамаси ма’лум бир молекуляр ўзига хосликка эга бўлган ҳар қандай органик ёки анорганик моддани, шу жумладан – (и) кимёвий реаксия натижасида тўлиқ ёки қисман ҳосил бўлган ёки табиатда учрайдиган бундай моддаларнинг ҳар қандай бирикмасини англатади".[6]
Геология
Геология соҳасида бир хил таркибга эга бўлган анорганик қаттиқ моддалар минераллар деб аталади.[7] Икки ёки ундан ортиқ минераллар аралашмалар (ёки агрегатлар) ҳосил қилиш учун бирлашганда, улар тоғ жинслари деб та’рифланади.[8] Бироқ, кўплаб минераллар ўзаро эриб, қаттиқ эритмалар ҳосил қилади, шу сабабли битта тоғ жинси стехиометрик нуқтаи назардан аралашма бўлишига қарамай, бир хил модда ҳисобланади. Дала шпатлари бунга кенг тарқалган мисолдир: анортоклаз ишқорий алюминий силикат бўлиб, унда ишқорий металл ўрнида натрий ёки калий алмашиниб келиши мумкин.
Ҳуқуқ
Ҳуқуқда "кимёвий моддалар" аниқ таркибга ёки ишлаб чиқариш жараёнига эга бўлган ҳам соф моддаларни, ҳам аралашмаларни ўз ичига олиши мумкин. Масалан, ЙИнинг РЕАCҲ регламенти "бир компонентли моддалар", "кўп компонентли моддалар" ва "таркиби нома’лум ёки ўзгарувчан моддалар"ни белгилайди. Охирги иккитаси кўплаб кимёвий моддаларидан иборат; аммо, уларнинг ўзига хослиги тўғридан-тўғри кимёвий таҳлил ёки ягона ишлаб чиқариш жараёнига ҳавола қилиш орқали аниқланиши мумкин. Масалан, ёғоч кўмири ўта мураккаб, қисман полимер аралашма бўлиб, уни ишлаб чиқариш жараёни орқали аниқлаш мумкин. Шунинг учун, гарчи аниқ кимёвий ўзига хослиги нома’лум бўлса-да, етарли даражада аниқлик билан идентификация қилиниши мумкин. CАС реэстри аралашмаларни ҳам ўз ичига олади.
Полимер кимёси
Полимерлар деярли ҳар доим турли моляр массага эга молекулалар аралашмаси сифатида намоён бўлади ва уларнинг ҳар бири алоҳида кимёвий модда деб ҳисобланиши мумкин. Бироқ, полимер ма’лум бир прекурсор ёки реаксия(лар) ва моляр масса тақсимоти орқали аниқланиши мумкин. Масалан, полиэтилен -CҲ2- такрорланувчи бирликларнинг жуда узун занжирлари аралашмаси бўлиб, одатда бир нечта моляр масса тақсимотларида сотилади: ЛДПЕ, МДПЕ, ҲДПЕ ва УҲМWПЕ.
Тарихи
"Кимёвий модда" тушунчаси ХВИИИ аср охирида кимёгар Жозеф Прустнинг асосли мис карбонати каби ба’зи соф кимёвий бирикмаларнинг таркиби устидаги ишларидан сўнг мустаҳкам ўрин эгаллади.[9] У шундай хулосага келди: "Бирикманинг барча намуналари бир хил таркибга эга; я’ни барча намуналарда бирикма таркибидаги элементларнинг масса нисбатлари бир хил бўлади". Бу ҳозирда таркибнинг доимийлик қонуни деб аталади.[10] Кейинчалик, кимёвий синтез усулларининг, айниқса органик кимё соҳасидаги ривожланиши; яна кўплаб кимёвий элементларнинг кашф этилиши ва элементлар ҳамда бирикмаларни кимёвий моддалардан ажратиб олиш ва тозалашда қўлланиладиган аналитик кимё соҳасидаги янги техникалар замонавий кимёнинг шаклланишига олиб келди ва бу тушунча аксарият кимё дарсликларида учрайдиган шаклда та’рифланди. Бироқ, ушбу та’рифга оид ба’зи баҳсли ҳолатлар мавжуд, чунки кимё адабиётларида қайд этилган кўп сонли кимёвий моддаларни индекслаш зарурати туғилади.
Изомерия дастлабки тадқиқотчиларда катта тушунмовчиликларни келтириб чиқарди, чунки изомерлар айнан бир хил таркибга эга бўлса-да, атомларнинг конфигурацияси (жойлашуви) билан фарқ қилади. Масалан, тўғри тузилиши Фридрих Август Кекуле томонидан тавсифланмагунига қадар, бензолнинг кимёвий табиати ҳақида кўплаб тахминлар мавжуд эди. Шунингдек, стереоизомерия ғояси – я’ни атомларнинг қат’ий уч ўлчамли тузилишга эга эканлиги ва шунинг учун фақат уч ўлчамли жойлашуви билан фарқ қилувчи изомерларни ҳосил қилиши мумкинлиги – турли кимёвий моддалар тушунчасини англашдаги яна бир муҳим қадам бўлди. Масалан, вино кислотаси учта алоҳида изомерга эга: бир жуфт диастереомерлар, бунда битта диастереомер иккита энантиомерни ҳосил қилади.
Кимёвий элементлар

Элемент — бу ма’лум турдаги атомлардан ташкил топган кимёвий модда бўлиб, уни кимёвий реаксия ёрдамида бошқа элементга парчалаш ёки айлантириш мумкин эмас, гарчи у ядровий реаксия орқали бошқа элементга айлантирилиши мумкин. Бунинг сабаби шундаки, элемент намунасидаги барча атомлар бир хил сондаги протонларга эга, гарчи улар турли хил сондаги нейтронларга эга бўлган изотоплар бўлиши мумкин.
2025-йил ҳолатига кўра, 118 та ма’лум элемент мавжуд бўлиб, улардан тахминан 80 таси барқарордир — я’ни улар радиоактив парчаланиш орқали бошқа элементларга ўзгармайди. Ба’зи элементлар биттадан ортиқ кимёвий модда (аллотроплар) сифатида учраши мумкин. Масалан, кислород ҳам икки атомли кислород (О2), ҳам озон (О3) сифатида мавжуд. Элементларнинг аксарияти металлар сифатида таснифланади. Булар темир, мис ва олтин каби ўзига хос ялтироқликка эга элементлардир. Металлар одатда электр ва иссиқликни яхши ўтказади ҳамда улар болғаланувчан ва чўзилувчан бўлади.[11] Углерод, азот ва кислород каби тахминан 14 дан 21 гача элементлар,[12] беметаллар сифатида таснифланади. Беметалларда юқорида тавсифланган металл хусусиятлари йўқ, шунингдек, улар юқори электр манфийликка ва манфий ионлар ҳосил қилиш мойиллигига эга. Кремний каби ба’зи элементлар ба’зан металларга, ба’зан эса беметалларга ўхшайди ва металлоидлар деб аталади.
Кимёвий бирикмалар

Кимёвий бирикма — бу ма’лум бир атомлар ёки ионлар тўпламидан ташкил топган кимёвий модда. Икки ёки ундан ортиқ элементлар кимёвий реаксия орқали битта моддага бирлашганда кимёвий бирикма ҳосил қилади. Барча бирикмалар моддадир, аммо барча моддалар ҳам бирикма эмас.
Кимёвий бирикма молекулаларда ўзаро боғланган атомлардан ёки атомлар, молекулалар ёхуд ионлар кристалл панжара ҳосил қиладиган кристаллардан иборат бўлиши мумкин. Асосан углерод ва водород атомларига асосланган бирикмалар органик бирикмалар, қолган барчаси эса анорганик бирикмалар деб аталади. Углерод ва металл ўртасидаги боғланишни ўз ичига олган бирикмалар металлорганик бирикмалар дейилади.
Компонентлари электронларни умумий ишлатадиган бирикмалар ковалент бирикмалар сифатида ма’лум. Қарама-қарши зарядланган ионлардан иборат бирикмалар ионли бирикмалар ёки тузлар деб аталади.
Координацион комплекслар — бу моддани ковалент ёки ионли боғланишсиз, донор-аксептор боғ орқали бирга ушлаб турадиган бирикмалардир. Координацион комплекслар оддий аралашмадан фарқ қилувчи ўзига хос хусусиятларга эга алоҳида моддалардир. Одатда уларнинг марказида мис иони каби металл ва аммиак молекуласидаги азот ёки сув молекуласидаги кислород каби беметалл атоми металл марказ билан донор-аксептор боғ ҳосил қилади, масалан, тетрааммисмис(ИИ) сулфат [Cу(НҲ3)4]СО4·Ҳ2О. Металл "металл марказ" деб, марказ билан координацияланувчи модда эса "лиганд" деб аталади. Бироқ, марказ металл бўлиши шарт эмас, бунга бор трифторид эфирати БФ3ОЭт2 мисол бўла олади, бу ерда кучли Люис кислотаси бўлган, аммо металл бўлмаган бор маркази "металл" ролини ўйнайди. Агар лиганд металл марказ билан бир нечта атомлар орқали боғланса, комплекс хелат деб аталади.
Органик кимёда бир хил таркиб ва молекуляр массага эга бўлган биттадан ортиқ кимёвий бирикма бўлиши мумкин. Умуман олганда, булар изомерлар деб аталади. Изомерлар одатда сезиларли даражада фарқ қилувчи кимёвий хусусиятларга эга ва кўпинча ўз-ўзидан бир-бирига айланмасдан ажратиб олиниши мумкин. Кенг тарқалган мисол — глюкоза ва фруктоза. Биринчиси алдегид, иккинчиси эса кетондир. Уларнинг бир-бирига айланиши ферментатив ёки кислота-асос катализини талаб қилади.
Бироқ, таутомерлар истисно ҳисобланади: изомеризация оддий шароитларда ўз-ўзидан содир бўлади, шу сабабли соф моддани ўз таутомерларига ажратиб бўлмайди, ҳатто уларни спектроскопик усулда аниқлаш ёки махсус шароитларда ажратиш мумкин бўлса ҳам. Кенг тарқалган мисол — глюкоза бўлиб, у очиқ занжирли ва ҳалқали шаклларга эга. Соф очиқ занжирли глюкозани ишлаб чиқариб бўлмайди, чунки глюкоза ўз-ўзидан сиклланиб, ярим ацетал шаклига ўтади.
Моддалар ва аралашмалар

Барча материя турли элементлар ва кимёвий бирикмалардан иборат, аммо улар кўпинча ўзаро қоришиб кетган бўлади. Аралашмалар биттадан ортиқ кимёвий моддани ўз ичига олади ва улар ўзгармас таркибга эга эмас. Сариёғ, тупроқ ва ёғоч аралашмаларга кенг тарқалган мисоллардир. Ба’зида аралашмаларни хроматография, дистиллаш ёки буғланиш каби механик жараёнлар ёрдамида ўз таркибий моддаларига ажратиш мумкин.[13]
Кулранг темир металли ва сариқ олтингугурт иккаласи ҳам кимёвий элементлар бўлиб, улар сариқ-кулранг аралашма ҳосил қилиш учун ҳар қандай нисбатда аралаштирилиши мумкин. Бунда ҳеч қандай кимёвий жараён содир бўлмайди ва материал аралашма эканлигини олтингугурт ва темирни механик жараён орқали, масалан, темирни олтингугуртдан ажратиб олиш учун магнитдан фойдаланиш орқали аниқлаш мумкин.
Аксинча, агар темир ва олтингугурт ма’лум бир нисбатда (ҳар бир олтингугурт атомига 1 та темир атоми ёки оғирлик бўйича 56 грамм (1 мол) темирга 32 грамм (1 мол) олтингугурт тўғри келса) биргаликда қиздирилса, кимёвий реаксия содир бўлади ва янги модда — кимёвий формуласи ФеС бўлган темир(ИИ) сулфид бирикмаси ҳосил бўлади. Ҳосил бўлган бирикма кимёвий модданинг барча хусусиятларига эга ва аралашма ҳисобланмайди. Темир(ИИ) сулфид суюқланиш ҳарорати ва эрувчанлик каби ўзига хос хусусиятларга эга ва икки элементни оддий механик жараёнлар ёрдамида ажратиб бўлмайди; магнит темирни ажратиб ололмайди, чунки бирикма таркибида металл темир мавжуд эмас.
Кимёвий воситалар ва кимёвий моддалар

"Кимёвий модда" атамаси кимёгарлар учун "кимёвий восита" билан синоним бўлган аниқ техник атама ҳисобланса-да, умумий исте’молда "кимёвий восита" (инглизча: чемиcал) сўзи ҳам (соф) кимёвий моддаларни, ҳам аралашмаларни (кўпинча "бирикмалар" деб аталади) ифодалаш учун қўлланилади,[14] айниқса улар лаборатория ёки саноат жараёнида ишлаб чиқарилган ёки тозаланган бўлса.[15][16][17] Бошқача қилиб айтганда, масалан, мева ва сабзавотлар таркибидаги табиий кимёвий моддалар, ҳатто ёввойи табиатда ўсса ҳам, умумий тилда "химикатлар" деб аталмайди. Маҳсулотлар таркибини кўрсатиш талаб қилинадиган мамлакатларда рўйхатга киритилган "кимёвий воситалар" саноат усулида ишлаб чиқарилган "кимёвий субстансиялар"дир. "Кимёвий восита" сўзи кўпинча қарамлик чақирувчи, гиёҳвандлик ёки психотроп моддаларни ифодалаш учун ҳам ишлатилади.[15][16]
Кимё саноатида ишлаб чиқарилган "кимёвий маҳсулотлар" кимёвий моддалар бўлиб, уларни ишлаб чиқариш ҳажмига кўра асосий кимёвий моддалар (йирик тоннажли), нозик кимёвий моддалар ва тадқиқот кимёвий моддаларига ажратиш мумкин:
- Асосий кимёвий моддалар жуда катта миқдорда, одатда юқори даражада оптималлаштирилган узлуксиз жараёнлар орқали ва нисбатан арзон нархда ишлаб чиқарилади.
- Нозик кимёвий моддалар биоцидлар, фармацевтика воситалари ва техник мақсадлар учун мўлжалланган махсус кимёвий моддалар каби кичик ҳажмли махсус қўлланиш соҳалари учун юқори нархда ва кам миқдорда ишлаб чиқарилади.
- Тадқиқот кимёвий моддалари, масалан, синтетик йўлларни қидириш ёки фармацевтик фаоллик учун моддаларни саралаш жараёнида тадқиқотлар учун якка тартибда ишлаб чиқарилади. Аслида, уларнинг бир грамми нархи жуда юқори бўлади, гарчи улар сотувга чиқарилмаса ҳам.
Ишлаб чиқариш ҳажмидаги фарқнинг сабаби кимёвий модданинг молекуляр тузилишининг мураккаблигидир. Асосий кимёвий моддалар одатда анча содда тузилишга эга. Нозик кимёвий моддалар мураккаброқ бўлиши мумкин бўлса-да, уларнинг кўпчилиги юқорида айтиб ўтилганидек, бир марталик фойдаланишга мўлжалланган мураккаброқ молекулалар синтезида "қурилиш блоклари" сифатида сотилиш учун етарли даражада оддийдир. Кимёвий воситани ишлаб чиқариш нафақат унинг синтезини, балки синтез жараёнида ҳосил бўлган қўшимча маҳсулотлар, аралашмалар ва реаксияга киришмаган бошланғич материалларни йўқотиш учун тозалашни ҳам ўз ичига олади. Ишлаб чиқаришнинг сўнгги босқичи кимёвий моддалар харидори учун аралашмалар фоизини аниқлаш ва миқдорини белгилаш мақсадида кимёвий моддалар партияларини таҳлил қилиш бўлиши керак. Талаб қилинадиган софлик ва таҳлил қўлланилиш соҳасига боғлиқ, аммо асосий кимёвий моддалар ишлаб чиқаришда аралашмаларга нисбатан юқори толерантлик кутилади. Шундай қилиб, АҚШда кимёвий моддадан фойдаланувчи аралашмалар миқдори юқори бўлган "техник нав" ёки анча тоза "фармацевтик нав" ("УСП" ёрлиғи, Америка Қўшма Штатлари Фармакопеяси) ўртасида танлов қилиши мумкин. Тижорат ва ҳуқуқий ма’нода "кимёвий воситалар" ўзгарувчан таркибли аралашмаларни ҳам ўз ичига олиши мумкин, чунки улар ма’лум бир кимёвий модда эмас, балки техник спецификацияга мувофиқ тайёрланган маҳсулотлардир. Масалан, бензин ягона кимёвий бирикма ёки ҳатто аниқ бир аралашма эмас: турли хил бензинлар жуда фарқли кимёвий таркибга эга бўлиши мумкин, чунки "бензин" асосан манба, хусусиятлар ва октан сони орқали белгиланади.
Номлаш ва индекслаш
Ҳар бир кимёвий модда бир ёки бир нечта систематик номга эга бўлиб, улар одатда ИУПАC номлаш қоидалари асосида номланади. Муқобил тизим Чемиcал Абстраcц Сервиcе (CАС) томонидан қўлланилади.
Кўплаб бирикмалар ўзларининг кенг тарқалган, оддийроқ номлари билан ҳам машҳур бўлиб, уларнинг аксарияти систематик номдан аввал пайдо бўлган. Масалан, узоқ вақтдан бери ма’лум бўлган шакар — глюкоза ҳозирда систематик равишда 6-(гидроксиметил)оксан-2,3,4,5-тетрол деб номланади. Табиий маҳсулотлар ва фармацевтика воситаларига ҳам оддийроқ номлар берилади, масалан, енгил оғриқ қолдирувчи Напроксен — бу (С)-6-метокси-α-метил-2-нафталинсирка кислотаси кимёвий бирикмасининг кенг тарқалган номидир.
Кимёгарлар тез-тез кимёвий бирикмаларни уларнинг кимёвий формуласи ёки молекуляр тузилиши орқали ифодалашади. Дунё бўйлаб профессионал кимёгарлар томонидан синтез қилинаётган (ёки ажратиб олинаётган) ва кейинчалик илмий адабиётларда э’лон қилинаётган кимёвий бирикмалар сони кескин ортиб бормоқда.[18] Ма’лум кимёвий элементларнинг кимёвий бирикиши орқали жуда кўп сонли кимёвий бирикмалар ҳосил бўлиши мумкин. 2021-йил феврал ҳолатига кўра, илмий адабиётларда ва очиқ ма’лумотлар базаларида рўйхатга олинган тахминан "177 миллион органик ва анорганик моддалар" (шу жумладан 68 миллион аниқ кетма-кетликдаги биополимерлар) мавжуд.[19] Ушбу бирикмаларнинг кўпчилигининг номлари кўпинча мураккаб бўлиб, уларни эслаб қолиш ёки аниқ иқтибос келтириш осон эмас. Шунингдек, уларни адабиётларда кузатиб бориш қийинчилик туғдиради. ИУПАC ва CАС каби бир қанча халқаро ташкилотлар бундай вазифаларни осонлаштириш учун чоралар кўришни бошладилар. CАС кимёвий адабиётларни рефератлаш хизматларини тақдим этади ва кимёвий адабиётларда (масалан, кимё журналлари ва патентларда) қайд этилган ҳар бир кимёвий моддага CАС рўйхатга олиш рақами деб номланувчи рақамли идентификаторни беради. Ушбу ма’лумотлар ма'лумотлар базаси сифатида тўпланади ва халқ орасида Кимёвий моддалар индекси сифатида танилган. Моддалар ҳақидаги ма’лумотлар учун ишлаб чиқилган бошқа компютерга мос тизимлар: СМИЛЕС ва Интернатионал Чемиcал Идентифиэр ёки ИнЧИ.
| Умумий номи | Систематик номи | Кимёвий формула | Кимёвий тузилиш | CАС рўйхатга олиш рақами | ИнЧИ |
|---|---|---|---|---|---|
| Спирт, ёки
этил спирти |
Этанол | C2Ҳ5ОҲ | [64-17-5] | 1/C2Ҳ6О/c1-2-3/ҳ3Ҳ,2Ҳ2,1Ҳ3 |
Ажратиб олиш, тозалаш, тавсифлаш ва идентификация қилиш
Кўпинча соф моддани аралашмадан, масалан, табиий манбадан (бу ерда намуна кўпинча кўплаб кимёвий моддаларни ўз ичига олади) ёки кимёвий реаксиядан кейин (бу кўпинча кимёвий моддалар аралашмаларини беради) ажратиб олиш керак бўлади.
Ўлчаш
Стехиометрия (юн. стоичеион асос, элемент ва метрия) — кимёнинг реаксияга киришувчи моддаларнинг миқдорий нисбат қонунларини, кимёвий формулалар ва кимёвий реаксиялар тенгламасини келтириб чикариш билан шуғулланувчи бўлими. Авогадро қонуни, ГейЛюссак қонунлари, таркибнинг доимийлик қонуни, массанинг сақланиш қонуни, каррали нисбатлар қонуни С.нинг асосини ташкил этади. Стехиометрик ҳисоблашлар кимёвий технология ва металлургияда кенг қўлланади.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
Манбалар
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ ИУПАC, Cомпендиум оф Чемиcал Терминологй, 5тҳ эд. (тҳе "Голд Боок") (2025). Онлине версион: (2006–) "Чемиcал Субстанcе". дои:10.1351/голдбоок.C01039
- ↑ „2.1: Пуре Субстанcес анд Михтурес“ (эн). Чемистрй ЛибреТехц (2017-йил 15-март). Қаралди: 2024-йил 7-январ.
- ↑ Ҳунтер, Лаwренcе Э.. Тҳе Проcессес оф Лифе: Ан Интродуcтион то Молеcулар Биологй (эн). МИТ Пресс, 2012-01-13. ИСБН 9780262299947 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ ИУПАC, Cомпендиум оф Чемиcал Терминологй, 5тҳ эд. (тҳе "Голд Боок") (2025). Онлине версион: (2006–) "Чемиcал Субстанcе". дои:10.1351/голдбоок.C01039
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ ИУПАC, Cомпендиум оф Чемиcал Терминологй, 5тҳ эд. (тҳе "Голд Боок") (2025). Онлине версион: (2006–) "Чемиcал Субстанcе". дои:10.1351/голдбоок.C01039
- ↑ Ҳилл, Ж. W.; Петруccи, Р. Ҳ.; МcCреарй, Т. W.; Перрй, С. С. Генерал Чемистрй, 4тҳ эд., п37, Пеарсон Прентиcе Ҳалл, Уппер Саддле Ривер, Неw Жерсей, 2005.
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ҳилл, Ж. W.; Петруccи, Р. Ҳ.; МcCреарй, Т. W.; Перрй, С. С. Генерал Чемистрй, 4тҳ эд., пп 45–46, Пеарсон Прентиcе Ҳалл, Уппер Саддле Ривер, Неw Жерсей, 2005.
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 15,0 15,1 чемиcал (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-11-07 санасида архивланган) ин Охфорд Онлине Диcтионариэс
- ↑ 16,0 16,1 Рандом Ҳоусе Унабридгед Диcтионарй (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-11-07 санасида архивланган), 1997
- ↑ ИУПАC, Cомпендиум оф Чемиcал Терминологй, 5тҳ эд. (тҳе "Голд Боок") (2025). Онлине версион: (2006–) "Чемиcал Субстанcе". дои:10.1351/голдбоок.C01039
- ↑ Ҳале, Боб. Неcессарй Беингс: Ан Эссай он Онтологй, Модалитй, анд тҳе Релатионс Бетwеэн Тҳем (эн). ОУП Охфорд, 2013-09-19. ИСБН 9780191648342 (2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ ИУПАC, Cомпендиум оф Чемиcал Терминологй, 5тҳ эд. (тҳе "Голд Боок") (2025). Онлине версион: (2006–) "Чемиcал Субстанcе". дои:10.1351/голдбоок.C01039
Ҳаволалар
Викиомборда „Кимёвий моддалар“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
