Motorli bilish

Моторли билиш — бу ҳаракатда мужассамланган билимларни англатувчи тушунча. Моторли билиш психология, нейрофизиология ва неврологиянинг кесишмасида жойлашган.

Умумий маълумот

Мотор тизими одатда ақлий ишлов бериш сифатида кўрилган нарсаларда, шу жумладан ижтимоий ўзаро таъсир жараёнларида иштирок этади. Мотор парадигмасининг асосий бирлиги - бу маълум бир восита мақсадини қондириш ёки жисмоний ва ижтимоий муҳитдаги муҳим воқеага жавобан ҳаракат билан ифодаланган реаксия.

Моторли билиш ҳаракатларни тайёрлаш ва ишлаб чиқаришни, шунингдек, бошқа одамларнинг хатти-ҳаракатларини тан олиш, башорат қилиш, тақлид қилиш ва тушуниш жараёнларини ҳисобга олади. Ушбу парадигма сўнгги йилларда турли тадқиқот гигантлари, жумладан, ривожланиш психологияси, когнитив неврология ва ижтимоий психология томонидан катта эътибор ва эмпирик ёрдам олди.

„Ҳаракат — идрок“ дебрияжи

Моторли билишнинг турли томонлари ўртасида мавжуд бўлган узлуксизлик ғояси янгилик эмас. Аслида, бу ғояни америкалик психолог Уилям Жеймснинг ишига бориб тақалади ва кейинроқ америкалик невролог ва Нобел мукофоти лауреати Рожер Сперри буни кўрди. Сперрининг таъкидлашича, идрокнинг ҳаракат айланиши асаб тизимининг асосий мантиқидир. Идрок ва ҳаракат жараёнлари функсионал жиҳатдан бир-бирига боғланган: идрок ҳаракат воситаси, ҳаракат эса идрок қилиш воситасидир. Ҳақиқатан ҳам, орқа мия мотор фаолиятини назорат қилиш учун ривожланган бўлиб, асосий вазифаси ҳиссий кўринишларни ҳаракатни мувофиқлаштириш кўринишларига айлантиришдир.

Сўнгги пайтларда когнитив психология, ривожланиш психологияси, когнитив неврология, когнитив фан ва ижтимоий психологияда идрок ва ҳаракат умумий ҳисоблаш кодлари ва асосий нейрон архитектурасини баҳам кўришини кўрсатадиган кўплаб эмпирик далиллар пайдо болди. Бу далил Волфганг Принз ва Макс Планк институти — Лейпцигдаги Инсон когнитив ва мия фанлари институтидаги ҳамкасблари томонидан илгари сурилган „умумий кодлаш назарияси“га жамланган. Бу назария идрок ва ҳаракат ўртасидаги тенгликни талаб қилади. Унинг асосий тахмини шундан иборатки, ҳаракатлар кузатилиши мумкин бўлган таъсирлар (яъни, периферик идрок этиш ҳодисалари) бўйича кодланган бўлиб, улар ҳаракатлар ҳосил қилиши керак. Ўз-ўзидан ҳаракатни амалга ошириш, у ишлаб чиқарадиган восита нақшлари ва у ишлаб чиқарадиган ҳиссий таъсирлар ўртасидаги икки томонлама боғланишни назарда тутади. Бундай ассоциация кейинчалик ҳаракатни қайтариб олиш учун тескари йўналишда ишлатилиши мумкин, унинг таъсирини кутади. Ушбу идрок/ҳаракат кодлари ҳаракатни кўриш вақтида ҳам мавжуд. Бошқа муаллифлар ҳаракатнинг филогенетик ва онтогенетик келиб чиқишининг янги концепциясини таклиф қиладилар, у восита тизимини ишлатади; билимнинг мотор гипотезаси деб аталадиган нарса. Унинг таъкидлашича, восита идроки одамларга ҳам, инсон бўлмаган приматларга ҳам ўзларининг ҳаракат каталогига мос келадиган биологик фаолликларни тўғридан-тўғри, олдиндан акс эттиришдан олдин тушунишни таъминлайди. Макака маймунининг вентрал премотори ва париэтал кортексида мақсадга йўналтирилган ҳаракатни бажарадиган ойна нейронларининг кашфиёти. Ва маймун бошқа шахс томонидан бажарилган худди шу ҳаракатни кузатганда, у идрок қилиш акти ва ҳаракат ҳаракати ўртасидаги тўғридан-тўғри мос келадиган нейрофизиологик далилларни беради. Ушбу боғланишга мисол қилиб, одамлар эшитиш воситасида эшитган сўзларни такрорлашни сўрашганда, нутқни такрорлаш қулайлигидир.

Ўзининг ва бошқаларнинг ҳаракатлари ҳақида умумий фикрлар

Умумий кодлаш назарияси, шунингдек, ҳаракатни идрок этиш, идрок этилган ва ифодаланган ҳаракат ўхшаш бўладиган даражада ҳаракатнинг кўламини тасвирлашни фаоллаштириши кераклигини таъкидлайди. Бундан ташқари, одамлар бу ғояларни ўзаро баҳам кўришлари мумкин. Дарҳақиқат, маълум бир обект, ҳаракат ёки ижтимоий вазиятнинг маъноси бир нечта одамларга хос бўлиши мумкин ва уларнинг ҳар бирининг миясида мос равишда асабий фаолиятнинг тегишли тақсимланган нақшларини фаоллаштириши мумкин. Хулқ-атвор ва нейрофизиологик тадқиқотларнинг таъсирчан сони мавжуд бўлиб, улар идрок ва ҳаракатнинг умумий нейрон кодига эга эканлигини ва бу ўз ҳаракатлари ва бошқаларнинг ҳаракатлари ўртасида умумий тасаввурларга олиб келади, бу эса ҳиссий юқумли, эмпатия каби кўплаб ҳодисаларга олиб келиши мумкин., ижтимоий ёрдам ва бошқаларнинг фикрини тушуниш.

Маторли ёқиш

Идрок ва ҳаракат ўртасидаги функсионал эквивалентликнинг бир натижаси шундаки, бошқа шахс томонидан бажарилган ҳаракатни кузатиш кузатувчи томонидан худди шу ҳаракатни кейинчалик такрорлашни осонлаштиради. Мисол учун, бир тадқиқотда иштирокчилар робот ёки бошқа одамнинг бир хил ёки сифат жиҳатидан фарқ қиладиган қўл ҳаракатларини кузатаётганда қўл ҳаракатларини амалга оширдилар. Натижалар шуни кўрсатадики, бошқа одамнинг номақбул ҳаракатларни кузатиш ҳаракатнинг ўзи бажарилишига халақит беради, лекин робот қўлнинг номақбул ҳаракатларни кузатиш ҳаракатларга халақит бермайди.

Мотор билиш ва руҳий ҳолатни тушуниш

Одамлар бошқаларнинг ҳаракатларини асосий руҳий ҳолатлар билан боғлиқ ҳолда талқин қилиш тенденциясига эга. Муҳим саволлардан бири шундаки, идрокнинг таъсир қилиш механизми ҳам унинг маҳсулотига мос келиши, восита кўринишларини бўлишиши, ҳисоблаши (ёки қанчалик мумкинлиги) ва руҳий ҳолатни бошқа одамларга боғлаши мумкинми (кўпинча такрорланадиган механизм назарияси). ақл). Баъзи муаллифларнинг таъкидлашича, перцептив ҳаракат ёзишма механизмидан келиб чиқадиган умумий тасаввурлар тармоғи оккултив (яъни онгсиз) ақлий моделлаштириш орқали руҳий ҳолатни тавсифлашни қўллаб-қувватлаши мумкин. Аксинча, баъзи бошқа олимлар кўзгу тизими ва онг тизими назарияси икки хил жараён эканлигини таъкидладилар ва биринчиси, эҳтимол, руҳий ҳолатни тушунишни тушунтира олмайди.

Идрок ва ҳаракат

Чери Л. Герстадт, Юн Жу Хонг ва Аделе Диамонд каби олимлар билиш ва ҳаракат ўртасидаги муносабатни тушунишга ҳаракат қилишди. Пенсилвания Университетидан Герстадт, Ёон Жу Ҳонг, Аделе Диамонд) кечаю кундуз тест тури сифатида Строоп тестини ўтказдилар; ушбу тестда улар 3,5-7 ёшли болаларни синаб кўришди. Улар бир юз олтмиш нафар болани ҳаддан ташқари зўриқиш ва иккита қоидани ўрганиш ва эслаб қолишни талаб қиладиган вазифада синаб кўрдилар. Улар 3,5 — 4,5 ёшдаги болаларда жавобни кечиктириш даражаси катта ёшдагиларга қараганда пастроқ эканлигини аниқладилар. Уч нафар олим иккита қоидани ўрганиш ва эслаб қолиш талабининг ўзи ёш болаларнинг ёмон ишлашини ҳисобга олиш учун этарли эмас деган хулосага келди.

Ижтимоий ёрдам

Ҳаракатнинг кузатилиши кузатувчида худди шундай муносабатни уйғотиши ва кузатилаётган ҳаракатнинг кузатувчида шунга ўхшаш реаксияни қай даражада осонлаштириши бошида тасвирланган ижтимоий ёрдам деб аталадиган ҳодисага бироз ойдинлик киритди. Роберт Зажонк, намойишлар орқали бошқа одамларнинг мавжудлиги шахсий ишига таъсир қилиши ва халақит бериши мумкинлигини тушунтиради. Кўпгина тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ҳис-туйғулар ва юз ифодаларини кузатиш кузатувчини бошқа одамнинг ҳолати билан резонанслашишга ундайди. Двигател тасвирлари кузатилган мақсаддан келиб чиқадиган боғлиқ автоном ва тана реаксияларини фаоллаштиради.

Кўзгу нейронлари

Ижтимоий неврология соҳасидаги тадқиқотлар кўзгу нейронлари ва улар билан боғлиқ тизимларни восита идроки каби баъзи омилларни ижтимоий билиш учун мумкин бўлган неврологик асос сифатида кўриб чиқади. Демак, шимпанзеда (одамга ривожланиш жиҳатидан энг яқин мавжудот) маймун бошқа маймун ёки одам ушлаш, ушлаб туриш ёки уриш каби жисмоний ҳаракатлар қилаётганини сезса, кўзгу нейронлари кескин фаоллашади. Кўзгу нейрон минтақалари: вентрал премоторда, дорсал премотор ва интрапариэтал кортексда одамларда кузатилган шунга ўхшаш вазиятларда фаоллашгани аниқланган, бунда шахс шунчаки ҳаракатни бажармайди, балки ўзини юқорида айтиб ўтилган жисмоний вазифалар билан умуман чеклаб қўймайди. Кўзгу нейронлари автоматик равишда фаоллашади ва бу оддий жисмоний ҳаракатларни таниб олиш жараёнидан ташқарига чиқади. Кўзгу нейронлари одамнинг бошқа одамнинг ҳаракатларини олдиндан кўра олиши ва тушуниши учун сабабдир.

Кўзгу нейронлари ва ижтимоий билиш ўртасидаги боғлиқликнинг кашфиёти ижтимоий таълим назарияси, эмпатия ва кузатув ўрганиш каби бошқа ижтимоий ҳодисалар билан резонанслашган неврологик асосга қўшимча алоқаларни таъминлайди.