Motor neyron
Мотор нейрон (ёки мотонейрон ёки эфферент нейрон) — ҳужайра танаси мотор пўстлоғида, орқа мияда жойлашган ва аксони (узун толаси) орқа мияга ёки орқа мия ташқарисига чиқадиган нейрон. Бевосита ёки билвосита таъсир қилувчи органларни, асосан мушаклар ва безларни бошқаради[1]. Мотор нейронларининг икки тури мавжуд — юқори мотор нейронлари ва пастки мотор нейронлари . Юқори моторли нейронларнинг аксонлари орқа миядаги интернейронларга, баъзан эса тўғридан-тўғри пастки мотор нейронларига қўшилган бўлади[2]. Пастки мотор нейронларининг аксонлари орқа миядан эффекторларга сигналларни олиб юрадиган эфферент нерв толалари ҳисобланади[3]. Пастки восита нейронларининг турлари алфа мотор нейронлари, бета мотор нейронлари ва гамма мотор нейронлар.

Битта мотор нейрони кўплаб мушак толаларини иннервация қилиши мумкин ва мушак толаси битта мушак қисқариши учун зарур бўлган вақт ичида кўплаб ҳаракат потенциалига эга бўлиши мумкин. Иннервация нерв-мушак бирикмасида содир бўлади ва қисқаришлар йиғиндиси ёки тетаник қисқариш натижасида бир-бирига қўшилиши мумкин. Алоҳида тебранишлар сезилмас ҳолга келиши мумкин ва кескинликдан секин кўтарилиб, плато даврига етади[4].
Ривожланиши
Мотор нейронлари эмбрион ривожланишининг бошида ривожлана бошлайди ва мотор функцияси болалик даврида яхши ривожланишни бошлайди[5]. Нерв найчасида ҳужайралар рострал-каудал ўқ ёки вентрал-дорсал ўқга ўхшайди. Мотор нейронларининг аксонлари ривожланишнинг тўртинчи ҳафтасида вентрал-дорсал ўқнинг вентрал минтақасидан (базал пластинка) пайдо бўла бошлайди[6]. Ушбу соҳа мотор нерв прогенитор домени (пМН) деб юритилади. ОЛИГ2 гени Нгн2 экспрессиясини рағбатлантиришдаги роли туфайли энг муҳим ҳисобланиб, бу ген ҳужайра сиклининг чиқишига сабаб бўлади, мотор нейрон ривожланиши билан боғлиқ кейинги транскрипсия омилларини рағбатлантиради[7].
| Мотор устун | Орқа мияда жойлашиши | Нишон аъзолар |
| Медиан мотор устун | Бутун узуклик тана бўйлаб | Аксиал мушаклар |
| Гипохиал мотор устун | Кўкрак соҳаси | Тана девори мушаклари |
| Приганглианик мотор устун | Кўкрак соҳаси | Симпатик ганглион |
| Ён мотор устун | Бронхиал ва лумбар соҳа | Оёқ-қўлларнинг мушаклари |
| Френик мотор устун | Бўйин соҳаси | Диафрагма |
Анатомияси ва физиологияси


Юқори моторли нейронлар
Юқори мотор нейронлари пресентрал гирусда жойлашган мотор пўстлоғидан келиб чиқади. Асосий мотор пўстлоғини ташкил этувчи ҳужайралар йирик пирамидал ҳужайралар бўлган Бетз ҳужайралари ҳисобланади. Бу ҳужайраларнинг аксонлари кортексдан пастга тушиб, кортикоспинал йўлларини ҳосил қилади[8]. Кортикомоторнейронлар бирламчи кортексдан яъни пўстлоқдан тўғридан-тўғри орқа мия вентрал шохидаги мотор нейронларига чиқади[9]. Уларнинг аксонлари бир нечта мушакларнинг орқа мия мотор нейронларида, орқа мия интернейронларида синапс яъни бирикиш ҳосил қилади[9][10]. Улар приматларга хосдир ва уларнинг вазифаси қўлларнинг мослашувчан бошқаруви, индивидуал бармоқларнинг нисбатан мустақил бошқарилиши тахмин қилинган[10][11]. Кортикомоторнейронлар шу пайтгача фақат бирламчи мотор кортексида топилган, иккинчи даражали мотор соҳаларида эмас[10].
Нерв йўллари
Нерв йўллари яъни трактлар оқ моддадан ташкил топган аксон тўпламлари бўлиб, улар таъсир потенциалини ўзларини эффекторларига яъни бошқарадиган аъзоларига олиб боради. Орқа мияда бу тушувчи йўллар турли минтақалардан импулсларни олиб юради. Бу трактлар пастки мотор нейронларининг келиб чиқиш жойи бўлиб ҳам хизмат қилади. Орқа мияда еттита асосий тушувчи мотор йўллари мавжуд: [12]
- Ён кортикоспинал тракт
- Руброспинал тракт
- Латерал ретикулоспинал тракт
- Вестибулоспинал тракт
- Медиал ретикулоспинал тракт
- Тектоспинал тракт
- Олд кортикоспинал тракт
Пастки моторли нейронлар
Пастки моторли нейронлар — бу орқа миядан келиб чиқадиган ва тўғридан-тўғри ёки билвосита эффектор аъзоларини иннервация қиладиган нейронлар. Бу нейронларнинг мақсади ҳар хил, аммо соматик асаб тизимида мақсад мушак толасини бошқариш. Пастки мотор нейронларининг учта асосий тоифаси мавжуд бўлиб, уларни кичик гуруҳларга бўлиш мумкин [13].
Шунга кўра, мотор нейронлари учта кичик турга бўлинади[14]:
- Соматик мотор нейронлари
- Махсус виссерал мотор нейронлари
- Умумий виссерал мотор нейронлари
Махсус виссерал мотор нейронлари
Юз ифодаси, чайнаш, фонация ва ютишда иштирок этадиган шох мотор нейронлари деб ҳам юритилади. Боғланган краниал нервларга окуломотор, абдусенс, трохлеар ва гипоглоссал нервлар киради[15].
| НС шохи | Жойлашган жойи | Нейротрансмиттер |
|---|---|---|
| Соматик | йўқ | Ацетилхолин |
| Парасимпатик | Преганглионик | Ацетилхолин |
| Парасимпатик | Ганглионик | Ацетилхолин |
| Симпатик | Преганглионик | Ацетилхолин |
| Симпатик | Ганглионик | Норепинефрин * |
| Мотор нейрон нейротрансметтирлари | ||
Нейромускуляр бирикмалар
Битта моторли нейрон кўплаб мушак толаларини иннервация қилиши мумкин ва мушак толаси битта мушак қисқариши учун зарур бўлган вақт ичида кўплаб ҳаракат потенциалига эга бўлиши мумкин. Хулоса қилиб айтганда, мушак қайта-қайта иннервация олса, шунда соматик нерв тизимидан келадиган қўшимча ҳаракат потенциаллари тугашидан олдин келади. Шундай қилиб, бир-бирининг устига қўшилади ва бу битта қисқариш кучидан каттароқ кучга олиб келади. Тетаник қисқариш доимий, жуда юқори частотали стимуляция натижасида юзага келади — таъсир потенциаллари шунчалик тезлашади ва кучланиш аста-секин кўтарилиб, охири платога этади[16].
Яна қаранг
- Бетз ҳужайраси
- Марказий хроматолиз
- Двигател дисфункцияси
- Мотор нейрон касаллиги
- Нерв
- Эфферент нерв толаси
- Мотор нерви
Манбалар
- ↑ Тортора, Герард. Принcиплес оф Анатомй & Пҳйсиологй, 14тҳ, Неw Жерсей: Жоҳн Wилей & Сонс, Инc., 2014 — 406, 502, 541-бет. ИСБН 978-1-118-34500-9.
- ↑ Поcоcк, Гиллиан. Ҳуман пҳйсиологй : тҳе басис оф медиcине, 3рд, Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2006 — 151–153-бет. ИСБН 978-0-19-856878-0.
- ↑ Счаcтер Д. Л., Гилберт Д. Т., анд Wегнер Д. М. (2011) Псйчологй сеcонд эдитион. Неw Ёрк, НЙ: Wортҳ
- ↑ Русселл, Петер. Биологй - Эхплоринг тҳе Диверситй оф Лифе. Торонто: Нелсон Эдуcатион, 2013 — 946-бет. ИСБН 978-0-17-665133-6.
- ↑ Тортора, Герард. Принcиплес оф Анатомй Пҳйсиологй, 14тҳ, Неw Жерсей: Жоҳн Wилей & Сонс, Инc., 2011 — 1090–1099-бет. ИСБН 978-1-118-34500-9.
- ↑ Садлер, Т.. Лангман'с медиcал эмбрёлогй., 11тҳ, Пҳиладелпҳиа: Липпинcотт Wиллиам & Wилкинс, 2010 — 299–301-бет. ИСБН 978-0-7817-9069-7.
- ↑ Давис-Дусенберй, БН; Wиллиамс, ЛА; Клим, ЖР; Эгган, К (Фебруарй 2014). "Ҳоw то маке спинал мотор неуронс.". Девелопмент 141 (3): 491–501. дои:10.1242/дев.097410. ПМИД 24449832.
- ↑ Фитзпатриcк, Д. (2001) Тҳе Примарй Мотор Cортех: Уппер Мотор Неуронс Тҳат Инитиате Cомплех Волунтарй Мовеменц. Ин Д. Пурвес, Г. Ж. Аугустине, Д. Фитзпатриcк, эт ал. (Эд.), Неуросcиэнcе. Ретриэвед фром „Тҳе Примарй Мотор Cортех: Уппер Мотор Неуронс Тҳат Инитиате Cомплех Волунтарй Мовеменц - Неуросcиэнcе - НCБИ Боокшелф“. 2018-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 30-ноябр.
- ↑ 9,0 9,1 Маcк, Сараҳ. Принcиплес оф неурал сcиэнcе, Кандел, Эриc Р., 5тҳ, Неw Ёрк, 2013. ИСБН 9780071390118. ОCЛC 795553723.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Лемон, Рогер Н. (Април 4, 2008). "Десcендинг Патҳwайс ин Мотор Cонтрол" (эн). Аннуал Ревиэw оф Неуросcиэнcе 31 (1): 195–218. дои:10.1146/аннурев.неуро.31.060407.125547. ИССН 0147-006Х. ПМИД 18558853. ҳттпс://семантиcсчолар.орг/папер/9а9535бc142cебдд08а04д1фб1д854беа1дфд63c.
- ↑ Иса, Т (Април 2007). "Диреcт анд индиреcт cортиcо-мотонеуронал патҳwайс анд cонтрол оф ҳанд/арм мовеменц.". Пҳйсиологй 22 (2): 145–152. дои:10.1152/пҳйсиол.00045.2006. ПМИД 17420305.
- ↑ Тортора, Г. Ж., Дерриcксон, Б. (2011). Тҳе Спинал Cорд анд Спинал Нервес. Ин Б. Роэсч, Л. Элферс, К. Трост, эт ал. (Эд.), Принcиплес оф Анатомй анд Пҳйсиологй (пп. 443-468). Неw Жерсей: Жоҳн Wилей & Сонс, Инc.
- ↑ Фитзпатриcк, Д. (2001) Лоwер Мотор Неурон Cирcуиц анд Мотор Cонтрол: Овервиэw. Ин Д. Пурвес, Г. Ж. Аугустине, Д. Фитзпатриcк, эт ал. (Эд.), Неуросcиэнcе. Ретриэвед фром „Лоwер Мотор Неурон Cирcуиц анд Мотор Cонтрол - Неуросcиэнcе - НCБИ Боокшелф“. 2018-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 30-ноябр.
- ↑ „CҲАПТЕР НИНЕ“. www.унc.эду. 2017-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 8-декабр.
- ↑ „CҲАПТЕР НИНЕ“. www.унc.эду. 2017-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 8-декабр.
- ↑ Русселл, Петер. Биологй - Эхплоринг тҳе Диверситй оф Лифе. Торонто: Нелсон Эдуcатион, 2013 — 946-бет. ИСБН 978-0-17-665133-6.
Манбалар
- Шерwоод, Л.. Ҳуман Пҳйсиологй: Фром Cеллс то Сйстемс, 4тҳ, Паcифиc Грове, CА: Броокс-Cоле, 2001. ИСБН 0-534-37254-6.
- Мариэб, Э. Н.. Ҳуман Анатомй, 2нд, Менло Парк, CА: Бенжамин/Cуммингс, 1997. ИСБН 0-8053-4068-8.