Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib sahifasining manbasini koʻrish

{{Harbiy arbob bilgiqutisi
| honorific_suffix = Al-Kotib
| ismi = Muhammad ibn Sulaymon<br/>محمد بن سليمان
| vafot_sanasi = 905-yildan keyin
| vafot_joyi = Abbosiylar xalifaligi
| fuqaroligi = [[Abbosiylar xalifaligi]]
| qoshin_turlari = Abbosiylar armiyasi
| xizmat_yillari = 896—905-yillar
| lavozimi = Qoʻmondon
| jang = {{plainlist|
* Qarmatlarga qarshi janglar
* [[Hama jangi]]}}
| bolalari = nomaʼlum
| mukofotlari = 904-yil 19-mayda xalifa [[al-Muktafiy]]dan [[faxriy libos]] olgan
}}
'''Muhammad ibn Sulaymon''' ({{Lang-ar|محمد بن سليمان}}), familiyasi '''al-Kotib''', [[Abbosiylar xalifaligi]]ning yuqori martabali amaldori hamda sarkardasi boʻlib, asosan [[qarmatlar]]ga qarshi kurashda erishgan gʻalabalari hamda [[Bilod ash-Shom|Suriya]] va [[Oʻrta asrlarda Misr|Misr]]ni mustaqil [[Tuluniylar]] sulolasidan qaytarib olgani bilan tanilgan.

== Hayoti va faoliyati ==
Al-[[Kotib]] familiyasidan koʻrinib turibdiki, Muhammad dastlab Misrning mustaqil amiri Ahmad ibn Tulun nomidan Shimoliy [[Bilod ash-Shom|Suriya]]ni maʼmuriy markazi [[Raqqa]]dan boshqargan [[Tuluniylar]] sarkardasi [[Lulu at-Tuluniy|Lulu]]ning kotibi boʻlgan. 882-yilda Lulu [[Abbosiylar]] regenti [[al-Muvaffaq]]qa taslim boʻlgach, oʻz xoʻjayiniga ergashgan Muhammad xalifalik markaziy boshqaruvida kotiblik lavozimini egallagan{{sfn|Rosenthal|1985|p=30 (note 159)}}{{sfn|Fields|1987|pp=82, 123–125}}. Muhammad keyingi safar at-[[Tabariy]] tomonidan 891-yilda [[vazir]] [[Ismoil ibn Bulbul|Abulsaqr Ismoil ibn Bulbul]]ning kotibi boʻlganida tilga olingan. Vazir al-Muvaffaqni taxtdan tushirib, hokimiyatni sobiq xalifa [[al-Muʼtamid]]ga qaytarish uchun qilingan muvafaqqiyatsiz urinishni qoʻllab-quvvatlagan. Biroq, [[Bagʻdod]] aholisi va qoʻshinining qarshiligi tufayli urinish barbod boʻladi. Yuzaga kelgan gʻalayonlar vaqtida olomon Muhammadning uyini yondirib yuboradi{{sfn|Fields|1987|p=167}}.

Shunday boʻlsa-da, Muhammad 896-yilda qoʻshin qoʻmondoni boʻlgan va yangi Tuluniylar amiri [[Jaysh ibn Xumaravayh]]ni oʻldirishni rejalashtirgan koʻplab Tuluniy zobitlarni roʻyxatga olish vazifasi unga topshirilgan{{sfn|Rosenthal|1985|p=30}}. 903-yilda Muhammad qoʻshin devoni ([[devon]] al-jaysh) boshligʻi lavozimiga tayinlanib, [[qarmatlar]]ga qarshi kurashish vazifasi yuklatilgan. Qarmatlar [[Kufa]]da 874-yil atrofida tashkil topgan soʻnggi radikal [[Ismoiliylar|ismoiliy]] sekta edi. Dastlab [[Savad]]da vaqti-vaqti bilan uchrab, kichik bezovtalik sodir etib turgan qarmatlarning kuchi 897-yildan keyin Abbosiylarga qarshi bir qator qoʻzgʻolonlar boshlangach, tez orada xavotirli darajaga yetgan. Ular [[Abu Said al-Jannabiy]] rahbarligida 899-yilda [[Sharqiy Arabiston|Bahrayn]]ni egallab, keyingi yili [[al-Abbos ibn Amr al-Gʻanaviy]] boshliq xalifalik qoʻshinini magʻlubiyatga uchratishgan. [[Palmira]] atroflarida missionerlar yana bir oqim shakllantirishadi. Missionerlardan biri [[Yahyo ibn Zikravayh]] boʻlib, u Sohib an-Naqa („Urgʻochi tuya egasi“) nomi bilan ham tanilgan edi. Boshqasi esa, ehtimol Yahyoning ukasi boʻlgan [[Al-Husayn ibn Zakaravayh|al-Husayn]] edi. Al-Husayn oʻziga Sohib ash-Shama („Xolli odam“) degan nom olgan. Qarmatlar Bahrayn va [[Suriya choʻli|Suriya sahrosi]]dagi oʻz bazalaridan Abbosiylar va Tuluniylar viloyatlarining shahar markazlariga qarshi hujumlar uyushtirishgan. Ular hatto [[Damashq]]ni qamal qilish va Suriya viloyatlarini talon-taroj qilishgacha borib yetishgan. Tuluniylar qoʻshini isyonchilarni toʻxtata olmaydigandek tuyulgan. Shu sababli vaziyatga Abbosiylar hukumati bevosita aralashishga qaror qilgan{{sfn|Kennedy|2004|pp=286–287}}{{sfn|Bianquis|1998|pp=106–107}}. Yurishga rasman xalifa [[al-Muktafiy]] boshchilik qilgan boʻlsa-da, u Raqqada qolib, jang maydonida qoʻshinni Muhammad boshqargan edi. 903-yil 29-noyabrda Muhammad boshliq Abbosiylar qoʻshini [[Hamo]] shahridan taxminan 24 km uzoqlikdagi joyda qarmatlar bilan [[Hamo jangi|toʻqnashib]], ularni qaqshatqich magʻlubiyatga uchratgan. Tarqab ketgan qarmatlar qoʻshinini Abbosiylar lashkari taʼqib qilgan. Sohib ash-Shama va qarmatlarning boshqa yetakchilari asir olingan{{sfn|Rosenthal|1985|pp=134–141}}. Al-Muktafiy Bagʻdodga qaytgan. Muhammad esa qolgan isyonchilarni qoʻlga olish hamda atrofdagi hududlarni isyonchilardan tozalash uchun Raqqada qolgan. Soʻngra Bagʻdodga yoʻl olgan Muhammad 904-yil 2-fevralda zafar bilan poytaxtga kirib boradi. Oʻn bir kundan soʻng, Muhammad poytaxtning ''[[sohib ash-shurta]]si'' [[Ahmad ibn Muhammad al-Vosiqiy]] bilan birgalikda qarmatlar yoʻlboshchilarining ommaviy qatl etilishiga rahbarlik qiladi{{sfn|Rosenthal|1985|pp=141–144}}. 19-may kuni boʻlib oʻtgan marosimda xalifa Muhammadni [[faxriy libos]] bilan mukofotlaydi. Bu mukofot yuqori martabali qoʻshin sardorlari bilan birga topshirilgan. Ushbu marosimdan besh kun oʻtgach, Muhammad, at-Tabariyning maʼlumotlariga koʻra, {{nts|10000}} askardan iborat qoʻshin bilan yana poytaxtni tark etgan. Uning vazifasi janubiy Suriya va Misr hududlarini Tuluniylardan qaytarib olish edi{{sfn|Rosenthal|1985|p=146}}.

Muhammadning harbiy yurishiga dengiz tomondan [[Kilikiya]]ning [[Avasim|chegara viloyatlari]]dan kelgan tarsuslik [[Damian (Tarsus)|Damian]] boshliq flot yordam berishi lozim edi. Damian qoʻshini [[Nil]] daryosi boʻylab suzib, qirgʻoqlarga hujum qilgan hamda Tuluniylar qoʻshiniga yetkazib beriladigan taʼminotning daryodan oʻtkazilishiga toʻsqinlik qilgan{{sfn|Rosenthal|1985|p=151}}. Bu vaqtda Tuluniylar rejimi ichki nizolar hamda qoʻshin tarkibidagi etnik guruhlarning oʻzaro raqobatlari tufayli zaiflashgan edi. Bu holat [[Badr al-Hammamiy]] va boshqa yuqori martabali zobitlarning Abbosiylar tomonga oʻtib ketishiga sabab boʻladi. Bundan tashqari, qarmatlarning vayronkor hujumlari va hukumatning ularga qarshi kurasha olmayotgani vaziyatni yanada ogʻirlashtiradi{{sfn|Rosenthal|1985|p=151}}{{sfn|Kennedy|2004|pp=184–185}}. Abbosiylarning yurishi deyarli qarshiliksiz davom etib, dekabr oyida amir [[Horun ibn Xumaravayh]] oʻz amakilari Ali va [[Shaybon ibn Ahmad ibn Tulun|Shaybon]] tomonidan oʻldiriladi. Shaybon davlat boshqaruvini qoʻlga oladi. Biroq, qotillik yanada koʻproq odamlarning Abbosiylar tomoniga oʻtib ketishiga sabab boʻlgan. Hatto Damashq noibi [[Tugʻj ibn Juff]] ham Abbosiylarga qoʻshiladi. Yanvar oyida xalifalik qoʻshini [[Fustat]] ostonasiga qadar yetib kelgan. Shaybon tunda qoʻshinni tashlab qochishi bilan Tuluniylar poytaxti ham taslim boʻlgan. Gʻalaba qozongan Abbosiylar Tuluniylar barpo etgan poytaxt [[al-Qatoiy]] hamda [[Ibn Tulun masjidi|Ibn Tulun jome masjidi]]ni yer bilan yakson qilishgan{{sfn|Kennedy|2004|p=185}}{{sfn|Bianquis|1998|p=108}}. Tuluniylar sulolasi aʼzolari va ularning yetakchi tarafdorlari qamoqqa olinib, Bagʻdodga surgun qilinadi. Ularning barcha mol-mulki esa davlat foydasiga musodara qilingan{{sfn|Rosenthal|1985|pp=151–152}}.

Muhammad Misrni yangi noib [[Iso an-Nushariy]]ga topshirib{{sfn|Bianquis|1998|pp=108, 110}}, Suriyaga qaytadi. U yerda koʻp oʻtmay, bosqinchilik natijasida qoʻlga kiritilgan oʻljaning katta qismini oʻzlashtirganlik ayblovi bilan qamoqqa olinadi.

== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}
== Adabiyotlar ==
* {{The Cambridge History of Egypt | volume = 1 | chapter = Autonomous Egypt from Ibn Ṭūlūn to Kāfūr, 868–969 | first = Thierry | last = Bianquis | authorlink = Thierry Bianquis | pages = 86–119 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=y3FtXpB_tqMC&pg=PA86 }}
* {{The History of al-Tabari | volume = 37 | url=https://books.google.com/books?id=igltYwUE764C}}
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second }}
* {{The History of al-Tabari | volume = 38 | url=https://books.google.com/books?id=k241retEBE0C}}
[[Turkum:9-asrda tugʻilganlar]]
[[Turkum:10-asrda vafot etganlar]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligi generallari]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligi amaldorlari]]