Muhammad Ali Hazin

Муҳаммад Али Ҳазин – (1692-1776) Форс адабиётининг йирик намоёндаларидан бири. Ветеринария, мемуар ва тарихий асарлар муаллифи.

Ҳаёти

Юқорида тилга олинган Зоҳидиев фамилиясидан бўлган Ғилон дарвеш шайхларининг авлоди бўлган Шайх Муҳаммад Али Ҳазин 1692-йилда Исфаҳон шаҳрида туғилган. Эрон, хусусан, Каспий бўйи мамлакатларига кўп саёҳат қилган. Таниқли олим Бенаресда 1766-йилда вафот этган. Отларни парвариш қилиш ва зоологияга оид рисолалар, шунингдек, шоирлар – замондошлари ҳақидаги биографик асар муаллифи сифатида танилган. Тахминан 1740 йилда тузилган. н. э.) 20-40-йиллардаги Эрон тарихига оид энг қимматли манбалардан бири ҳисобланган хотиралар. 18-аср Форсча матн Белфур томонидан „Тариҳ-и аҳвал-и шайх-и Хазин, ки ҳуд навиште аст“ („Шайх Ҳазин ҳаёти ҳақидаги ҳикоя, унинг ўзи ёзган“) номи билан нашр этилган. Шайх Ҳазиннинг хотираларида Каспий мамлакатлари арзимас ўринни эгаллайди. Аммо у 1720-30-йиллардаги фуқаролар низолари ва урушлар даврида, бу мамлакатларнинг вайронагарчиликларини батафсил тасвирлаган. 18-асрдаги бошқа манбалар (арман, рус ва бошқалар) бу маълумотларини тўлдиради. Шунингдек, Таҳмасп Қулихон томонидан 1736-йилда Муғонда чақирилган қурултой ва бу мажлис таркибига оид тафсилотлар, Табриз шаҳрининг қўшинлардан ҳимоя қилиниши ҳақидаги ҳикоялари ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Турк қўшинларини шаҳар аҳолисининг энг камбағал қатламлари (авамм – „оддий халқ“, „ниэлло“) томонидан қўллаб-қувватланиши ҳақидаги маълумотлар ва бошқалар. Китобда феодал муносабатларга оид маълумотлар кўп учрайди.

Сафавийлар давлатининг инқирози натижасида; афғонлар Шарқий Эронни, мамлакатнинг ғарбини турклар, Каспий денгизининг жанубий қирғоғини руслар босиб олдилар. Тўққиз йил давомида шафқациз урушлар давом этди; пировардида оддий кўчманчилардан бўлган истеъдодли саркарда Нодиршоҳ қизилбош қабилаларини бирлаштириб, афғонларни қувиб чиқаришга муваффақ бўлди. Узоқ давом этган урушлар мамлакатни вайрон қилди. Исфахон воҳасидаги қишлоқ аҳолисининг 2/3 қисми ҳалок бўлди. Ҳамма жойда очарчилик ва эпидемиялар ҳукм сурди. Йирик шаҳарлар: Исфахон, Шероз, Қазвин, Язд, Табриз талон-торож қилинди ва аҳоли манзилгоҳлари қириб ташланди. Гувоҳ Шайх Муҳаммад Али Ҳазиннинг айтишича, Табризда ва бутун Жанубий Озарбайжонда деярли аҳоли қолмаган. Форс Ироқи эса шундай вайронагарчилик ва қашшоқлик ҳолатида эдики, уни тасвирлаб бўлмайди. Гилонда ипакчилик олти баробар қисқарди, йўллардаги ўғирликлар туфайли савдо тўхтаб қолди.

Иш фаолияти

• Куллият Ҳазин, Лакхнау, 1292 п. г. х. (1913);
• Тарихе Ҳазин, Исфаҳон, 1332 б. г. х. (1953);
• Тазкере-е Ҳазин…, 2-нашр, Исфаҳон, 1334 б. г. х. (1955);
• Шайх Муҳаммад Али Ҳазиннинг ҳаёти ўзи томонидан ёзилган, таҳрир. ва таржима. Ф. C. Белфоур, Л., 1831 йил.

Адабиётлар

• Пигулевская Н. В. ва бошқалар. Фармон. оп. 310-318-бетлар; Миклухо-Маклай Н. Д. Эрондаги афғон ҳукмронлиги тарихидан // Ленинград университетининг Учене қўриқхонаси. 1954. Но 179. С. 138-158.
• Пигулевская Н. В. ва бошқалар. Фармон. оп. С. 318.