Moizm
Моизм (хитойча: 墨家). Мерос бўлиб қолувчи аристократиянинг ҳукмронлигина танқид қилган Моистлар мактабининг асосчиси Мосзи (тахминан милоддан аввалги 479-400-йиллар) бўлди. Унинг таълимотин, йўлларин издошлари „Мо-сзи“ китобида моизм таълимотининг маъносини тасвирланган. Моизм ижтимоий аҳволи беқарор, зиддиятли бўлган майда мулк эгалари – кўнгилли деҳқонлар, ҳунармандлар, савдогарлар, давлат аппаратининг паст мансабдор эгалари манфаатларини ифодалаган. Улар бир томондан меҳнаткаш оммага яқин бўлиб, уларнинг эътиқодларини маълум даражада қабул қилган бўлсалар, иккинчи томондан жамиятда маълум мавқени эгаллаганларидан сўнг ҳукмрон табақага яқинлашишга уриниб, халқнинг имтиёзларига даъвогарлик қилдилар. юқори синф. Моистернинг таълимоти ана шундай қарама-қаршиликларга тўла эди.
Ижтимоий паст гуруҳинг айрим тушунчаларин қайта жонлантира туриб, Моистлар давлат лавозимларни келиб чиқиши билан қариндошлик асослари бўйича эгаллашда қораланди. Улар ҳамма одамларнинг осмондаги Худо олдида тенг эканлигини исботлади. Давлат хизматига келиб чиқишидан қатъи назар, давлат хизматига кўпроқ зиёли одамларни кўрсатиш керак. Шу нуқтаи назардан, улар конфуцийчиликнинг муроса таълимотини ҳам танқид қилдилар, бу билим ирсий аристократларда туғилган деган ғояга рухсат берди ва ақлли одамларнинг вакиллигини таълим даражасига чеклади. Моизм донолик манбаи нафақат туғма фазилатлар ва ўрганиш, балки оддий одамлар ҳаётидан олинган билимлар эканлигини кўрсатди. Давлат бошқаруви малака оширишни талаб қилмайди. Инсоннинг давлатни бошқариш қобилияти унинг ишбилармонлик фазилатлари – оддий халққа хизмат қилиш истаги, меҳнацеварлиги ва бошқаларга боғлиқ. б. белгиланади.[1]
Таълимотнинг асосчиси
Қадимги Хитой адабиётида асл исми Мосзи бўлган тарихий шахс ҳақида деярли ҳеч қандай маълумот йўқ. Сима Қианнинг „Ши-чи“ асарида 24 иэроглифдан иборат параграф унга бағишланган эди. Унинг ҳаёти ва фаолияти саналарини аниқлаш ниҳоятда қийин. Сун Йизҳан (孫詒讓, 1848-1908) таклиф қилинган саналар милоддан аввалги 468-376; Лианг Қичао – миллодан аввалги 468-390; Хоу Вайлу – миллодан аввалги 490-403; ҳоказо. Мосзи ижтимоий мавқеи пастлиги учун Мо Дини қабул қилишдан бош тортган Чу Хуй-ван (милоддан аввалги 488-432-йиллар ҳукмронлик қилган) ҳақида эслатиб ўтади. „Мо“ номи („сиёҳ“ деб таржима қилинган) нимани англатиши ҳам номаълум, чунки фамилия сифатида ишлатилмаган. Бу унинг келиб чиқиши пастлигига ишора деган версия илгари сурилади; энг қийин нусхага кўра, Мо Ди қул бўлган. Кўплаб адабиётларда унинг ҳунармандлардан келиб чиқиши ҳақида нусха мавжуд.[2]
Манбалар
- ↑ Биэкенов К., Садирова М. Әлеуметтанудиң түсіндірме сөздігі. – Алмати: Сөздік-Словар, 2007. – 344 бет. ИСБН 9965-822-10-7
- ↑ Чрис Фрасер. „Моҳисм“. Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй (фирст публишед мон оcт 21, 2002; субстантиве ревисион фри нов 6, 2015). 2019-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-феврал.