Ziyosfera

Muhammadning ayollari

Ислом пайғамбари Муҳаммад с.а.в га 13 нафар аёл турмушга чиқди. Мусулмонлар ҳурмат белгиси сифатида уларга мурожаат қилишдан олдин ёки кейин, Қур’он 33:6 дан олинган атама Умму ал-Мўминин (арабча: أم ٱلْمُؤْمِنِين‎‎‎‎) ни ишлатишди. Бу ибора „Мўминларнинг онаси“ деган маънони англатади.[1][2]

Мо'минларнинг оналари
أمهات المؤمنين
Турмуш ўртоғи
Турмуш йиллари
Хадича595–619
Савда619–632
Ойша623–632
Ҳафса625–632
Умму ал-Масакин625–626
Умму Салама625–632
Райҳона627–631
Зайнаб627–632
Жувайрия628–632
Умм Ҳабибаҳ628–632
Сафия629–632
Маймуна629–632
Мариа628–632

Муҳаммад 25 ёшида биринчи хотини Хадича бинти Хувайлидга уйланган. Бу никоҳ 25 йил давом этган. Милодий 619-йилда вафотидан кейин[3] умрининг қолган йилларида жами 12 та аёлга уйланди. Бу аёллардан иккитаси: Хадича ва Мария ал-Қибтийя фарзанд кўрдилар.

Муҳаммад нинг ҳаёти анъанавий равишда икки даврга бўлинади: ҳижратдан олдинги Макка (ғарбий Арабистондаги шаҳар) милодий 570-йилдан 622-йилгача ва Мадинада ҳижратдан кейинги 622-йилдан 632-йилда вафотигача бўлган даврлар. Ҳижрат деганда Муҳаммад ва унинг издошлари Маккада мусулмонлар дуч келган зулмлар туфайли Мадинага оммавий ҳижрат қилишлари тушунилади. Унинг икки никоҳидан бошқа барча никоҳлари шу ҳижратдан кейин бўлган.

Мақсадлар

Муҳаммад илк бор 25 ёшида Хадичага уйланган[4] ва Хадичанинг ўлимига қадар у билан яна 25 йил билан турмуш қурди.[5] Шундан сўнг у бир неча сабабларга кўра хотинларини олган деб айтилади. Оиша онамиздан ташқари Муҳаммадфақат бева, ажрашган ёки асираларга уйланган.[6]

Ваттнинг таъкидлашича, Муҳаммаднинг барча никоҳлари дўстона муносабатларни мустаҳкамлашга бўлиб, арабларнинг одатларига асосланган.[7] Эспоситонинг таъкидлашича, Муҳаммаднинг баъзи никоҳлари бевалар учун яхши ҳаётни таъминлашга қаратилган.[8] Унинг таъкидлашича, бокира никоҳга урғу берилган жамиятда бева аёллар учун қайта турмуш қуриш қийин бўлган.[9] ФЕ Петерснинг айтишича, Муҳаммаднинг никоҳлари ҳақида умумий хулосалар чиқариш қийин: уларнинг кўплари сиёсий, баъзилари раҳм-шафқатли ва баъзилари муҳаббат туфайли бўлган.[10] Жон Виктор Толаннинг ёзишича, Муҳаммаднинг никоҳлари асосан сиёсий иттифоқ тузишга қаратилган.[4]

Муҳаммаднинг никоҳларининг мақсадлари қуйидагича тасвирланган:[11][6]

  1. Ҳамроҳларининг беваларига ёрдам бериш.
  2. У ва унинг ҳамроҳлари ўртасида оилавий ришталарни ўрнатиш (Муҳаммад Абу Бакр ва Умарнинг қизларига, Усмон ва Али эса унинг қизларига уйланган. Шунинг учун у биринчи тўрт халифанинг ҳаммаси билан оилавий ришталарга эга эди).
  3. Никоҳ орқали турли алоқаларни бирлаштириш орқали хабар тарқатиш.
  4. Унинг шахсий оилавий ҳаётини етказиш учун ишончлилик ва манбаларни ошириш. Агар унинг фақат битта хотини бўлса, Муҳаммаднинг шахсий ибодатлари ва оилавий ҳаётини етказиш унинг зиммасига жуда катта мас’улият юклаган бўларди ва одамлар бу амалиётларнинг ишончини йўқ қилиш учун уни обрўсизлантиришга ҳаракат қилишарди. Бироқ, кўп хотинлар билан, билим учун кўпроқ манбалар бор эди, бу эса уни обрўсизлантиришни қийинлаштирди. Шунинг учун унинг никоҳлари кўпроқ аёлларга шахсий ҳаётини ўрганиш ва ўргатиш имкониятини берди.

Араб маданиятида никоҳ қабиланинг катта эҳтиёжларига мувофиқ ҳолда тузилган ва қабила ичида ҳамдаа бошқа қабилалар билан иттифоқ тузиш зарурлигига ҳам асосланган.

Муҳаммад с.а.в ёшлигида фақат битта аёлга уйланди. Гарчи у шу жамиятда яшаган бо'лса-да, бу ерда ко'пхотинлилик умумий қоида ҳисобланган ва ажралиш жуда осон эди у о'зидан катта бо'лса ҳам, фақат битта аёлга уйланган. У йигирма беш йил давомида унга содиқ эр бо'либ, о'лимидан кейин бошқа аёлга уйланмади. О'ша пайтда у эллик ёшда эди. Кейин у ҳар бир хотинига ижтимоий ёки сиёсий мақсадда уйланди; Шундай қилиб, у тақводор аёлларни ҳурмат қилмоқчи эди ёки ба'зи қабилаларнинг садоқатини, улар орасида Ислом тарқалишини хоҳлади. Бундан ташқари, у катта та'минотларга эга бо'лмаган ҳолда, катта оиласининг молиявий мажбуриятларини о'з зиммасига олди. У зот уларнинг барчасига нисбатан адолатли эди ва ҳеч қачон ажратмасди. У аввалги пайг'амбарларнинг ко'п никоҳига ҳеч ким э'тироз билдирмаган амалиётига эргашди. Одамларнинг Муҳаммад с.а.в нинг кўплик никоҳига э’тироз билдиришининг сабаби шундаки, биз у зотнинг ҳаётининг майда-чуйда тафсилотларини биламиз ва ундан олдинги пайғамбарлар ҳаётининг тафсилотини жуда кам биламиз? - дейишарди.

— Лаура Веccиа Ваглиэри Италиан Ориэнталист ин ҳер боок Ан Интерпретатион Оф Ислам

 — Лаура Веccиа Ваглиэри, италян шарқшуноси, Ислом таржимони китобидан

Терминологияси

"Мўминларнинг онаси" атамаси Муҳаммаднинг ҳар бир хотинларига вақт ўтиши билан қўшилиб келган. Шу билан бирга Қур’он 33:6 даги „Пайғамбар мўминларга ўзларидан ҳам яқинроқдир ва унинг аёллари уларнинг оналаридир“ деган оят барча аёлларга нисбатан қўлланади.[1]

Оилавий ҳаёти

Муҳаммад ва унинг оиласи Мадинадаги масжидга туташ кичкина уйда яшарди. Уларнинг ҳар бирининг кенглиги олти-етти оралиқ эди (1.7 метр) ва узунлиги ўн оралиқ (2.3 метр). Шифтнинг баландлиги тик турган ўртача одамнинг баландлигича бўлган. Эшикларга парда тутиш учун ёпинчиқ парда сифатида ишлатилган.[12] Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: „Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам барча хотинларини кеча-ю кундуз айланиб зиёрат қилардилар ва уларнинг сони ўн бир дона эди“. Анасдан: „Набий саллаллоҳу алайҳи васаллам бунга кучлари бормиди?“ — деб сўрадим. Анас: „Биз Пайғамбарга ўттиз эркак қуввати берилган, деб айтардик“, дедилар. Саид эса Қатода розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳолда, Анас розияллоҳу анҳу унга фақат тўққиз (ўн бир эмас) хотинлари ҳақида гапириб берганлигини айтдилар.[13]

Муҳаммаднинг хотинлари мўминларнинг оналари сифатида алоҳида мақомга эга бўлишса-да, у уларга ўзининг пайғамбарлик мақомидан омма олдида фойдаланишига рухсат бермадилар.[14]

Никоҳлари

Хадича бинти Хувайлид

Тахминан 25 ёшида Муҳаммад 28 ёки 40 ёшли бева аёл, савдогарнинг қизи Хадичага уйланди.[15][16][17] Муҳаммад унинг карвонларини бошқарарди, Хадича эса Муҳаммаднинг маҳоратидан қойил қолиб, Ислом пайғамбарига таклиф юборади. 595-йилда иккиси турмуш қуришди ва бу никоҳ, унинг биринчи никоҳи ҳам бахтли, ҳам ягона бўлди. Муҳаммад Хадича 25 йил ўтиб вафот этгунига қадар кўп жиҳатдан унга таянди.[18][19] Уларнинг Қосим ва Абдуллоҳ исмли ўғиллари (Тоҳир ва ал-Тоййиб лақабли)[20] иккиси ҳам ёш вафот этган, тўрт қизи — Зайнаб, Руқайя, Умму Кулсум ва Фотима бор эди. Баъзи шиа уламолари Хадичанинг 3 қизининг отаси Муҳаммад эканлигига эътироз билдиришади, чунки улар биринчи учтасини олдинги никоҳдан бўлган қизлари ва фақат Фотимани Муҳаммад ва Хадичанинг қизи деб билишади. Хадича уларнинг никоҳи чоғида қул Зайд ибн Ҳорисани сотиб олди, сўнгра Муҳаммаднинг илтимосига биноан йигитни ўз ўғли қилиб олди.[21] Муҳаммад алайҳиссаломнинг амакилари Абу Толиб ва Хадича 620-йилда вафот этдилар ва Ислом пайғамбари бу йилни Аам ал-Ҳузн („Ғам-ғусса йили“) деб эълон қилди.[22]

Мадинага ҳижрат

Савда бинти Зам’а

Мадинага жўнаб кетишидан олдин Хавла бинти Ҳаким мусулмон бўлганидан кейин кўп машаққатларни бошидан кечирган. Сўнгра Савда бинти Зам’ага уйланишни таклиф қилди. Бундан олдин Савда ўзининг амакиваччаси Ас-Сакрон ибн Амрга турмушга чиққан ва аввалги никоҳидан беш-олти нафар фарзанди бор эди. Маккаликлар мусулмонларни қувғин қилгани учун у турмуш ўртоғи билан Ҳабашистонга ҳижрат қилганди. Унинг эри Ҳабашистонда вафот этди ва Савда ҳам Маккага қайтишга мажбур бўлди. Мусулмон урф-одатларида Муҳаммад Савдага ёки Оишага биринчи марта уйланганми, келишмовчиликлар мавжуд, аммо Савда одатда унинг иккинчи хотини ҳисобланади ва у Оиша уйга келишидан олдин у билан бирга яшаган.[23] Бир ривоятда у Савдага Хадича вафотидан кейин, пайғамбарликнинг ўнинчи йили, таҳминан 55 ёшда Шаввол ойида уйланган деб айтилади. Таҳминан ўша даврда Оиша унга унаштирилган бўлган.[24]

Савда ёши улғайган сари ва шу билан бирга Муҳаммаднинг Умму Салама билан турмуш қурганидан бир мунча вақт ўтгач,[25] баъзи манбалар Муҳаммад Савда билан ажрашишни хоҳлаганлигини келтиради.[26] Баъзи ривоятларда Муҳаммад у билан ажрашмоқчи эмаслигини таъкидлайди.[27] Ибн Касир Муҳаммадга Савда жуда кўп ёш хотинлар билан рақобат қилиш кераклигидан хафа бўлишидан хавотирда эканлигини айтди ва уни талоқ қилишни таклиф қилди.[28] Савда Муҳаммаднинг ўзи жуда яхши кўрган Оиша ҳузурига навбат беришни таклиф қилди[28], у „қариган ва эркакларга аҳамият бермасди; унинг ягона орзуси қиёмат куни унинг хотини бўлиб тирилиш“ эди.[26] Баъзи мусулмон тарихчилари бу воқеани Қур’он 4:128 дан иқтибос келтирган ҳолда ваҳий сабаб қилиб кўрсацалар, Рашид Ридо каби бошқалар бу воқеани „ёмон қўллаб-қувватланган“ ёки мурсал деб эътироз билдирадилар.[27]

Оиша бинти Абу Бакр

Оиша Муҳаммаднинг яқин дўсти Абу Бакрнинг қизи эди. У дастлаб мусулмон Жубайр ибн Мутимга унаштирилган эди, унинг отаси бутпараст бўлса ҳам, мусулмонларга дўстона муносабатда бўлган. Хавла бинти Ҳаким Хадича вафотидан кейин Муҳаммадга Оишага турмушга чиқиш таклифини беришни маслаҳат берди. Оишанинг ибн Мутъим билан никоҳи тўғрисидаги олдинги келишув умумий розилик билан бекор қилинган.[24]

Муҳаммад кейинчалик тўртта ислом ҳукмдори ёки ворислари бўлган тўрт дўстининг дўстлигини никоҳ орқали яқин муносабатларга айлантирди. Абу Бакр ва Умарнинг қизлари Оиша ва Ҳафсага уйланиб, қизларини Усмон ва Алига бердилар.[29][3]

Аксарият анъанавий манбаларда Оиша розияллоҳу анҳо Муҳаммадга олти ёки етти ёшда унаштирилгани, бироқ у тўққиз ёки Ибн Ҳишомнинг ривояти[30] га кўра ўн ёшга тўлгунга қадар ота-онасининг уйида бўлгани келтирилган.[31] Ойшанинг турмушга чиққан ёши мунозараларга сабаб бўлган ва баъзи тарихчилар, ислом олимлари ва мусулмон ёзувчилар унинг ҳаётининг илгари қабул қилинган вақт жадвалига қарши чиқишган.[32] Унинг икки хотини Оиша ва Савдага Ал-Масжид ан-Набавий масжидига туташ хонадонлар берилганди.[33]

Оиша жуда заковатли ва изланувчан аёл бўлган. Унинг Муҳаммаднинг хабарини тарқатишдаги ҳиссаси жуда катта ҳсобланиб, у вафотидан кейин 44 йил давомида мусулмон жамиятига хизмат қилган.[34] У, шунингдек, Муҳаммаднинг шахсий ҳаёти билан боғлиқ масалаларда эмас, балки никоҳ, жинсий алоқа, исломий мерос, ҳаж ва исломий одатлар ва бошқа мавзуларда 2210 ҳадисни[35] ривоят қилиб қолдирган.[36] У турли соҳаларда, жумладан, шеърият ва тиббиётда ўзининг ақл-заковати ва билими билан юксак ҳурматга сазовор бўлган, у аз-Зуҳрий ва шогирди Урва ибн аз-Зубайр томонидан кўп мақтовларга сазовор бўлган.[36]

Макка билан урушда қолган бевалар

Ҳафса бинти Умар ва Зайнаб бинти Хузайма

Мусулмонларнинг Макка билан уруши пайтида кўплаб эркаклар ўлдирилган ва натижада бевалар ва етимлар ёлғиз қолиб кетган. Умар ибн ал-Хаттобнинг қизи Ҳафса бинти Умар Бадр жангида эри Хунаис ибн Ҳузайфа жангда ўлдирилганида бева қолганди. Муҳаммад унга ҳижрий 625-йилда уйланган.[37] Зайнаб бинти Хузайма ҳам Бадр жангида бева қолган эди. У Убайда ибн ал-Ҳориснинг хотини эди.[38] У содиқ мусулмон ва Мутталиб қабиласидан бўлиб, Муҳаммад бунинг учун алоҳида мас’улият юклаган.[39] Эри вафот этгач, Муҳаммад унга уйланишни мақсад қилиб, ҳижрий 4-йилда уни ўз никоҳига олди, у меҳрибонлиги ва хайрихоҳлиги туфайли Умму ал-Масакин (таҳминан таржимаси мискинларнинг онаси) лақабини олди.[40]

Оишанинг ёшига яқинлашиб қолган икки кенжа хотинларини Ҳафса ва Зайнабни хонадонга қабул қилишди. Ёши анча катта бўлган Савда ёш аёлларга оналик меҳрини кўрсатди. Оиша ва Ҳафса ўртасида мустаҳкам муносабатлар бор эди. Зайнаб эса у турмушидан таҳминан уч ой ўтиб касалликдан вафот этди.[41][42][43]

Ҳинд бинти Суҳайл (Умму Салама)

Зайнабнинг вафоти Уҳуд жангида олган жароҳатлари натижасида Муҳаммаднинг ўгай укаси Абу Саламанинг вафоти билан бир вақтга тўғри келди.[42] Абу Саламанинг беваси Умму Салама ҳам диндор мусулмон бўлиб, унинг ёш болалари бор эди. Унинг эрсиз қолгани мусулмонларни қайғуга солган ва иддасидан кейин баъзи мусулмонлар унга турмуш қуришларини таклиф қилганлар. Лекин у барчасини рад этди. У кўплаб жангларда Муҳаммадга қарши жанг қилган ҳарбий қўмондон Холид Ибн Ал Валиднинг амакиваччаси эди. Унинг турмушга чиқиши Холидни Уҳуд жангига қатъияциз муносабатда бўлишга мажбур қилди.[3] Муҳаммад унга турмуш қуришни таклиф қилганида, у учта сабабга кўра истамади: у рашкдан азоб чекаётганини даъво қилди ва муваффақияциз никоҳ истиқболини, кексалигини ва қўллаб-қувватлашга муҳтож бўлган ёш оиласини кўрсатди. Аммо Муҳаммад уни рашкдан халос этишини Худога илтижо қилишини, ўзи ҳам қариганлигини, унинг оиласи ўз оиласига ўхшаб қолганлигини айтади.[44] У Муҳаммадга ҳижрий 4-йилнинг охирларида никоҳланади.[45]

Райҳона бинти Зайд

Райҳона бинти Зайд Бану Нодир қабиласидан яҳудий аёл эди. 627-йилда Бану Қурайза қабиласи мағлубиятга учради, Райҳона эса қулга айланди.[46] Ибн Саъд Райҳона Ислом динини қабул қилганидан сўнг пайғамбарга никоҳланганини ёзган.[47] Ат-Саълабийнинг хабар беришича, пайғамбар у учун маҳр тўлаган ва Ибн Ҳажар Муҳаммад Райҳонага уйланганидан кейин уй берганига ишора қилади.[48]

Ички келишмовчиликлар

Муҳаммад Маккалик душманларига қарши сўнгги жангидан сўнг, у диққатини Бану Мусталиқнинг Мадинага босқинини тўхтатишга қаратди. Бу тўқнашув пайтида Мадиналиклар Муҳаммадни фикрини ўйламай, ҳаётларининг қалтис даврларида, жумладан, унинг Зайнаб бинти Жаҳшга уйланиши[49] ва Ойша йўқолган бўйинбоғини қидириш учун чодирини тарк этган воқеада унга ҳужум қилишга уриндилар ва Муҳаммаднинг бир ҳамроҳи билан қайтиб келди.[50]

Зайнаб бинти Жаҳш

Зайнаб бинти Жаҳш Муҳаммаднинг амакиваччаси бўлиб, отасининг опаларидан бирининг қизи бўлган.[51]

Исломгача бўлган даврда араблар ҳомийлик қилинган болаларни мерос ва муқаддаслик каби ҳуқуқлар нуқтаи назаридан ўзларининг фарзандлари билан бир хил деб ҳисоблашган.[52] Бироқ, никоҳдан кейин ҳомийлик остидаги болалар мерос ҳуқуқларини йўқотдилар ва бундан буён ота-оналарнинг фарзандлари сифатида танилдилар. Балоғатга етганидан сўнг, улар ҳомий оила билан яшай олмадилар, аммо улар ҳали ҳам маблағга эга эдилар. Бу ота-оналарнинг ўз болаларининг ҳомийлик остидаги болаларга бўлган душманлигини камайтириш ва эркак ҳомийларнинг катталар ҳомийлигидаги аёллар билан аралашиб кетишининг олдини олишдан иборат бўлган.[3]

Мадинада Муҳаммад бева қолган Зайнабни асранди ўғли Зайд ибн Ҳорисага турмушга берди. Каэсар Э. Фараҳнинг таъкидлашича, Муҳаммад асраб олинганларнинг қонунийлиги ва тенг ҳуқуқлилигини ўрнатишга қарор қилган.[53] Зайнаб бу никоҳни маъқулламаган, акалари ҳам бу никоҳни рад этишган, чунки Ибн Саъднинг сўзларига кўра, у зодагонлардан, Зайд эса собиқ қуллардан бўлган.[54][55] Ваттнинг айтишича, Зайнаб нега Зайдга турмушга чиқишни истамагани аниқ эмас, чунки Муҳаммад уни жуда ҳурмат қилган. Унинг фикрича, Зайнаб шуҳратпараст аёл бўлиб, Муҳаммадга турмушга чиқиш умидида эди ёки у Муҳаммад сиёсий сабабларга кўра рози бўлмаган кишига турмушга чиқиши сабаб бўлган бўлиши мумкин.[56] Маудудийнинг ёзишича, Қур’они каримнинг Қур’он 33:36 ояти нозил бўлгач,[57] Зайнаб рози бўлиб, Зайдга никоҳланди.

Ваттнинг сўзларига кўра, у 626-йил охиригача Муҳаммад билан турмуш қуриш учун ҳаракат қилгани деярли аниқ. „Расулуллоҳ эшик олдида“, дейишганда, Зайнаб шошиб кийинган эди. Аёл шошиб ўрнидан сакраб турди ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳайратига тушди[54] ва у зўрға тушуниб бўлмайдиган гапларни айтиб, юз ўгирди. Аммо, у очиқдан-очиқ деди: „Буюк Аллоҳ таоло покдир! Қалбларни оғдирувчи Аллоҳ покдир!“[58] Бу ҳақда Зайнаб Зайдга айтди ва у ажрашишни таклиф қилди, лекин Муҳаммад уни қолдиришини айтди.[24] Бу ҳикоя Зайнабнинг гўзаллигига катта урғу берди.[59] Нўмоний бу воқеани миш-миш деб билади.[60] Ватт ҳикоянинг ушбу қисмининг тўғрилигига шубҳа қилади. Унинг фикрича, бу ривоятда ҳақиқат асоси бўлса ҳам, нақл қилиш жараёнида бу ҳаддан ташқари ошириб юборилган бўлар эди, чунки кейинги мусулмонлар Исломда никоҳсизлик ва роҳиблик йўқлигини таъкидлашни яхши кўришган.[55] Родинсон Ваттнинг ҳикоя анъанавий матнларда таъкидлангани ва бу ҳеч қандай салбий шарҳ ёки танқидга сабаб бўлмаслигини таъкидлагани билан рози эмас.[59] Бу қиссани кўпчилик мусулмон уламолари[61][62][63] рад этишган, асосан унда ҳеч қандай ривоят занжири йўқлиги ва ҳеч қандай саҳиҳ ҳадисдан тўлиқ йўқлиги сабаб бўлган. Баъзи муфассирлар[64] Муҳаммад Зайнабни бутун умри давомида таниганидан кейин бир кун унинг гўзаллигидан бирдан хабардор бўлиб қолишини бемаъни деб билишган. Агар унинг гўзаллиги Муҳаммаднинг унга уйланишига сабаб бўлганида, уни Зайдга уйлантиргандан кўра, биринчи навбатда ўзи унга уйланган бўларди, деб фикр юритиш мумкин.[65]

Жамоатчилик фикридан ҳавотирга тушган Муҳаммад дастлаб Зайнабга уйланишни истамади. Бу никоҳни уларнинг замондошлари қариндошлар деб қарашарди, чунки у асраб олинган ўғлининг собиқ хотини эди ва асраб олинган ўғиллар ўз ўғиллари билан бир хил ҳисобланарди.[24] Ваттнинг сўзларига кўра, бу „қариндошлик тушунчаси боланинг оталиги аниқ номаълум бўлган оила институтларининг қуйи, коммуналистик даражасига тегишли эски амалиётлар билан боғлиқ эди ва бу пастки даража Ислом томонидан йўқ қилинмоқда“.[66] Аммо Қур’он бу никоҳ унга Худо томонидан юкланган фарз эканлигини кўрсатди. Бу асраб олинган ўғилларга ҳақиқий ўғил сифатида муносабатда бўлиш номақбул эканлигини ва энди ўтмиш билан тўлиқ танаффус бўлиши кераклигини англатади.[24] Шу тариқа Муҳаммад жамоатчилик фикрига қарши туриш учун етарли даражада кучли эканлигига ишониб, бу фикрларни рад этишга киришди.[67] Зайнабнинг кутиш муддати тугагач, Муҳаммад унга уйланди.[68] Мадинадаги нуфузли гуруҳ „Мунофиқлар“ деб аталган, бу атама Ислом анъаналарида[69] яширинча унга қарши иш олиб бориб, исломни қабул қилганларни назарда тутади, ҳақиқатан ҳам никоҳни қариндошлар ўртасидаги никоҳ деб танқид қилган.[24] Мусулмонлар жамоатини бўлишга уриниб, Муҳаммадга унинг хотини орқали ҳужум қилиш стратегиясининг бир қисми сифатида миш-мишлар тарқатдилар. Ибн Касирнинг фикрича, тегишли Қуръон оятлари мунофиқларнинг эътирозларини „илоҳий рад этиш“ эди.[70] Родинсоннинг сўзларига кўра, шубҳали одамлар бу оятлар ижтимоий табуларга мутлақо зид эканлигини ва Муҳаммадни ҳаддан ташқари яхши кўришларини таъкидладилар.[59]

Яраштириш

Жувайрия бинти ал-Ҳорис

Бану Мусталиқ билан бўлган тўқнашувда асирга тушганлардан бири бу қабила бошлиғининг қизи Жувайрия бинти ал-Ҳорис эди. Унинг эри Мустафо бин Сафвон жангда ҳалок бўлган эди. У дастлаб Муҳаммаднинг ҳамроҳи Собит ибн Қайс ибн аш-Шаммаснинг ўлжалари орасига тушди. Қул бўлган Жувайрия Муҳаммаднинг ҳузурларига бориб, Мусталиқ соҳибининг қизи сифатида уни озод қилишни сўради, лекин у рад этди. Бу орада отаси уни озод қилиш учун Муҳаммадга тўлов беришини сўраб мурожаат қилди, аммо Муҳаммад уни қўйиб юборишдан бош тортди. Кейин Муҳаммад унга турмушга чиқишни таклиф қилди ва у рози бўлди.[71] Мусталиқ қабилалари никоҳ орқали Ислом пайғамбарига қариндош эканликлари маълум бўлгач, мусулмонлар ҳам ўз асирларини озод қила бошладилар.[72][73]

Сафия бинти Ҳуяй ибн Ахтаб

Сафия бинти Ҳуяй зодагон аёл,[74] яҳудий қабиласининг бошлиғи Бану Нодир Ҳуяй ибн Ахтабнинг қизи бўлиб, Хандақ жангида таслим бўлганидан кейин қатл этилган.[75][76] У биринчи бўлиб ўзидан ажрашган шоир Саллам ибн Мишкамга[74][77], иккинчиси эса қўмондон Кенона ибн ар- Рабийга турмушга чиққан эди. 628-йилда Хайбар жангида[78] Бану Нодир мағлубиятга учради, эри қатл қилинади ва у асирга олинади. Муҳаммад уни асира олган Диҳядан озод қилди ва турмуш қуришни таклиф қилди, Сафия буни қабул қилди.[79] Мартин Лингснинг сўзларига кўра, Муҳаммад Сафияга мағлуб бўлган Бану Нодирга қайтиш ёки мусулмон бўлиб, унга уйланиш ихтиёрини берган ва Сафия иккинчи танловни танлаган. Сўнг Муҳаммад билан кетган.[80]

Ҳадисда айтилишича, Муҳаммаднинг замондошлари Сафиянинг юксак мавқейи туфайли уни қабул қилиб, Муҳаммадга уйланиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблашган. Замонавий олимларнинг фикрича, Муҳаммад яҳудий қабиласи билан ярашиш ва хайрихоҳлик белгиси сифатида Сафияга уйланган.[81][82] Жон Л. Эспоситонинг таъкидлашича, никоҳ сиёсий ёки иттифоқлари бўлиши мумкин.[83][84] Ҳайкал Муҳаммад алайҳиссаломнинг Сафияни ўлдирилиши ва унга уйланиши қисман унинг фожиасини енгиллаштириш ва қисман уларнинг қадр-қимматини сақлаб қолиш учун бўлган, деб ҳисоблайди ва бу хатти-ҳаракатларни ўзлари мағлуб этган подшоҳларнинг қизлари ва хотинларига турмушга берган аввалги босқинчиларни айтади.[85] Баъзиларнинг фикрича, Муҳаммад Сафияга уйланиш орқали яҳудийлар ва Ислом ўртасидаги адоватга барҳам беришни мақсад қилган.[84]

Муҳаммад Сафийяни Исломни қабул қилишга кўндиради.[79] Ал-Байҳақийнинг сўзларига кўра, Сафия дастлаб Муҳаммаддан ғазабланган, чунки унинг отаси ҳам, эри ҳам ўлдирилган. Муҳаммад: „Отангиз арабларни менга қарши ўзгартириб, жирканч ишлар қилди“, деб тушунтирди. Ниҳоят Сафия Муҳаммадга бўлган нафратидан қутулди.[86] Абу Яъло ал-Мавсилийнинг ривоят қилишича, Сафия Муҳаммад алайҳиссаломнинг унга кўрсатган муҳаббати ва ҳурматини қадрига етиб: " Мен ҳеч қачон Расулуллоҳ сифатида яхши хулқли одамни кўрмадим ", деган.[87] Сафия Муҳаммадга то вафотигача содиқ қолди.[88]

Ислом анъаналарига кўра, Сафийя гўзал, сабрли, ақлли, илмли ва мулойим бўлиб, Муҳаммад алайҳиссаломни „Аллоҳнинг Расули“ деб ҳурмат қилган. Мусулмон олимларининг таъкидлашича, у жуда кўп яхши ахлоқий фазилатларга эга эди.[89] У камтар ибодат қилувчи ва тақводор мўмин сифатида тасвирланган. Ибн Касир айтадилар: „У ўзининг ибодати, тақвоси, зоҳидлиги, тақводорлиги ва хайр-эҳсонида энг яхши аёллардан эди“.[90] Ибн Саъднинг ёзишича, Сафия жуда хайрихоҳ ва саховатли эди.[91]

Муҳаммад алайҳиссалом хонадонига киргач, Сафия Оиша ва Ҳафса билан дўстлашди. Шунингдек, у Фотимага совғалар тақдим этди. У Муҳаммаднинг бошқа хотинларига Хайбардан олиб келган тақинчоқларидан совғалар берди.[92] Аммо Муҳаммаднинг бошқа хотинларидан баъзилари Сафиянинг яҳудий келиб чиқиши ҳақида ёмон гаплар гапирардилар. Муҳаммад гапга аралашиб, ҳаммага Сафиянинг эри Муҳаммад, отаси Ҳорун ва амакиси Мусо эканлигини таъкидлаб, улар ҳурматли пайғамбарларга ишора қилган эди.[93]

Муҳаммад бир марта барча хотинлари билан ҳажга борган. Йўлда Сафиянинг туяси карвоннинг энг заиф туяси бўлгани учун тиз чўкиб, йиғлай бошлади. Муҳаммад унинг олдига келиб, кўйлаги ва қўллари билан унинг кўз ёшларини артди, лекин йиғламаслигини қанча кўп сўраса, йиғлаб юборди.[94] Муҳаммад тузалмас касал бўлганида, Сафия қаттиқ хафа бўлди. Аёл унга: „Сенинг ўрнингга мен азоб чекаётган бўлсам эди“, дедилар.[89]

Рамла бинти Абу Суфён (Умму Ҳабиба)

Худди шу йили Муҳаммад ўзининг Маккалик душманлари билан тинчлик шартномасини имзолади ва Қурайш икки томон ўртасидаги уруш ҳолатини амалда тугатди. Кўп ўтмай у Қурайш бошлиғи ва қўмондони Абу Суфён ибн Ҳарбнинг қизига уйланди, бу эса ўз рақибларини янада яраштиришни мақсад қилган эди.[95] У эри вафот этганини билган пайтда Ҳабашистонда бўлган Рамла бинти Абу Суфёнга турмуш қуриш таклифини юборди. У илгари отасининг хоҳишига қарши (Маккада) Исломни қабул қилган эди. Ҳабашистонга ҳижрат қилганидан кейин эри насронийликни қабул қилган. Муҳаммад Амр ибн Умайя Ад-Дамрийни Нажошийга (подшоҳга) мактуб юбориб, ундан Умму Ҳабибанинг қўлини сўради. Бу воқеа ҳижратнинг еттинчи йили Муҳаррам ойида бўлган эди.

Мариа бинти Шамун ал-Қибтия

Мариа ал-Қибтийя Миср губернатори Муҳаммадга совға сифатида юборган бир неча қуллардан бири эди. Унинг гўзаллигидан чўчиб, расмий хотинларининг эътирозларига қарамай, у уни канизак сифатида сақлаб қолди. Муҳаммад пайғамбарнинг барча дастлабки таржимаи ҳолларида Марианинг чўри ёки канизак эканлиги қайд этилган. Мария Муҳаммадга Иброҳим исмли ўғил туғди, аммо у 18 ойлигида вафот этди.[96][97][98]

Маймуна бинти ал-Ҳорис

Ҳудайбия шартномаси доирасида Муҳаммад Маккага ҳаж зиёратига борди. У ерда Маймуна бинти ал-Ҳорис унга турмуш қуришни таклиф қилди.[99] Муҳаммад рози бўлди ва шу тариқа ўзининг азалий иттифоқчиси Аббоснинг келин опаси Маймунага уйланди. Муҳаммад унга уйланиб, аввалги рақиблари бўлган бану Махзум билан ҳам қариндошлик алоқаларини ўрнатади.[100] Маккаликлар унинг бошқа қолишига рухсат бермагани учун Муҳаммад Маймунани ўзи билан олиб шаҳарни тарк этди. Унинг асл исми „Барра“ эди, лекин у уни „Маймуна“, яъни муборак деб атаган.[99]

Муҳаммаднинг бевалари

Ал-Бақи' қабристонидаги Муҳаммаднинг хотинлари ва унинг қизларининг қабри кўрсатилган харита. Асосий дарвоза олдидаги марказий тўртбурчак.
Мадина шаҳридаги ал-Бақий қабристонидаги Муҳаммад хотинларининг қабри.

Қур’онга кўра, Аллоҳ таоло Муҳаммаднинг вафотидан кейин унинг хотинларига унинг ҳурмати туфайли турмуш қуришларини тақиқлаган.

„Сизларга Аллоҳнинг Расулини ранжитишингиз ёки ундан кейин унинг хотинларига уйланишингиз ҳам жоиз эмас.“

Муҳаммаднинг ўлими пайтидаги мулкининг миқдори аниқ бўлмаган. Гарчи Қур’он [2.180] мерос масаласини аниқ кўрсатган бўлса-да, мусулмон умматининг янги раҳбари Абу Бакр Муҳаммаднинг мол-мулкини унинг бевалари ва меросхўрлари ўртасида бўлмади ва у Муҳаммаднинг шундай деганини эшитганлигини айтди:

Бизнинг (Пайғамбарларнинг) ворисларимиз йўқ. Биз қолдирган нарсалар садақадир.[101]

Биринчи Қур’он қўлёзмасини тўплашда Муҳаммаднинг беваси Ҳафса муҳим рол ўйнаган. Абу Бакр нусхани йиғиб бўлгач, уни Ҳафсага берди, Ҳафса уни Усмон кўчириб, мусулмон юртларига тарқатгунча сақлади.[102]

Муҳаммаднинг ўлимидан сўнг Муҳаммаднинг бева аёлларининг бир қисми Ислом давлатида сиёсий фаоллик кўрсатди. Масалан, Сафийя халифа Усмонни қамал қилганда унга ёрдам берган.[93] Биринчи фитна пайтида баъзи хотинлар ҳам ёрдам кўрсатишди. Жумладан, Умму Салама Алининг тарафини олиб, ўғли Умарни ёрдам сўраб юборди. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сўнгги хотинлари Умму Салама 680-йилда Карбало фожиасини эшитиб, ўша йили вафот этди.[103] Муҳаммаднинг хотинларининг қабри Мадина шаҳридаги ал-Бақи' қабристонида жойлашган.

Никоҳлар хронологияси

<тимелине> ИмагеСизе = wидтҳ:800 ҳеигҳт:400 ПлотАреа = лефт:200 боттом:60 топ:0 ригҳт:50 Алигнбарс = жустифй ДатеФормат = йййй Период = фром:0570 тилл:0632 ТимеАхис = ориэнтатион:ҳоризонтал формат:йййй СcалеМажор = инcремент:4 старт:0571 СcалеМинор = инcремент:4 старт:0573

ЛинеДата = 

ат:0610 cолор:блаcк лаер:баcк
ат:0622 cолор:блаcк лаер:баcк
ат:0624 cолор:блаcк лаер:баcк

БарДата = 

бар:Кҳадижа техт:"Кҳадижа бинт Кҳуwайлид”
бар:Саwда техт:"Саwда бинт Замʿа"
бар:Аиша техт:"Аиша бинт Аби Бакр"
бар:ЗайнабК техт:"Зайнаб бинт Кҳузайма"
бар:Ҳинд техт:"Умм Салама Ҳинд бинт Аби Умайя "
бар:Ҳафса техт:"Ҳафса бинт Умар"
бар:ЗайнабЖ техт:"Зайнаб бинт Жаҳш"
бар:Райҳана техт:"Райҳана бинт Зайд"
бар:Жуwайрийя техт:"Жуwайрийя бинт ал-Ҳаритҳ"
бар:Рамла техт:"Рамла бинт Аби Суфян"
бар:Сафийя техт:"Сафийя бинт Ҳуяйй"
бар:Маймуна техт:"Маймуна бинт ал-Ҳаритҳ"
бар:Мариа техт:"Мариа ал-Қибтийя"

ПлотДата= 

wидтҳ:10 техтcолор:блаcк алигн:лефт анчор:фром шифт:(10,-4)
бар:Кҳадижа фром:0595 тилл:0619 cолор:ред
бар:Саwда фром:0620 тилл:0632 cолор:ред
бар:Аиша фром:0623 тилл:0632 cолор:ред
бар:ЗайнабК фром:0624 тилл:0626 cолор:ред
бар:Ҳинд фром:0625 тилл:0632 cолор:ред
бар:Ҳафса фром:0626 тилл:0632 cолор:ред
бар:ЗайнабЖ фром:0627 тилл:0632 cолор:ред
бар:Райҳана фром:0627 тилл:0631 cолор:ред
бар:Жуwайрийя фром:0628 тилл:0632 cолор:ред
бар:Рамла фром:0629 тилл:0632 cолор:ред
бар:Сафийя фром:0629 тилл:0632 cолор:ред
бар:Маймуна фром:0629 тилл:0632 cолор:ред
бар:Мариа фром:0630 тилл:0632 cолор:ред

</тимелине>Графикдаги вертикал чизиқлар хронологик тартибда пайғамбарликнинг бошланиши, ҳижрат ва Бадр жангини кўрсатади .

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Алеэм, Шамим „12. Мотҳерс оф Белиэверс“, . Пропҳет Муҳаммад(с) анд Ҳис Фамилй. АутҳорҲоусе, 2007 — 85-бет. ИСБН 978-1-4343-2357-6. 
  2. ↑ [Қуръон [6 33 6 33:6]]
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Мубāракфūрī, Ṣафī ал-Раḥмāн. Тҳе Сеалед Неcтар: Биограпҳй оф тҳе Нобле Пропҳет (эн). Даруссалам, 2002. ИСБН 978-9960-899-55-8. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Жоҳн Виcтор Толан. Сараcенс: Ислам ин тҳе Медиэвал Эуропеан Имагинатион. Cолумбиа Университй Пресс, 2002 — 29-бет. 
  5. ↑ Франcоис-Cерраҳ. „Тҳе трутҳ абоут Муҳаммад анд Аиша“. тҳегуардиан (2012-йил 17-сентябр). 2013-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 17-сентябр.
  6. ↑ 6,0 6,1 Э. Пҳиппс, Wиллиам. Муҳаммад анд Жесус: А Cомпарисон оф тҳе Пропҳец анд Тҳеир Теачингс. Cонтинуум, 1999 — 142-бет. ИСБН 978-0826412072. 
  7. ↑ Wатт (1956), п. 287
  8. ↑ Эспосито (1998), пп. 16-18.
  9. ↑ Жоҳн Эспосито. Ислам: Тҳе Страигҳт Патҳ. Охфорд Университй Пресс. пп. 17-18.
  10. ↑ Ф. Э. Петерс (2003). п. 84
  11. ↑ Анwар Ал Аwлаки, Тҳе Лифе оф тҳе Пропҳет Муҳаммад, тҳе Маккан Период, CД 5
  12. ↑ Нумани, п. 259-60
  13. ↑ Муҳаммад ал-Букҳари. „Ҳадитҳ cоллеcтион Саҳиҳ Букҳари / Волуме 7 / Боок 62 / Ҳадитҳ 142“. ҚуранХ. Қаралди: 2020-йил 17-феврал.
  14. ↑ Рамадан (2007), п. 168-9
  15. ↑ Ибн Ишақ. Мустадрак Ал-Ҳаким — 182-бет. 
  16. ↑ Ибн Са'д. Табақат ал-Кубра (ар). „أخبرنا هشام بن محمد بن السائب عن أبيه عن أبي صالح عن ابن عباس قال:كانت خديجة يوم تزوجها رسول الله – صلى الله عليه وسلم – ابنة ثمان وعشرين سنة“ 
  17. ↑ Абу ʻАбдуллаҳ Ал-Ҳаким. ал-Мустадрак (ар). „عن محمد بن إسحاق، أن أبا طالب وخديجة بنت خويلد هلكا في عام واحد، وذلك قبل مهاجر النبي صلى الله عليه وسلم إلى المدينة بثلاث سنين، ودفنت خديجة بالحجون، ونزل في قبرها رسول الله صلى الله عليه وسلم، وكان لها يوم تزوجها ثمان وعشرون سنة“ 
  18. ↑ Эспосито (1998), п.18
  19. ↑ Реэвес (2003), п. 46
  20. ↑ Паул Гwйнне. Буддҳа, Жесус анд Муҳаммад: А Cомпаративе Студй. Жоҳн Wилей & Сонс, 23 Деc 2013. ИСБН 9781118465493. „Аccординг то Сунни Ислам, Кҳадижа боре Муҳаммад фоур даугҳтерс (Зайнаб, Руқайя, Умм Култҳум анд Фатима) анд тwо сонс ('Абдаллаҳ анд Қасим).“ 
  21. ↑ Муҳаммад Ҳусайн Ҳайкал. Тҳе Лифе оф Муҳаммад Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш.: „Фром Марриаге то Пропҳетҳоод.“ Транслатед бй Исмаъил Рази А. ал-Фаруқи
  22. ↑ Гуиллауме. Тҳе Лифе оф Муҳаммад. Охфорд — 191-бет. 
  23. ↑ „Саwда бинт Зама“. Охфорд Исламиc Студиэс Онлине. 2018-йил 10-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-август.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 Wатт, „Аиша бинт Абу Бакр“, Энcйcлопаэдиа оф Ислам Онлине
  25. ↑ Ал-Шати, Бинт. Тҳе wивес оф тҳе Пропҳет, Матти Мооса (транс.), Д. Ничолас Рансон, Горгиас Пресс ЛЛC, Деcембер 2006 — 52-бет. ИСБН 978-1-59333-398-0. 
  26. ↑ 26,0 26,1 Ваccа, В. (1995). "Саwда БТ. Замʿа Б. Ḳаййис Б. ʿАбд Шамс". Энcйcлопаэдиа оф Ислам. 9 (2нд нашри). Брилл Аcадемиc Публишерс. 89–90 б. ИСБН 90-04-10422-4. 
  27. ↑ 27,0 27,1 Wесселс, Антониэ. А модерн Арабиc биограпҳй оф Муḥаммад: а cритиcал студй оф Муḥаммад Ḥусайн Ҳайкал'с Ḥайāт Муḥаммад. Брилл Арчиве, 1972 — 105–6-бет. ИСБН 978-90-04-03415-0. 
  28. ↑ 28,0 28,1 Ибн Катҳир. „Wивес оф тҳе Пропҳет Муҳаммад“. Қаралди: 2019-йил 20-апрел.
  29. ↑ Мубаракпури, Сафиур Раҳман. Wҳен Тҳе Моон Сплит: А Биограпҳй оф Пропҳет Муҳаммад (эн). Индепендентлй Публишед, 2021-02-03. ИСБН 979-8-7042-9780-2. 
  30. ↑ Спеллберг 1994, сс. 39–40
  31. ↑ Армстронг 1992, с. 157
  32. ↑ Али, Кеcиа. Сехуал Этҳиcс анд Ислам: Феминист Рефлеcтионс он Қур'ан, Ҳадитҳ, анд Журиспруденcе. ОнеWорлд, 2016 — 173–186-бет. ИСБН 978-1780743813. 
  33. ↑ Номани (1970), п. 257-9
  34. ↑ Алеэм, Шамим. Пропҳет Муҳаммад(с) анд Ҳис Фамилй: А Соcиологиcал Перспеcтиве. АутҳорҲоусе, 2007 — 130-бет. ИСБН 9781434323576. 
  35. ↑ Исламят: а cоре техт фор студенц
  36. ↑ 36,0 36,1 Саеэд, Асма. Wомен анд тҳе Трансмиссион оф Религиоус Кноwледге ин Ислам. Cамбридге Университй Пресс, 2013-08-06 — 26–29-бет. ИСБН 9781107031586. 
  37. ↑ Номани (1970), п. 360
  38. ↑ Wатт(1956), п. 393
  39. ↑ Wатт(1956), п. 287
  40. ↑ Лингс (1983), п. 201
  41. ↑ Лингс (1983), п. 165
  42. ↑ 42,0 42,1 Лингс (1983), п. 206
  43. ↑ Номани (1970), п. 345
  44. ↑ Ҳамид, АбдулWаҳид. Cомпанионс оф тҳе Пропҳет Вол. 1. Лондон: МЕЛС, 1998 — 139-бет. ИСБН 0948196130. 
  45. ↑ Умм Саламаҳ. Cоуртесй оф ИСЛ Софтwаре. Университй оф Соутҳерн Cалифорниа.
  46. ↑ Ал-Багҳдади, Ибн Са'д. Табақат — вол ВИИИ, п. 92–3-бет. 
  47. ↑ Ибн Са'д. Табақат — вол ВИИИ, пг. 92–3-бет. 
  48. ↑ Ибн Ҳажар. Исабаҳа. Вол. ИВ, пг. 309.
  49. ↑ Wатт (1956), 330-1
  50. ↑ Денисе А. Спеллберг, Аиша бинт Абī Бакр, Энcйcлопедиа оф тҳе Қур’ан
  51. ↑ Wатт (1974), п.156-159
  52. ↑ ИсламКотоб. Тафсир Ибн Катҳир алл 10 волумес (эн). ИсламКотоб. 
  53. ↑ Cаэсар Э. Фараҳ, Ислам: Белиэфс анд Обсерванcес, п.69
  54. ↑ 54,0 54,1 Фреер Стоwассер (1996), п. 88, Охфорд Университй Пресс
  55. ↑ 55,0 55,1 Wатт (1974), п. 158.
  56. ↑ Wатт (1974), п. 157-158.
  57. ↑ Маудуди, С. Абул А'ла. Тҳе Меанинг оф тҳе Қур'ан. Исламиc публиcатионс лтд., 1967 — 108-бет. Қаралди: 2008-йил 9-январ. 
  58. ↑ Фишбеин, Мичаэл. Тҳе Ҳисторй Ал-Табари: Тҳе Виcторй оф Ислам. Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, Фебруарй 1997 — 2–3-бет. ИСБН 978-0-7914-3150-4. 
  59. ↑ 59,0 59,1 59,2 Родинсон, п. 207.
  60. ↑ Номани (1970). Сират ал-Наби.
  61. ↑ Ибн Ал-’Араби, Аҳкам Ал-Қуран (3/1543)
  62. ↑ Сират-Ун-Наби, бй Аллама Шибли Ну’Мани
  63. ↑ Др. Ясир Қадҳи ҳттпс://www.ёутубе.cом/wатч?в=кбаорсГГФио
  64. ↑ Фор эхампле Қади Ияд ибн Муса ал-Яҳсуби
  65. ↑ „Тҳе Пропҳет'с Марриаге то Зайнаб бинт Жаҳш“. Ислам Тодай. 2015-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 2-май.
  66. ↑ Wиллиам Монтгомерй Wатт (1974), п.233
  67. ↑ Wатт(1956), п.330-1
  68. ↑ Wатт, п. 156.
  69. ↑ „Ҳйпоcрите - Охфорд Исламиc Студиэс Онлине“. www.охфордисламиcстудиэс.cом. 2017-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-август.
  70. ↑ Фреер Стоwассер (1996), п. 89
  71. ↑ Родинсон, п. 196.
  72. ↑ Лингс (1983), п. 241-2
  73. ↑ Номани, п. 365-6
  74. ↑ 74,0 74,1 Ал-Шати', 1971, 171
  75. ↑ Ибн Ишақ, Сират Расул Аллаҳ. Транслатед бй Гуиллауме, А. (1955). Тҳе Лифе оф Муҳаммад, п. 464. Охфорд: Охфорд Университй Пресс.
  76. ↑ Аҳмад ибн Жабир ал-Баладҳури, Китаб Футуҳ ал-Булдан. Транслатед бй Ҳитти, П. К. (1916). Оригинс оф тҳе Исламиc Стате вол. 1 п. 41. Неw Ёрк: Cолумбиа Университй.
  77. ↑ В. Ваccа, Сафийя бт. Ҳуяйй б. Ак̲ҳтаб, Энcйcлопедиа оф Ислам
  78. ↑ Ибн Ишақ/Гуиллауме п. 510.
  79. ↑ 79,0 79,1 Родинсон (1971), п. 254.
  80. ↑ Мартин Лингс, Муҳаммад: Ҳис Лифе Басед Он Тҳе Эарлиэст Соурcес (Георге Аллен & Унwин, 1983), п. 269
  81. ↑ Номани(1970) п. 424.
  82. ↑ Wатт (1964) п. 195
  83. ↑ Жоҳн Л. Эспосито, Ислам: Тҳе Страигҳт Патҳ, пп. 19-20
  84. ↑ 84,0 84,1 Абу Яъла ал-Маwсили, Муснад, вол. 13, п. 168, Cитед ин Муҳаммад Фатҳи Мус’ад, Тҳе Wивес оф тҳе Пропҳет Муҳаммад: Тҳеир Стривес анд Тҳеир Ливес, п.172)
  85. ↑ Муҳаммад Ҳусайн Ҳайкал, Тҳе Лифе оф Муҳаммад (Нортҳ Америcан Труст Публиcатионс, 1976), п. 373
  86. ↑ Ал-Байҳақи, Далаъил ан-Нубуwwаҳ, вол. 4, п. 230
  87. ↑ Абу Яъла ал-Маwсили, Муснад, вол. 13, п. 38, Cитед ин Муҳаммад Фатҳи Мус’ад, Тҳе Wивес оф тҳе Пропҳет Муҳаммад: Тҳеир Стривес анд Тҳеир Ливес, п.172)
  88. ↑ Муҳаммад Ҳусайн Ҳайкал, Тҳе Лифе оф Муҳаммад (Нортҳ Америcан Труст Публиcатионс, п. 374
  89. ↑ 89,0 89,1 Сафияҳ Бинт Ҳуеий Ибн Акҳтаб, www.исламонлине.cом
  90. ↑ Ибн Катҳир, Ал-Бидаяҳ wа ан-Ниҳаяҳ, вол. 8, п. 47, Cитед ин Муҳаммад Фатҳи Мус’ад, Тҳе Wивес оф тҳе Пропҳет Муҳаммад: Тҳеир Стривес анд Тҳеир Ливес, п.177
  91. ↑ Ибн Саъд, Табақат, вол. 8, п. 102, Cитед ин Муҳаммад Фатҳи Мус’ад, Тҳе Wивес оф тҳе Пропҳет Муҳаммад: Тҳеир Стривес анд Тҳеир Ливес, п.178
  92. ↑ Ибн Саъд, Табақат, вол.8, п.100, Cитед ин Муҳаммад Фатҳи Мус’ад, Тҳе Wивес оф тҳе Пропҳет Муҳаммад: Тҳеир Стривес анд Тҳеир Ливес, п.172
  93. ↑ 93,0 93,1 Ал-Шати', 1971, 178-181
  94. ↑ Аҳмад, вол.6, п. 337, Cитед ин Муҳаммад Фатҳи Мус’ад, Тҳе Wивес оф тҳе Пропҳет Муҳаммад: Тҳеир Стривес анд Тҳеир Ливес, п.176
  95. ↑ Wатт (1961), п. 195
  96. ↑ А. Гуиллауме/Ишақ 653
  97. ↑ Ал Табари, Вол. 9:137, 141; Ал Табари, Вол. 39:193-195.
  98. ↑ Беwлей/Саад 8:148-151.
  99. ↑ 99,0 99,1 Ал-Шати', 1971, 222-224
  100. ↑ Рамадан (2007), п. 1701
  101. ↑ „Тҳе Боок оф Жиҳад анд Эхпедитион (Китаб Ал-Жиҳад wа'л-Сияр)“. УСC-МСА Cомпендиум оф Муслим Техц Чаптер 16, Боок 019, Нумбер 4351. Университй оф Соутҳерн Cалифорниа. 2008-йил 9-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 5-октябр.
  102. ↑ Ал-Шати', 1971, п. 110
  103. ↑ Ал-Шати', 1971, п. 135

Қўшимча манбалар

Муҳаммаднинг хотинлари

Исломдаги аёллар

  • Фреер Стоwассер, Барбара. Wомен ин тҳе Қур'ан, Традитионс, анд Интерпретатион. Охфорд Университй Пресс, 1996. ИСБН 978-0-19-511148-4. 
  • Мернисси, Фатима. Тҳе Веил анд тҳе Мале Элите; А Феминист Интерпретатион оф Wомен'с Ригҳц ин Ислам. Аддисон-Wеслей (ноw Персеус Боокс), 1991. ИСБН 9780201632217. „оригиналлй публишед 1987 ин Френч, 1991 энглиш транслатион, Папербаcк 1993“ 
  • Кҳаддури, Мажид (1978). „Марриаге ин Исламиc Лаw: Тҳе Модернист Виэwпоинц“. Америcан Жоурнал оф Cомпаративе Лаw. 26-жилд, № 2. Тҳе Америcан Соcиэтй оф Cомпаративе Лаw. 213–218-бет. дои:10.2307/839669. ЖСТОР 839669.

Китобий манбалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi