Muhammad al-Vartiloniy
Ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ас-Саид ал-Вартилоний (арабча: الحسين بن محمد السعيد الورثيلاني), одатда Ҳосин ал-Вартилоний номи билан танилган, Усмонлилар даврининг ХВИИИ асрида яшаган жазоирлик уламо, сўфий пири ва сайёҳи бўлган[1][2]. У энг кўп Нузҳат ал-Андҳāр фī Фаḍл ʿИлм ат-Тāрīх ва-л-Ахбор номли, Риҳла номи билан ҳам маълум бўлган саёҳатнома асари билан танилган.
Жазоирлик сўфий авлиё Ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ас-Саъид ал-Вартилоний | |
|---|---|
| Шахсий маълумотлар | |
| Таваллуди | 1713 |
| Вафоти | 1779 |
| Дини | Ислом |
| Ҳудуд | Жазоир |
| Мазҳаб | Сунний |
| Юриспруденсия | Моликий |
| Асосий қизиқиш(лар)и | Калам, Тасаввуф, ақида, тафсир, ҳадис, фиқҳ, Математика, Грамматика |
| Машҳур иш(лар)и |
|
Ҳаёти ва таълими
Ал-Вартилоний 1713-йилда жануби-шарқий Кабилияда (ҳозирги Сетиф вилояти) туғилган. У ал-Вартилон қабиласига мансуб эди[3][2]. Унинг насаби Фотимийлар сулоласининг юксалишида асосий рол ўйнаган ва 969-йилда Қоҳирани барпо этган ҳамда Фустотни ривожлантирган Кутама қабиласига бориб тақалади[3]. У Кабилияни яхши кўрган ва кабилларнинг саховатини мақтаган[2].
У олимлар оиласига мансуб эди. Ёшлигидаёқ Қур’онни ёд олди, сўнгра фиқҳ, калом, грамматика, математика ва диний илмларни ўрганиш мақсадида бир завиядан бошқасига кўчиб юрди ва отаси ҳамда бобоси каби олим бўлишга интилди. Кейинчалик тасаввуф соҳасига ихтисослашиб, ХВИИИ асрнинг энг муҳим жазоирлик сўфий пирларидан бирига айланди.
Диний фаолияти
Муҳим бир завия раҳбари сифатида ал-Вартилоний юқори ижтимоий ва диний мақомга эга эди. Унинг кўплаб шогирдлари кейинчалик қозилар, муфтийлар ва амалдорларга айланган бўлиб, бу эса унга бутун Жазоир бўйлаб кенг эътироф ва сафарлари давомида бошқаларнинг ҳурматини таъминлаган[2]. У одатда Рамазон ойини Бижояда ўтказар, у ерда калом ва тасаввуфдан дарс берар, шаҳарни йирик илм маркази сифатида мадҳ этар эди. У қизларни ўқитиш муҳимлигини таъкидлаган ва Рамазонда дарс бериш учун Риботга бориб турган.
„Бижояда беш юзга яқин ёш қизлар „Муватто“ни ўрганган ва Ибн ал-Ҳажибни биладиганлар ... саноғига етиб бўлмайди“[2]
— Ҳосин ал-Вартилоний
Сафарлари ва „Риҳла“си
Ал-Вартилоний Марказий Мағриб бўйлаб бир қанча маънавий сафарларни амалга оширди, сўнгра ўзининг иккинчи ҳаж сафарига Маккага отланди. Бу сафарлар уни Кабилия, Константина, Зоб, Ғарбий Жазоир, Тунис, Триполитания ва Киренаика ҳудудлари орқали олиб ўтди[2].
Унинг асосий асари – тахминан 1768-йилда якунланган Нузҳат ал-Андҳāр фī Фаḍл ʿИлм ат-Тāрīх ва-л-Ахбор (Тарих ва хабар илмининг фазилатлари ҳақида нигоҳлар сайри) – Риҳла номи билан машҳур. Риҳланинг нашр этилган матни 713 бетлик сафар қайдларидан иборат бўлиб, ХВИИИ асрда Мағрибдаги ижтимоий ҳаёт ҳақида ноёб тасаввур беради[2]. Асар илк бор 1908-йилда Жазоирда Муҳаммад Бенчениб томонидан нашр қилинган. Унда шахсий сафар ҳикояси билан бирга, айниқса Кабилидадаги диний ҳаёт тафсилотлари ҳам келтирилган. Катта боблар сўфий авлиёлар, завиялар ва илмий тармоқларга бағишланган. Бу ҳол Риҳлани ХВИИИ аср Мағрибининг диний, ижтимоий ва интеллектуал тарихини ўрганиш учун муҳим манбага айлантирган[2].
Мероси
Ал-Вартилоний бир неча сўфий тариқатлари, жумладан Шодилийя, Қодирийя ва Халватийяга мансуб эди. Унинг ижоди маҳаллий диний тарихни сақлаб қолишга сезиларли ҳисса қўшган. Бу айниқса олим-авлиё Яҳё ал-Айдли ва Тамоқра завияси ҳақидаги ёзувларида яққол кўринади. Риҳла мустамлакачиликдан аввалги Шимолий Африкада зиёрат амалиётлари ва диний элита ролини ўрганиш учун йирик тарихий манба бўлиб қолмоқда.
Асарлари
- Нузҳат ал-Андҳāр фī Фаḍл ʿИлм ат-Тāрīх ва-л-Ахбор (Риҳла)
- Яҳё ал-Айдли анъанасига оид асарлар ҳам кирадиган, бир неча сўфий ва диний шарҳлар (шурух)
Манбалар
- ↑ „ал-Ḥусайн ибн Муḥаммад ал-Саʿīд ал-Wарṯīлāнī (1713-1779)“ (Аутҳоритй реcорд). Дата БнФ. Библиотҳèқуэ натионале де Франcе.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Аïссани, Джамил „Риҳла эт сияҳас ау Магҳреб cентрал эт верс л’Ориэнт ау ХВИИИᵉ сиècле: ле cас ду воягеур Ҳоcине ал-Wартилани (1713-1779)“ (ПДФ). Институт Эуропеу де ла Медитеррàниа.
- ↑ 3,0 3,1 Джилали, Сари (2006). "Грандес фигурес Ал-Wартҳилâнî". الدراسات الإسلامية 5 (10): 73–85. ҳттпс://асжп.cерист.дз/эн/доwнАртиcле/726/5/10/168695.