Model organizmi sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:E_coli_at_10000x,_original.jpg|right|thumb|''[[Escherichia coli]]'' — [[Gram-manfiy bakteriyalar|gram-manfiy]] [[Prokaryot|prokaryotik]] model organizm hisoblanadi]]
[[Fayl:Drosophila_melanogaster_-_side_(aka).jpg|thumb|''[[Drosophila melanogaster]]'' (meva pashshasi) — [[genetika]] sohasidagi tajribalarning eng mashhur subyektlaridan biri]]
[[Fayl:S_cerevisiae_under_DIC_microscopy.jpg|thumb|''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' — [[molekulyar biologiya]] va [[Hujayra biologiyasi|hujayra biologiyasida]] eng intensiv oʻrganilgan [[Eukaryot|evkaryotik]] model organizmlardan biri]]
'''Model organizm''' (model organism) — muayyan biologik hodisalarni oʻrganish uchun keng koʻlamda tadqiq qilinadigan inson boʻlmagan [[Tur|turdagi]] jonzotdir. Bunday organizmlarda amalga oshirilgan kashfiyotlar boshqa organizmlarning, xususan, inson tanasining ishlash mexanizmlari haqida tushuncha berishi kutiladi<ref>{{cite journal|last1=Fields|first1=S.|last2=Johnston|first2=M|title=CELL BIOLOGY: Whither Model Organism Research?|journal=Science|date=2005-03-25|volume=307|issue=5717|pages=1885–1886|doi=10.1126/science.1108872|pmid=15790833}}</ref>. Model organizmlar [[insonlarda tajriba oʻtkazish]] imkonsiz yoki [[Bioetika|noetik]] boʻlgan hollarda inson [[Kasallik|kasalliklarini]] tadqiq qilish uchun keng qoʻllaniladi.

Ushbu strategiya barcha tirik organizmlarning [[Umumiy ajdod|umumiy kelib chiqishi]] (common descent) hamda [[Metabolik yoʻl|metabolik]], [[Rivojlanish biologiyasi|rivojlanish]] yoʻllari va [[Genetik material|genetik materialning]] [[evolyutsiya]] davomida saqlanib qolganligi tufayli samarali hisoblanadi<ref>{{cite journal|last1=Allmon|first1=Warren D.|last2=Ross|first2=Robert M.|title=Evolutionary remnants as widely accessible evidence for evolution: the structure of the argument for application to evolution education|journal=Evolution: Education and Outreach|date=December 2018|volume=11|issue=1|article-number=1|doi=10.1186/s12052-017-0075-1|doi-access=free}}</ref>. Model organizmlar yordamida olib borilgan tadqiqotlar zamonaviy tibbiyotning deyarli barcha yutuqlariga asos boʻlgan. Xususan, antibiotiklarning yaratilishi, [[Insulin|insulinning]] kashf etilishi va [[organ transplantatsiyasi]] kabi yoʻnalishlar hayvon modellaridagi tadqiqotlar natijasidir.

== Tarix ==
Tadqiqotlarda hayvonlardan foydalanish [[Qadimgi Yunoniston]] davriga borib taqaladi. [[Aristotel]] (mil. avv. 384–322) va [[Erazistrat]] (mil. avv. 304–258) tirik hayvonlarda tajriba oʻtkazgan birinchi olimlar qatoriga kiradi. XVIII va XIX asrlarda kashfiyotlar koʻlami kengaydi: [[Antuan Lavuazye]] kalorimetrda dengiz choʻchqasidan foydalanib, [[nafas olish]] yonishning bir shakli ekanligini isbotladi. [[Lui Paster]] esa 1880-yillarda qoʻylarda [[kuydirgi]] (anthrax) kasalligini oʻrganib, kasalliklarning mikrob nazariyasini namoyish etdi.

XX asr boshlarida [[Tomas Xant Morgan]] meva pashshasi (''[[Drosophila melanogaster]]'') ustida olib borgan ishlari orqali [[Xromosoma|xromosomalarni]] irsiyat tashuvchisi sifatida aniqladi. /> Ushbu kashfiyot biologiyani eksperimental fanga aylantirishda hal qiluvchi rol oʻynadi. Shuningdek, 1922-yilda itlarda oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasida insulin kashf qilindi, bu esa ilgari oʻlimga mahkum deb hisoblangan qandli diabet kasallariga hayot baxsh etdi.

1940-yillarda [[Jonas Solk]] rezus maymunlari yordamida [[Polio|poliomielit]] virusini ajratib oldi va vaksina yaratdi. Bu vaksina dunyo miqyosida poliomielitni deyarli butunlay yoʻq qilish imkonini berdi. [[Albert Sebin]] ham maymunlarda tadqiqot olib borib, vaksinani yanada takomillashtirdi.

== Tanlash mezonlari ==
Tadqiqotchilar model organizmni tanlashda bir qancha muhim jihatlarga eʼtibor beradilar. Bu mezonlar tadqiqotning samaradorligi va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligini belgilaydi:

* '''Hajmi va parvarishlash qulayligi:''' Organizmni laboratoriya sharoitida saqlash oson va arzon boʻlishi kerak.
* '''Avlodlar almashinuvi vaqti (generation time):''' Organizmlar tez koʻpayishi va qisqa vaqt ichida yangi avlod berishi kerak (masalan, meva pashshasi yoki nematodalar).
* '''Genetik manipulyatsiya imkoniyati:''' Genlarni oʻzgartirish, transformatsiya qilish va shtammlarni koʻpaytirish usullarining mavjudligi.
* '''Genom tuzilishi:''' Baʼzi organizmlar (masalan, pufaksimon baliq yoki xamirturush) ixcham genomga ega boʻlib, ularning DNK ketma-ketligini oʻrganish osonroq.
* '''Filogenetik aloqadorlik:''' Evolyutsion jihatdan organizm insonga qanchalik yaqin boʻlsa (masalan, sutemizuvchilar), natijalar inson tibbiyoti uchun shunchalik qimmatli boʻladi.

=== Filogeniya va genetik yaqinlik ===
Model organizmlardan foydalanishning asosiy sababi barcha jonzotlarning genetik oʻxshashligidir. Masalan, insonlar va sichqonlar taxminan 80-100 million yil oldin umumiy ajdodga ega boʻlgan boʻlsa-da, ularning genomlari 90% dan ortiq darajada oʻxshashdir. Inson va shimpanze genomlari esa 99% ga yaqin mos keladi. Ushbu oʻxshashliklar olimlarga hayvonlardagi kasallik jarayonlarini insonlardagi holat bilan solishtirish imkonini beradi.

== Kasallik modellari ==
Tadqiqotlarda qoʻllaniladigan hayvon modellari inson holatiga oʻxshash boʻlgan mavjud, irsiy yoki sunʼiy ravishda qoʻzgʻatilgan kasallik yoki jarohatga ega boʻlishi mumkin. Kasallik modellari quyidagi toifalarga boʻlinadi:

1.  '''Gomologik (homologous):''' Insonlardagi kasallik bilan bir xil sabab, simptom va davolash usullariga ega modellar. 2.  '''Izomorfik (isomorphic):''' Bir xil simptomlar va davolash usullariga ega, ammo sababi boshqacha boʻlishi mumkin boʻlgan modellar. 3.  '''Bashorat qiluvchi (predictive):''' Inson kasalligining faqat bir necha jihatlari boʻyicha oʻxshash, ammo muayyan mexanizmlarni ajratib olish va bashorat qilish uchun foydali modellar.

Tajriba modellari (experimental models) eng koʻp qoʻllaniladi. Ularga misollar:

* Miyaga qon quyilishi modeli (sichqonlarda gemorragik insultni oʻrganish uchun).
* Neyrotoksinlar yordamida [[Parkinson kasalligi|Parkinson kasalligini]] modellashtirish.
* Ionlashtiruvchi nurlanish yordamida oʻsimtalarni keltirib chiqarish.
* ''[[Plasmodium yoelii]]'' orqali inson bezgagining (malariya) modelini yaratish.

== Muhim model organizmlar ==
Model organizmlar hayotning barcha uchta domenidan (bakteriyalar, arxeylar, evkaryotlar) va viruslardan tanlab olingan. Quyidagi jadvalda eng keng tarqalgan model organizmlar keltirilgan:
{| class="wikitable"
|-
!
! Model organizm
! Umumiy nomi
! Norasmiy tasnif
! Foydalanilishi (misollar)
|-
| style="background:#ffdead;" | {{vanchor|Virus}}
|[[Phi X 174]]
|ΦX174
| [[Bakteriofag]] (bacteriophage)
|evolutsiya<ref>{{cite journal |last1=Vichman |first1=Xolli A. |last2=Braun |first2=Seleste J. |title=Experimental evolution of viruses: Microviridae as a model system |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=2010-08-27 |volume=365 |issue=1552 |pages=2495–2501 |doi=10.1098/rstb.2010.0053 |pmid=20643739 |pmc=2935103 }}</ref>
|-
| rowspan="2" style="background:#ffdead;" | {{vanchor|Prokariotlar}}
| ''[[Escherichia coli]]''
|''E. coli''
| [[Bakteriyalar]] (bacteria)
|bakteriyalar genetikasi, metabolizm
|-
| ''[[Pseudomonas fluorescens]]''
|''P. fluorescens''
| [[Bakteriyalar]]
|evolutsiya, adaptiv radiatsiya (adaptive radiation)<ref>{{cite journal |last1=Kassen |first1=Ris |title=Toward a General Theory of Adaptive Radiation |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |date=2009-06-24 |volume=1168 |issue=1 |pages=3–22 |doi=10.1111/j.1749-6632.2009.04574.x |pmid=19566701 |bibcode=2009NYASA1168....3K }}</ref>
|-
| rowspan="6" style="background:#ffdead;" | {{vanchor|Bir hujayrali evkaryotlar}}
| ''[[Dictyostelium discoideum]]''
|
| [[Amyobalar]] (amoeba)
| immunologiya, xo'jayin–patogen o'zaro ta'siri (host–pathogen interaction)<ref>{{cite journal |last1=Dann |first1=Jo Den |last2=Bosmani |first2=Kristina |last3=Barish |first3=Karolina |last4=Raykov |first4=Lyudmil |last5=Lefransua |first5=Luiza X. |last6=Kardenal-Muñoz |first6=Elena |last7=Lopes-Ximenes |first7=Ana Tereza |last8=Soldati |first8=Tyerri |title=Eat Prey, Live: Dictyostelium discoideum As a Model for Cell-Autonomous Defenses |journal=Frontiers in Immunology |date=2018-01-04 |volume=8 |article-number=1906 |doi=10.3389/fimmu.2017.01906 |pmid=29354124 |pmc=5758549 |doi-access=free }}</ref>
|-
| ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''
| Pivo achitqisi<br />Nonvoy achitqisi
| [[Achitqilar]] (yeast)
|hujayra bo'linishi, organellalar va h.k.
|-
| ''[[Schizosaccharomyces pombe]]''
| Bo'linuvchi achitqi
| [[Achitqilar]]
| hujayra sikli (cell cycle), sitokinez (cytokinesis), xromosoma biologiyasi, telomeralar, DNK metabolizmi, sitoskelet tuzilishi, sanoatda qo'llanilishi<ref>[http://www.pombase.org/browse-curation/fypo-slim Fission Yeast GO slim terms | PomBase<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="Rutherford-2024">{{cite journal | vauthors = Raterford KM, Lera-Ramires M, Vud V | title = PomBase: a Global Core Biodata Resource-growth, collaboration, and sustainability | journal = Genetics | volume = 227 | issue = 1 | date = 7 May 2024 | article-number = iyae007 | pmid = 38376816 | pmc = 11075564  | doi = 10.1093/genetics/iyae007 }}</ref>
|-
| ''[[Chlamydomonas reinhardtii]]''
|
| [[Yashil suvo'tlar]] (green algae)
|vodorod ishlab chiqarish<ref>{{cite journal |last1=Batirova |first1=Xorcheska |last2=Xallenbek |first2=Patrik K. |title=Hydrogen Production by a Chlamydomonas reinhardtii Strain with Inducible Expression of Photosystem II |journal=International Journal of Molecular Sciences |date=2017-03-16 |volume=18 |issue=3 |page=647 |doi=10.3390/ijms18030647 |pmid=28300765 |pmc=5372659 |bibcode=2017IJMSc..18..647B |doi-access=free }}</ref>
|-
| ''[[Tetrahymena thermophila]]'', ''[[Tetrahymena pyriformis|T. pyriformis]]''
|
| [[Infuzoriyalar]] (ciliate)
|ta'lim,<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-385967-9.00016-5 |pmc=3587665 |chapter=Tetrahymena in the Classroom |title=Tetrahymena Thermophila |series=Methods in Cell Biology |year=2012 |last1=Smit |first1=Joshua J. |last2=Vayli |first2=Emili A. |last3=Kassidi-Xenli |first3=Donna M. |volume=109 |pages=411–430 |pmid=22444155 |isbn=978-0-12-385967-9 }}</ref> biotibbiy tadqiqotlar<ref>{{cite book |last1=Stefanidu |first1=Mariya |chapter=The use of the protozoan Tetrahymena as a cell model |pages=69–88 |editor1-last=Kastilyo |editor1-first=Viktor |editor2-last=Xarris |editor2-first=Rodni |title=Protozoa: Biology, Classification and Role in Disease |date=2014 |publisher=Nova Science Publishers |isbn=978-1-62417-073-7 }}</ref>
|-
| ''[[Emiliania huxleyi]]''
|
| [[Fitoplankton]] (phytoplankton)
|dengiz sirti harorati<ref>{{cite journal |last1=Filding |first1=Samuel R. |title=Emiliania huxleyi specific growth rate dependence on temperature |journal=Limnology and Oceanography |date=March 2013 |volume=58 |issue=2 |pages=663–666 |doi=10.4319/lo.2013.58.2.0663 |bibcode=2013LimOc..58..663F |doi-access=free }}</ref>
|-
| rowspan="3" style="background:#ffdead;" | {{vanchor|O'simliklar}}
| ''[[Arabidopsis thaliana]]''
| Arabidopsis
| [[Gulli o'simliklar]] (flowering plant)
|populyatsiya genetikasi (population genetics)<ref>{{cite journal |last1=Platt |first1=Aleksandr |last2=Xorton |first2=Mettyu |last3=Xuan |first3=Yu S. |last4=Li |first4=Yan |last5=Anastasio |first5=Alison E. |last6=Mulyati |first6=Ni Vayan |last7=Ogren |first7=Jon |last8=Bossdorf |first8=Oliver |last9=Bayers |first9=Dayan |last10=Donoxyu |first10=Ketlin |last11=Danning |first11=Megan |last12=Xolub |first12=Erik B. |last13=Xadson |first13=Endryu |last14=Le Korr |first14=Valeri |last15=Lude |first15=Olivye |last16=Ru |first16=Fabris |last17=Vartmann |first17=Norman |last18=Vaygel |first18=Detlef |last19=Rivero |first19=Lus |last20=Sholl |first20=Rendi |last21=Nordborg |first21=Magnus |last22=Bergelson |first22=Joy |author-link22=Joy Bergelson|last23=Borevits |first23=Jastin O. |title=The Scale of Population Structure in Arabidopsis thaliana |journal=PLOS Genetics |date=2010-02-12 |volume=6 |issue=2 |article-number=e1000843 |doi=10.1371/journal.pgen.1000843 |pmid=20169178 |pmc=2820523 |doi-access=free }}</ref>
|-
| ''[[Physcomitrella patens]]''
| Physcomitrella patens
| [[Yo'sinlar]] (moss)
| molekulyar dehqonchilik (molecular farming)<ref>{{cite journal |last1=Bolender |first1=Lennard L. |last2=Parsons |first2=Juliana |last3=Xornstayn |first3=Sebastian N. W. |last4=Rempfer |first4=Kristina |last5=Ruis-Molina |first5=Nataliya |last6=Lorents |first6=Timo |last7=Rodriges Yankke |first7=Fernando |last8=Figl |first8=Rudolf |last9=Fode |first9=Benjamin |last10=Altmann |first10=Fridrix |last11=Reski |first11=Ralf |last12=Dekker |first12=Eva L. |title=Stable Protein Sialylation in Physcomitrella |journal=Frontiers in Plant Science |date=2020-12-18 |volume=11 |article-number=610032 |doi=10.3389/fpls.2020.610032 |pmid=33391325 |pmc=7775405 |bibcode=2020FrPS...1110032B |doi-access=free }}</ref>
|-
| ''[[Populus trichocarpa#Model organizm sifatida foydalanilishi|Populus trichocarpa]]''
| Balzamli terak
| [[Daraxt]]
|qurg'oqchilikka chidamlilik, lignin biosintezi, yog'och hosil bo'lishi, o'simliklar biologiyasi, morfologiya, genetika va ekologiya<ref>{{cite journal| url = https://academic.oup.com/treephys/article/33/4/357/1716508| title = Revisiting the sequencing of the first tree genome: Populus trichocarpa {{!}} Tree Physiology {{!}} Oxford Academic| journal = Tree Physiology| date = April 2013| volume = 33| issue = 4| pages = 357–364| doi = 10.1093/treephys/tps081| last1 = Vullshleger| first1 = Sten D.| last2 = Veston| first2 = D. J.| last3 = Difatsio| first3 = S. P.| last4 = Tuskan| first4 = G. A.| pmid = 23100257}}</ref>
|-
| rowspan="3" style="background:#ffdead;" | {{vanchor|Umurtqasiz hayvonlar}}
| ''[[Caenorhabditis elegans]]''
|Nematoda, To'garak qurt
| [[Qurtlar]]
|differensiallanish, rivojlanish
|-
| ''[[Drosophila melanogaster]]''
| Meva pashshasi
| [[Hasharotlar]] (insect)
|rivojlanish biologiyasi (developmental biology), inson miyasining degenerativ kasalliklari<ref>{{cite journal| journal=Science Express|first1=Syuzan L.|last1=Lindkvist|first2=Nensi M.|last2=Bonini|url=https://www.hhmi.org/news/parkinsons-disease-mechanism-discovered |title=Parkinson's Disease Mechanism Discovered |date=22 Jun 2006 |publisher=Howard Hughes Medical Institute |access-date=11 Jul 2019 }}</ref><ref>{{cite journal |last1= Kim|first1=X|last2=Rafael |first2=A |last3=Ladu |first3=E |last4= Makgerk|first4=L |last5= Veber|first5=R|last6= Troyanovski|first6=J|last7= Li|first7=V|last8= Finkbayner|first8=S |last9= Gitler|first9=A |last10= Bonini|first10=N |date=2014 |title=Therapeutic modulation of eIF2α-phosphorylation rescues TDP-43 toxicity in amyotrophic lateral sclerosis disease models |journal= [[Nature Genetics]]|volume=46 |issue= 2|pages= 152–60|doi= 10.1038/ng.2853|pmc= 3934366|pmid= 24336168}}</ref>
|-
| ''[[Callosobruchus maculatus]]''
| No'xat donxo'ri
| [[Hasharotlar]]
|rivojlanish biologiyasi
|-
| rowspan="9" style="background:#ffdead;" | {{vanchor|Umurtqali hayvonlar}}{{Anchor|Animals}}
| ''[[Danio rerio]]''
| Danio-rerio
| [[Baliqlar]] (fish)
|embrional rivojlanish
|-
| ''[[Mummichog|Fundulus heteroclitus]]''
| Fundulus heteroclitus
| [[Baliqlar]]
| [[Xulq-atvor endokrinologiyasi|gormonlarning xulq-atvorga ta'siri]]
|-
| ''[[Nothobranchius furzeri]]''
| Turkuaz killifish
| [[Baliqlar]]
|qarish, kasalliklar, evolutsiya
|-
| ''[[Japanese rice fish|Oryzias latipes]]''
| Yapon guruch balig'i
| [[Baliqlar]]
|baliqlar biologiyasi, jinsni aniqlash (sex determination)<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-809633-8.03245-3 |chapter=Molecular and Chromosomal Aspects of Sex Determination |title=Reference Module in Life Sciences |year=2017 |last1=Zigfrid |first1=K.R. |isbn=978-0-12-809633-8 }}
</ref>
|-
| ''[[Anolis carolinensis]]''
| Karolin anolisi
| [[Sudralib yuruvchilar]] (reptile)
|sudralib yuruvchilar biologiyasi, evolutsiya
|-
| ''[[Mus musculus]]''
| Uy sichqoni
| [[Sutemizuvchilar]] (mammal)
|inson kasalliklari modeli
|-
| ''[[Gallus gallus]]'' / ''[[Gallus gallus domesticus|G. g. domesticus]]''
| Bankiv tovuqi / tovuq
| [[Qushlar]] (bird)
|embriologik rivojlanish va organogenez (organogenesis)
|-
| ''[[Australian zebra finch|Taeniopygia guttata]]''
| Avstraliya zebra amadini
| [[Qushlar]]
| vokal o'rganish, neyrobiologiya (neurobiology)<ref>{{cite journal |last1=Mello|first1=Klaudio V. |date=2014 |title= The Zebra Finch, Taeniopygia guttata: An Avian Model for Investigating the Neurobiological Basis of Vocal Learning |journal= [[Cold Spring Harbor Protocols]]|volume=2014 |issue=12 |pages= 1237–1242|doi= 10.1101/pdb.emo084574|pmc= 4571486|pmid= 25342070}}</ref>
|-
| ''[[Xenopus laevis]]''<br />''[[Western clawed frog|Xenopus tropicalis]]''<ref>{{cite news|url=http://www.genomeweb.com//node/939634?hq_e=el&hq_m=701632&hq_l=1&hq_v=2de76155bb |title=JGI-Led Team Sequences Frog Genome |date=29 April 2010 |access-date=30 April 2010 |publisher=Genome Web |work=GenomeWeb.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807211657/http://www.genomeweb.com//node/939634?hq_e=el&hq_m=701632&hq_l=1&hq_v=2de76155bb |archive-date=August 7, 2011 }}</ref>
| Afrika shporli qurbaqasi<br />G'arb shporli qurbaqasi
| [[Suvda va quruqlikda yashovchilar]] (amphibian)
|embrional rivojlanish
|}
== Cheklovlar va tanqidlar ==
Model organizmlardan foydalanish juda foydali boʻlsa-da, uning maʼlum cheklovlari mavjud. Laboratoriya hayvonlari koʻpincha kam harakatli, semiz va glyukozaga bardoshsiz boʻlishi mumkin, bu esa inson metabolik jarayonlarini notoʻgʻri modellashtirishga olib keladi.

Shuningdek, sichqonlar va insonlarning immun tizimi oʻrtasida sezilarli farqlar mavjud. Masalan, sichqonlar baʼzi toksinlarga insonlardan koʻra chidamliroq. Laboratoriya sichqonlari koʻpincha "steril" sharoitda oʻstiriladi, bu esa ularning immun tizimini insonlarnikiga qaraganda sustroq qiladi. "Nopok" (dirty) sichqonlar — yaʼni tabiiy muhitga yaqinroq sharoitda yashaydiganlar — inson patologiyalarini oʻrganish uchun mosroq boʻlishi mumkinligi haqida qarashlar mavjud.

== Etika va 3R tamoyili ==
Tadqiqotlarda hayvonlardan foydalanish uzoq vaqtdan beri axloqiy bahslarga sabab boʻlib keladi. Hozirgi kunda ilmiy hamjamiyat hayvonlar ustidagi tajribalarni tartibga solish uchun '''3R''' (Replacement, Reduction, Refinement) tamoyiliga amal qiladi:

1.  '''Oʻrin bosish (Replacement):''' Mumkin boʻlgan hollarda hayvonlar oʻrniga kompyuter modellari, hujayra madaniyatlari yoki "past darajali" organizmlardan foydalanish. 2.  '''Kamaytirish (Reduction):''' Tajribada foydalaniladigan hayvonlar sonini minimal darajaga tushirish, ammo natijaning statistik ishonchliligini saqlab qolish. 3.  '''Takomillashtirish (Refinement):''' Tajriba jarayonini hayvonlar uchun ogʻriqsiz qilish, ularning yashash sharoitini yaxshilash va stressni kamaytirish.

Shuningdek, zamonaviy tadqiqotlarda hayvonlarga muqobil sifatida ''in vitro'' (shisha idishda) oʻtkaziladigan hujayra madaniyati tadqiqotlari, kompyuter simulyatsiyalari va tasvirlash usullari (MRT, PET) kabi texnologiyalar jadal rivojlanmoqda.

== Yana qarang ==

* [[Hayvonlarda tajriba oʻtkazish]]
* [[Genetika]]
* [[Evolyutsion biologiya]]
* [[Genom loyihasi]]

== Manbalar ==
{{reflist}}

== Qoʻshimcha adabiyotlar ==

* Goldstein, Bob; King, Nicole (2016). "The Future of Cell Biology: Emerging Model Organisms". ''Trends in Cell Biology''.
* Marx, Vivien (2014). "Models: stretching the skills of cell lines and mice". ''Nature Methods''.

== Tashqi havolalar ==

* [https://www.nih.gov/science/models/ NIH model organizmlar resursi]{{Oʻlikhavola|date=aprel 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.komp.org/ Nokaut sichqonlar loyihasi (KOMP)]
* [https://www.flybase.org FlyBase — Drosophila genetikasi maʼlumotlar bazasi]