Muhammad ibn al-Hanafiya
| Шахсий маълумотлар | |
|---|---|
| Таваллуди | тах. милодий 637–638 (ҳижрий 16-йил) |
| Вафоти |
милодий 700–701 Мадина, Ҳижоз |
| Дини | Ислом |
| Фарзандлари | |
| Ота-онаси |
|
| Қисм |
| Али |
|---|
 |
Муҳаммад ибн ал-Ҳанафия (арабча: مُحَمَّد ابْن الْحَنَفِيَّة; тах. 637–700, ҳижрий 15–81) — 4-халифа Алининг ўғли. Отасининг халифалик даврида унинг ишончли лашкарбошиларидан бири ва ҳарбий ёрдамчиси сифатида фаолият юритган. Алининг ўлдирилишидан ҳамда унинг икки ўғли Ҳасан ва Ҳусайн вафотидан сўнг кўпчилик Ибн ал-Ҳанафияни Али хонадонининг бошлиғи сифатида тан олган. Ибн ал-Ҳанафиянинг вакили эканини даъво қилган Мухтор ас-Сақафий 686-йилда Ироқда қўзғалон кўтарган. Унинг асосий мақсади Умавийлар халифаси Язиднинг қўшинлари томонидан Карбало жангида қирғин қилинган Ҳусайн ва унинг қариндошлари учун қасос олиш бўлган. Ибн ал-Ҳанафия эса бу қўзғалонда фаол иштирок этмаган ва Мухтор ас-Сақафийнинг ҳаракатига очиқчасига қўшилмаган. Шунга қарамай, Ибн ал-Ҳанафийя халифа Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр томонидан ҳибсга олинганида Мухтор уни озод қилиб қутқариб қолган.
Ибн ал-Ҳанафияни қўллаб-қувватлаш 686–687-йилларда Мухторнинг мағлубияти ва ўлимидан кейин ҳам Кайсонийлар шаклида давом этди. Бу ҳозир йўқолиб кетган шиа фирқаси имоматни Ибн ал-Ҳанафия ва унинг авлодларига, хусусан ўғли Абу Ҳошимга боғлаган. Бу фирқа тарафдорларининг аксарияти охир-оқибат асосий оқимдаги ўн икки имомчи шиа исломга сингиб кетди. Ибн ал-Ҳанафия 700–701-йилларда вафот этгач, айрим кайсонийлар уни Маҳдий, яъни охир замонда қайта зоҳир бўлиб, адолацизлик ва ёвузликни йўқ қиладиган эсхатологик исломий етакчи деб эълон қилдилар. Кейинчалик кайсонийлар аббосийларга 750-йилда умавийларни ағдариш учун ташкилий тузилма яратиб берди.
Туғилиши
Кўпинча Ибн ал-Ҳанафия тахаллуси билан танилган[1]. Муҳаммад Бану Ҳанифа қабиласидан бўлган аёл Ҳавла бинт Жаъфар ва Али ибн Абу Толиб оиласида туғилган. Али ислом пайғамбари Муҳаммаднинг амакиваччаси эди. Али, шунингдек, тўртинчи Рошидун халифаси (ҳ. 656–661) ва биринчи шиа имоми сифатида ҳам тан олинади[2]. Ибн ал-Ҳанафия 16 ҳижрий йилда (637–638 милодий)[2]. ёки тахминан 633-йилда туғилган[3]. У Ҳавланинг ягона фарзанди эди[1]. Ҳавла озод қилинган чўри бўлиб[4], Али уни биринчи хотини, Муҳаммаднинг қизи Фотима вафотидан кейин бир муддат ўтиб никоҳига олган[5]. Ибн ал-Ҳанафиянинг куняси Абу ал-Қосим эди[6].
Илк ҳаёти
Учинчи Рошидун халифаси Усмон ибн Аффон (ҳ. 644–656) ўлдирилганидан кўп ўтмай, Али Мадинада халифаликка сайланди[4]. Халифалиги даврида Ибн ал-Ҳанафия жангларда Алига ҳамроҳлик қилди[4], унинг паҳлавони ва байроқдори бўлди[7][8]. Али 661-йил январида Куфада ўлдирилгач[9][10]. унинг тўнғич ўғли Ҳасан у ерда халифа этиб сайланди[11][12]. бироқ кейинчалик 661-йил августида Муовия И (ҳ. 661–680) фойдасига тахтдан воз кечди[13][14]. Ҳасан 669-йилда Мадинада вафот этди; эҳтимол, у Муовиянинг ундови билан заҳарланган эди[14][13][15]. Муовия шу тариқа ўғли Язиднинг (ҳ. 680–683) ворислигига йўл очди[16][17]. Язид мусулмон тарихчилари томонидан кўпинча диндорликдан йироқ ва ахлоқсиз ҳукмдор сифатида тасвирланади[16][18][19]. Шундан сўнг Ҳасан ўрнига Муҳаммад оиласининг бошлиғи сифатида унинг укаси Ҳусайн келди[13]. Умавий Марвон Ҳасаннинг бобоси ёнига дафн этилишига тўсқинлик қилганида, Ибн ал-Ҳанафия Ҳусайнни укасини Бақи қабристонига дафн этишга кўндирган дейилади[20].
Карбало жанги
680-йилда Муовия вафот этиб, Язид ҳокимиятга келгач, у Мадинадаги ҳокимига Ҳусайндан байъат олишни буюрди. Ҳусайн Язидни халифа сифатида тан олмаслик учун дарҳол Маккага йўл олди[8]. У ерда Ҳусайн куфаликлардан қўллаб-қувватлаш мазмунидаги бир қанча мактублар олди; уларнинг ниятлари унинг элчиси Муслим ибн Ақил томонидан текширилди[8]. Кўплаб бошқалар қатори Ибн ал-Ҳанафия ҳам Ҳусайнни оталари Али ва акалари Ҳасанга хиёнат қилган куфаликларга ишонмасликка чақиргани, бунинг ўрнига Маккада қолишни ёки Яманда яширинишни маслаҳат бергани айтилади[8][21]. Ҳусайн бундай огоҳлантиришларга қулоқ солмади[8], Язид зулмига қарши курашда ўлдирилишини кутаётганини айтди[22][23]. 680-йилда Куфага кетаётган йўлда Ҳусайннинг кичик карвони Умавий қўшини томонидан тўхтатилди[8]. У кейинги Карбало жангида эркак қариндошларининг аксарияти ва оз сонли ҳамроҳлари билан бирга ўлдирилди; улар бир неча кун қуршовда қолиб, яқин атрофдаги Фурот дарёси сувига қўйилмаган эди. Жангдан сўнг Ҳусайн қароргоҳидаги аёллар ва болалар асир олиниб, Суриядаги Умавийлар пойтахти Дамашққа олиб кетилди[16][18][19]. Ваъда қилинган куфалик ёрдам амалга ошмади, чунки Куфанинг янги ҳокими Убайдуллоҳ ибн Зиёд Ҳусайннинг элчисини ўлдирди ва куфалик қабила бошлиқларини қўрқитди[8]. Ҳусайндан фарқли ўлароқ, сиёсатдан йироқ Ибн ал-Ҳанафия Язидга байъат қилгани айтилади[24].
Мухтор қўзғолони
Ҳусайн вафотидан сўнг унинг тирик қолган ягона ўғли Али ибн Ҳусайн Зайн ал-Обидин Мадинада сиёсатдан четда ҳаёт кечирди[25][26]. Шу сабабли кўпчилик Ибн ал-Ҳанафияни Али хонадонининг бошлиғи деб ҳисоблай бошлади[25][2]. Дарҳақиқат, Мухтор ас-Сақафий тез орада Куфада Ибн ал-Ҳанафиянинг вакили эканини даъво қилиб, Карбало қирғини учун қасос олишга чақирди[27][28]. Унинг ҳаракатлари 684-йилдаги муқобил Таввобун қўзғолонининг мағлубияти билан кучайди. Мухтор охир-оқибат 686-йилда Куфани Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан тортиб олди. Ибн аз-Зубайр 680-йилда Маккада Рошидун халифалиги анъаналарига асосланган муқобил халифаликни — демакки, билвосита сунний йўналишдаги ҳокимиятни — барпо этиб, умавийларга рақиб бўлган эди[27]. Мухтор ҳақиқатан ҳам сиёсий жиҳатдан суст Ибн ал-Ҳанафияни вакиллик қилган-қилмагани шубҳали[24][29]. Шунга қарамай, Ибн ал-Ҳанафиянинг аниқ тараф олмаган жавоби куфалик делегация томонидан Мухторни билвосита маъқуллаш сифатида талқин қилинди[30][31]. бу эса ўз навбатида куфаликларнинг Мухторни қўллаб-қувватлашини кучайтирди[2].
Маҳдий
Ҳусайн вафотидан кейин Мухтор эҳтимол Ибн ал-Ҳанафияни қонуний имом деб ҳисоблаган[32], уни Ҳасан ва Ҳусайндан кейин Алининг тирик қолган васийси (сўзма-сўз таржимаси — „меросхўр, васият қилинган киши“) деб атаган[33] Мухтор Ибн ал-Ҳанафияни Маҳдий (сўзма-сўз таржимаси — „тўғри йўлга ҳидоят қилинган“) деб ҳам атаган[26]. Бироқ бу даврда ушбу унвон эҳтимол ҳали мессианик маънога эга эмас эди[34][35]. Ҳар ҳолда, Ибн ал-Ҳанафия бу унвондан қочгани айтилади[2]. У ўз ватани Мадинада қолиб, инқилобга фаол раҳбарлик қилишни рад этди[28]. Эҳтимол, унинг қўзғолонга нисбатан икки маъноли муносабатига ишора сифатида, Ибн ал-Ҳанафия кейинги айрим Ҳаж зиёратларида Али хонадони бошлиғи сифатида ўз шахсий байроғи билан ифодалангани айтилади[36][25].
Ҳусайн учун қасос
Ваъдасига содиқ қолган ҳолда[37], Мухтор Карбало қирғини учун жавобгар деб ҳисобланган бир нечта шахсларни ўлдирди. Улар орасида Куфа ҳокими Ибн Зиёд ва Умавий қўмондони Умар ибн Саъд (д. 686) бор эди; айрим ривоятларга кўра, унинг боши кейин Ибн ал-Ҳанафияга юборилган[36][38]. Шунингдек, Шамир ибн Зи ал-Жавшан ҳам ўлдирилди[39], у кўпинча Карбалода Ҳусайннинг бошини кесишга масъул деб қаралади[40][41]. Бошқа жойда Мурра ибн Мунқиз ал-Абдий қасос уринишидан омон қолди, бироқ оғир яраланди[42]. У Ҳусайннинг ўғли Али ал-Акбарни ўлдиргани айтилади[43][42]. Аммо Асмо ибн Хорижа ал-Фазорий ва Муҳаммад ибн ал-Ашъас ал-Киндий Мухтордан омон қутулиб қолдилар. Биринчиси Муслим ибн Ақилнинг ўлдирилишидаги роли учун қидирилган, иккинчиси эса Карбалода Ҳусайнни ҳақорат қилишда айбланган[44]
Ибн аз-Зубайр билан қарама-қаршилик
Жамоанинг умумий розилигини кутаётганини айтган Ибн ал-Ҳанафия Маккада ўзини халифа деб эълон қилган Ибн аз-Зубайрга байъат қилишдан бош тортган эди[45]. Шу сабабли айримлар Ибн ал-Ҳанафиянинг олий лавозимга ўз даъволари бўлган бўлиши мумкинлигини тахмин қилган[36]. Эҳтимол, айнан байъат қилишдан бош тортиши ва Куфанинг Мухтор томонидан эгалланиши Макка халифасини Ибн ал-Ҳанафияни қамоққа олишга ундаган[45]. Энди Ибн ал-Ҳанафия Мухторга ёрдам сўраб хат ёзди ва унинг ҳарбий отрядлари томонидан қутқарилди[2][46] Қутқарув амалиёти қонсиз ўтгани айтилади, чунки Ибн ал-Ҳанафия Мухторнинг одамларига Макка муқаддас ҳудудида жанг қилишни тақиқлаган эди[47] Ёрдам сўраб қилинган бу мурожаат Ибн ал-Ҳанафиянинг Мухторга нисбатан пассив муносабати бўрттириб юборилганини кўрсатади[36]. Шундан сўнг Ибн ал-Ҳанафия Макка яқинидаги Минога, кейинроқ эса Тоифга жойлашди[2].
Мухторнинг ўлими
Мухтор 686–687-йилларда мағлуб этилиб ўлдирилди[26], бироқ Ибн ал-Ҳанафия кейинчалик обрўсини йўқотмади; бу, эҳтимол, унинг Мухтор билан алоқалари заиф бўлганини кўрсатади[2]. Ибн ал-Ҳанафия икки рақиб халифаликни қўллаб-қувватлашдан бош тортишда давом этди. Ниҳоят, 692-йилда зубайрийлар қулагач, у Умавий халифаси Абдулмаликка (ҳ. 685–705) байъат қилди[36]. Айрим ривоятларга кўра, у 692-йилда Дамашқда халифани зиёрат қилган[48] халифа эса уни сахийлик билан мукофотлаган[36][24].
Кайсонийлар
Ҳозир йўқолиб кетган кайсонийлар шиа фирқаси бўлиб, имоматни Ибн ал-Ҳанафия ва унинг авлодларига боғлаган[49][50] Бу фирқа Мухтор қўзғолонидан пайдо бўлди[51], унинг ўлими эса Ибн ал-Ҳанафия фойдасига тарғиботни тўхтатмади[26][52]. Кайсонийлар Али ибн Абу Толибдан олдинги халифаларни ислом пайғамбари Муҳаммадга ворис бўлиш ҳуқуқини тортиб олган шахслар сифатида қоралаган[53][54]. Уларнинг аксарияти Али ибн Абу Толибдан кейин Ҳасанни, сўнг Ҳусайнни ва ниҳоят Ибн ал-Ҳанафияни илоҳий тайинланган имомлар деб билган[51][54]. Ибн ал-Ҳанафия 700–701-йилларда[2]. ёки 703 ёхуд 705-йилда вафот этгач[55], кайсонийларнинг аксарияти унинг ўғли Абу Ҳошимга эргашди[56], бироқ баъзилари Ибн ал-Ҳанафия ғайбатга кирган, яъни илоҳий ирода билан қайта зоҳир бўлгунига қадар одамзоддан яширилган деб ўйлади[56]. Маҳдий тушунчаси охир замонда адолацизлик ва ёвузликни йўқ қиладиган эсхатологик исломий етакчи сифатида айнан шу даврда асосий оқимга айланган бўлиши мумкин[57][58][52]. Алининг сўнгги (машҳур) ўғли бўлгани сабабли, Ибн ал-Ҳанафиянинг ўлими шиа жамоасини янада бўлиб юборди[59]
Кайсонийларнинг сон жиҳатдан кучини баҳолаш қийин[60]. Умавийлар даврининг охирларида улар, эҳтимол, имомий шиалардан кўпроқ эди; имомийлар имомлар силсиласини Али ас-Сажжад (Зайн ал-Обидин) ва Муҳаммад ал-Боқир орқали Ҳусайний насабдан давом эттирган[61][62]. Дарҳақиқат, Ибн ал-Ҳанафия ва кейинчалик унинг вориси Абу Ҳошим Али ас-Сажжад ва унинг вориси Муҳаммад ал-Боқирдан сезиларли даражада тарафдорларни ўзига оғдириб олди, чунки бу икки шахсдан ҳеч бири имоматга очиқ даъво қилмаган ва иккаласи ҳам сиёсий жиҳатдан пассив эди[63]. Мухтор ҳаракати охир-оқибат Умавийларнинг ағдарилишига йўл очди[64] чунки кайсонийлар аббосийларнинг муваффақиятли қўзғолони учун ташкилий тузилма яратиб берди[65][66]. Аббосийлар Муҳаммаднинг амакиси Аббосдан келиб чиққанликларини даъво қилган. Улар Абу Ҳошимдан кейин имомат Аббосийлар оиласи бошлиғи Муҳаммад ибн Алига ўтган деб ҳисоблаган[66][67]. Бу, афтидан, аббосийлар 780-йиллар атрофида ислом пайғамбари Муҳаммаднинг вориси унинг амакиваччаси ва куёви Али ибн Абу Толиб эмас, балки амакиси Аббос эканини эълон қилгунларига қадар уларнинг қонунийликка асосий даъвоси бўлган[68][66]. Шу тариқа аббосийлар аста-секин асосий оқимдаги шиаларга қарши бурилди[69][70]. ва кўп сонли кайсонийларни ўзлари билан суннийликка олиб ўтди[71].
 |
Андоза:ИСО 639 наме ар Wикисоурcе ҳас оригинал техт релатед то тҳис артиcле: |
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Леwис 2012.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Буҳл 2012.
- ↑ Гифис 2018.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Глеаве 2008.
- ↑ Қутбуддин 2006.
- ↑ Cроне 2005, с. 77.
- ↑ Cалмард 1982.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Маделунг 2004.
- ↑ Шаҳ-Каземи 2006, с. 37.
- ↑ Момен 1985, с. 25.
- ↑ Wеллҳаусен 1901, с. 18.
- ↑ Веccиа Ваглиэри 2012а.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Қутбуддин 2005, с. 9937.
- ↑ 14,0 14,1 Маделунг 2003.
- ↑ Маделунг 1997, с. 331.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Момен 1985, с. 28.
- ↑ Жафри 1979, с. 158.
- ↑ 18,0 18,1 Пинаулт 2000, с. 70.
- ↑ 19,0 19,1 Агҳаиэ 2007, с. 117.
- ↑ Маделунг 1997, с. 332.
- ↑ Аёуб 1978, с. 98.
- ↑ Мунсон 1988, сс. 22–.23.
- ↑ Табатабаи 1975, сс. 175, 188.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 Дакаке 2007, с. 96.
- ↑ 25,0 25,1 25,2 Балюзи 2002, с. 200.
- ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 Момен 1985, с. 36.
- ↑ 27,0 27,1 Момен 1985, с. 35.
- ↑ 28,0 28,1 Дафтарй 2015, с. 173.
- ↑ Ҳаwтинг 2000, с. 51.
- ↑ Ҳаидер 2019, с. 267.
- ↑ Дакаке 2007, с. 97.
- ↑ Момен 1985, с. 47.
- ↑ Дакаке 2007, сс. 97–.98.
- ↑ Маделунг 2012.
- ↑ Кüнг 2007, с. 200.
- ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 Лалани 2000, с. 33.
- ↑ Ҳаwтинг 2000, с. 53.
- ↑ Ҳаидер 2019, с. 43.
- ↑ Ҳаидер 2019, с. 32.
- ↑ Агҳаиэ 2004, сс. 8–9.
- ↑ Момен 1985, с. 30.
- ↑ 42,0 42,1 Баҳрамиан 2015.
- ↑ Cалмард 1985.
- ↑ Ҳаидер 2019, сс. 44–.45.
- ↑ 45,0 45,1 Ҳаидер 2019, с. 270.
- ↑ Ҳаидер 2019, сс. 270–271.
- ↑ Ҳаидер 2019, сс. 270–.271.
- ↑ Кüнг 2007, сс. 199–, 200.
- ↑ Амир-Моэззи & Жамбет 2018, с. 38н9.
- ↑ Лалани 2000, сс. 34–35.
- ↑ 51,0 51,1 Лалани 2000, с. 34.
- ↑ 52,0 52,1 Ҳаwтинг 2000, с. 52.
- ↑ Лалани 2000, с. 11.
- ↑ 54,0 54,1 Дафтарй 2013, с. 39.
- ↑ Шарон 1983, с. 116.
- ↑ 56,0 56,1 Дафтарй 2015, с. 175.
- ↑ Сачедина 1981, с. 9.
- ↑ Cроне & Ҳиндс 2003, с. 103.
- ↑ Шарон 1983, сс. 116–.117.
- ↑ Ҳаидер 2014, с. 38.
- ↑ Дакаке 2007, с. 5.
- ↑ Дафтарй 2013, с. 37.
- ↑ Момен 1985, с. 37.
- ↑ Ҳаwтинг 2000, сс. 52–, 53.
- ↑ Ҳаидер 2014.
- ↑ 66,0 66,1 66,2 Ҳаwтинг 2000, с. 110.
- ↑ Cроне 2005, с. 91.
- ↑ Cроне 2005, сс. 91–.92.
- ↑ Дафтарй 2008.
- ↑ Момен 1985, с. 71.
- ↑ Момен 1985, с. 69.