Molekula
Молéкула (лотинча молес — масса, молеcула — „массача“) — модданинг кимёвий хусусиятлари сақланадиган энг кичик заррачаси. Атомлардан иборат бўлади.
Молекула (лотинча молес — масса) — муайян модданинг барча кимёвий хоссаларини намоён қиладиган энг кичик заррача. Бир хил (оддий моддаларда) ёки ҳар хил (кимёвий бирикмаларда) атомлардан ташкил топиши мумкин. Мустақил равишда мавжуд бўла олади. Молекуланинг хоссаси унинг тузилишига — қандай атомлардан ташкил топганига, уларнинг сонига, атомларнинг фазовий жойлашиш тартибига, улар ўртасидаги тортишиш кучининг табиатига боғлиқ.
Ҳозирги вақтда Молекуланинг тузилишини кимёвий усуллар билан бир қаторда мукаммал физик асбоблар воситасида аниқ билиш мумкин. Молекулаларнинг тузилиши билан уларнинг хоссалари ўртасидаги боғланишни билиш мўлжалланган хоссага эга бўлган моддалар олиш йўлларини анча осонлаштиради. Молекулада атомларнинг сони иккитадан (мас, водород молекуласи Н2, азот §-оксид Н0) тортиб бир неча мингга (мас, оқсилларда, полимерларда) етиши мумкин. Молекула тўғрисидаги тушунчани ВИИ асрда илк бор Л. Гассенди айтган, ХВИИИ асрда Молекула В. Ломоносов Молекула („корпускула“) тушунчасини таърифлади. 1811-йилда А. Авогадро Молекуланинг атомдан фарқини, моддаларнинг кимёвий реаксияга киришувчи энг кичик бўлаги эканлигини қайд қилди. Молекула тушунчаси 1860-йилда кўпчилик олимлар томонидан узил-кесил эътироф этилди. Молекуланинг мавжудлиги турли ҳодисалар — диффузия, Броун ҳаракати, рентген нурларини дифраксиялаш сингари қатор ҳодисаларда билвосита тасдиқланди.
Квант механикаси назарияси ёрдамида молекуланинг тузилишини чуқур ўрганиш мумкин бўлди. Молекула илгарилама ва айланма ҳаракатда бўлиши билан бир қаторда, унинг таркибий қисмлари ҳам турлича ҳаракат қилади. Молекулани ташкил этган атомларнинг ядроси тебранма ҳаракатда бўлади ва ядро бу ҳаракатида ўзи билан тортишиб турган электрон қатламларини эргаштиради. Электронлар ядрога эргашишдан ташқари, мустақил ҳаракатлана олади. Бу ҳаракатларнинг ҳаммаси квант механикаси қонунига бўйсунган ҳолда рўй беради ва молекула бир неча хил квант ҳолатда бўлиб, потенсиал энергияга эга. Молекуланинг потенсиал энергияси, асосан, атомлар ядролари ўртасидаги масофага боғлиқ.
Атомнинг сатҳ энергияси биргина ҳаракатга — электроннинг атом ядросига нисбатан ҳаракатига боғлиқ. Шунга кўра, унинг спектри айрим чизиқлардан иборат (чизиқли спектр беради). Молекуладаги ички ҳаракат бир неча хил бўлиб, анчагина мураккаб. Шунга кўра, унинг спектри ҳам мураккабдир. Электронларнинг молекулани ташкил қилган атомлар ядросига нисбатан ҳаракати билан бир қаторда, юқорида айтилгандек, атом ядролари тебранма ва айланма ҳаракатда бўлади. Шунга қараб, молекуланинг спектри — электрон, тебранма ва айланма спектрига бўлинади. Шу ҳаракатларда содир бўладиган энергия ўзгаришлари натижасида йўл-йўл спектр олинади. Молекула спектри ултрабинафша, кўзга кўринадиган ва инфрақизил соҳаларда кўрилади. Молекуланинг спектрларини текшириб, унинг қандай элементлардан ташкил топгани, атомлар орасидаги боғларнинг табиати ва мустаҳкамлиги ҳақида мулоҳаза юритиш мумкин[1].
Яна қ.
Манбалар
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Кимёга оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |
ман шуларни қилдим