Multifoil kamar
Мултифоил камар шунингдек, қийшиқ камар[1][2], кўп қаватли камар[3][4] ёки қисқичбақасимон арч сифатида ҳам танилган[5], бир нечта равоқ ёйлар ёки барг шакллари ҳисобланади[6][7]. Фоил атамаси қадимги франсузча „барг“ сўзидан келиб чиққан. Муайян фолга сони префикс билан кўрсатилган: трефоил (учта), қуатрефоил (тўртта), cинқуэфоил (бешта) каби бўлади. Мултифоил ёки сcаллопед атамаси бешдан ортиқ плёнкали камар учун махсус қўлланади[8][9][10]. Кўп қатламли камар ислом санъати ва меъморчилигига хосдир.
Келиб чиқиши
Биринчи кўп қиррали арклар Умавийлар томонидан ишлаб чиқилган ва уларни ҳозирги Иорданиядаги Умайяд чўл қал’аларидан бири Қаср ал-Ҳаллабатдаги кичик масжидда топиш мумкин[11][12]. Ушбу иншоотнинг меъморлари эшиклар устидаги бўшаштирувчи камарларда ҳам ичи бўш қавариқ бўлаклар, ҳам чиқадиган қавариқ лоблар билан тажриба ўтказдилар.[13] Кўп қатламли арклар ҳозирги Ироқнинг Самарра шаҳридаги Қаср ал-Ошиқ ва Мисрнинг Қоҳира шаҳридаги Ибн Тулун масжидида ҳам эрта безак уялари сифатида пайдо бўлади, уларнинг иккаласи ҳам Аббосийлар (ва Тулунидлар) ҳукмронлиги даврида қурилган[14][15]. Кўп қатламли аркларнинг бошқа дастлабки намуналари Андалусиядаги (ҳозирги Испания) Кордовадаги Буюк масжидда, хусусан, Х асрда ал-Ҳакам ИИ томонидан масжидга қўшилган мақсура майдонининг аркларида топилган[16]. Эттингхаузен ва Грабар, бу камарларнинг шакли, эҳтимол, Андалусияда маҳаллий даражада ривожланганлигини таъкидлаб, Кордовада улар структуравий элементлар сифатида, шарқий ислом дунёсида эса улар асосан безак элементлари сифатида пайдо бўлганлигини таъкидлайдилар. Шунингдек, Кордовадаги Буюк масжиднинг кесишган қиррали арклари маҳаллий ривожланиш бўлган, эҳтимол, 785-йилда масжиднинг бир қисми бўлган икки қаватли думалоқ арклар қасддан ишлаб чиқилгани натижасидир[17].
-
Қаср ал-Ҳаллабат, Иорданиядаги кўп қаватли камар (қавариқ ёки чиқадиган бўлаклари билан) (ВИИ—ВИИИ асрлар)
-
Ироқнинг Самарра шаҳридаги Қаср ал-Ошиқдаги полилобли камарли декоратив бўшлиқлар (ИХ аср)
Кейинчалик ривожланиши
Ислом дунёси
Андалусия ва Шимолий Африканинг кейинги биноларида пайдо бўладиган одатий кўп қаватли камарлар Ифриқия ва Мисрдаги Фотимийлар архитектурасида, масалан, Баб Зувейлада (1091-йилга оид) прецедентларга эга. Жорж Марсеиснинг таъкидлашича, Кордовадаги Буюк масжид ҳам, Ифриқиядаги Фотимийлар меъморчилиги ҳам ислом дунёсининг ғарбий минтақаларида кўп қатламли камарларнинг қабул қилиниши ва ривожланишига олиб келган энг долзарб прецедентлар бўлган. Улар, масалан, Тлемсен (ҳозирги Жазоирда) Буюк масжиди ва Тинмал (ҳозирги Марокаш) масжидида пайдо бўлади. Мисрда учбурчак ёки учбурчак арч Фотимийлар архитектураси ва Мамлуклар архитектурасида (тахминан ХИИ—ХВИ асрлар) порталларнинг ўзига хос безак хусусиятига айланди[18] [19]. Кейинчалик, кўп қиррали арклар ХВИИ асрда Ҳиндистон яриморолидаги Муғал меъморчилигининг ўзига хос хусусиятига айланди[20][21][22].
-
Мултифоил камар, Малага
-
Блинд полйлобед арч ат тҳе Фатимид гате оф Баб Зуwеила, Cаиро, Эгйпт (1087-1092)[23]
-
Мултифоил камар Марокаш
-
Мултифоил
-
Трилобед (трефоил) камар
-
Мултифоил камар Агра, Ҳиндистон
Европа
Европа меъморчилигида кўп қатламли ка, арлар Романеск меъморчилигида вақти-вақти билан пайдо бўлади. Франсияда Ле Пуй-эн-Велай шаҳридаги Сент-Мишел-д’Аигуиле ибодатхонаси (Х—ХИ асрлар) ва Франсиядаги баъзи дастлабки мисоллар ҳисобланади[24]. Ушбу илк Иберия намуналари Андалусиядаги замонавий ислом ва маврий архитектурасининг кўп қатламли аркларига жуда ўхшаш эди ва, эҳтимол, тўғридан-тўғри иккинчисидан олинган бўлиши мумкин[25]. Олимлар Франсин Гиз ва Сара Келлернинг таъкидлашича, мусулмон архитектурасидан олинган дастлабки маблағ ўша пайтдаги ислом ал-Андалус устидан ғалаба ва устунлик туйғусини ифодалаш учун мўлжалланган бўлиши мумкин, аммо ХИИ аср давомида бу мотив Романеск санъатига ўрганиб қолган. Кейинчалик христиан Иберияда ҳам, Франсияда ҳам ал-Андалусдан мустақил равишда ривожланди. Натижада, ХИИ асрнинг охирида кўп қатламли камар кенг тарқалган ва бу ҳудудларнинг Романеск меъморчилигида бир нечта ўзгаришларни ишлаб чиқди. Толедода, 1085-йилда Кастилия томонидан забт этилганидан сўнг, ХИИ асрда ва ундан кейин қурилган янги черковлар ва синагогалар Мудéжар услубида яратилган бўлиб, улар кўпинча ўзининг визуал репертуарининг бир қисми сифатида полилобли камарларни ўз ичига олади.
-
Баталҳа монастирининг Cапелас Имперфеитасдаги безатилган кўп қаватли/трефоил портали, Португалия (тахминан 1435-йил)
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „cусп арчитеcтуре Британниcа“ (эн). www.британниcа.cом. Қаралди: 2021-йил 19-ноябр.
- ↑ Ҳоуриҳане, Cолум. Тҳе Грове Энcйcлопедиа оф Медиэвал Арт анд Арчитеcтуре (эн). Охфорд Университй Пресс, 2012. ИСБН 978-0-19-539536-5.
- ↑ „Қантара - Фрагмент оф wоод орнаментед wитҳ арчес“. www.қантара-мед.орг. Қаралди: 2020-йил 11-сентябр.
- ↑ Ллоренте. „Арч“. Дисcовер Исламиc Арт - Виртуал Мусеум. Қаралди: 2020-йил 11-сентябр.
- ↑ Рагетте, Фриэдрич. Традитионал Доместиc Арчитеcтуре оф тҳе Араб Регион (эн). Эдитион Ахел Менгес, 2003 — 37-бет. ИСБН 978-3-932565-30-4.
- ↑ Соcиэтй. „Cуспед Арчес“ (эн). Натионал Геограпҳиc Соcиэтй (2012-йил 14-сентябр). 2021-йил 19-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-ноябр.
- ↑ Cурл, Жамес Стевенс. Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Арчитеcтуре (эн). Охфорд Университй Пресс, 2015. ИСБН 978-0-19-967498-5.
- ↑ „Дефинитион оф МУЛТИФОИЛ“ (эн). www.мерриам-wебстер.cом. Қаралди: 2022-йил 16-май.
- ↑ „Мултифоил“. буффалоаҳ.cом. Қаралди: 2022-йил 16-май.
- ↑ Давиэс, Николас. Арчитеcт'с Иллустратед Поcкет Диcтионарй (эн). Роутледге, 2012-05-04. ИСБН 978-1-136-44406-7.
- ↑ Алехандер Сарантис, Энриcо Занини, Луке Лаван. (2008). Течнологй ин Транситион А.Д. 300-650, Брилл, п. 513.
- ↑ Диана Дарке. (2020). Стеалинг фром тҳе Сараcенс: Ҳоw Исламиc Арчитеcтуре Шапед Эуропе, Ҳурст, п. 166.
- ↑ Арcе, Игнаcио „Умайяд Буилдинг Течниқуэс анд тҳе Мергинг оф Роман-Бйзантине анд Партҳо-Сассаниан Традитионс: Cонтинуитй анд Чанге“, . Течнологй ин Транситион А.Д. 300-650 (эн) Лаван: . Брилл, 2008 — 491–538-бет. ИСБН 978-90-474-3304-0.
- ↑ Петерсен, Андреw „арч“, . Диcтионарй оф Исламиc арчитеcтуре. Роутледге, 1996 — 24–25-бет. ИСБН 9781134613663.
- ↑ Эттингҳаусен, Ричард. Исламиc Арт анд Арчитеcтуре: 650–1250, 2нд, Яле Университй Пресс, 2001. ИСБН 9780300088670.
- ↑ Марçаис, Георгес. Л'арчитеcтуре мусулмане д'Оccидент. Парис: Арц эт мéтиэрс грапҳиқуэс, 1954.
- ↑ Блоом, Жонатҳан М.. Арчитеcтуре оф тҳе Исламиc Wест: Нортҳ Африcа анд тҳе Ибериан Пенинсула, 700-1800. Яле Университй Пресс, 2020. ИСБН 9780300218701.
- ↑ Гравес, Маргарет С.. Арц оф Аллусион: Обжеcт, Орнамент, анд Арчитеcтуре ин Медиэвал Ислам (эн). Охфорд Университй Пресс, 2018-07-31. ИСБН 978-0-19-069592-7.
- ↑ Беҳренс-Абоусеиф, Дорис. Cаиро оф тҳе Мамлукс: А Ҳисторй оф Арчитеcтуре анд иц Cултуре. Тҳе Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2007. ИСБН 9789774160776.
- ↑ „Арчитеcтуре; ВИИ. c. 1500–c. 1900; Д. Индиа“, Тҳе Грове Энcйcлопедиа оф Исламиc Арт анд Арчитеcтуре М. Блоом: . Охфорд Университй Пресс, 2009. ИСБН 9780195309911.
- ↑ Дадлани, Чанчал „Беёнд тҳе Таж Маҳал: Лате Мугҳал Висуал Cултуре“, . А Cомпанион то Исламиc Арт анд Арчитеcтуре Флоод: . Wилей Блаcкwелл, 2017 — 1055–1081-бет. ИСБН 9781119068662.
- ↑ Натҳ, Р. „Монуменц: Мугҳал“, . Энcйcлопедиа оф Индиа: Вол. 3 (эн) Wолперт: . Тҳомсон Гале, 2006 — 156–165-бет. ИСБН 978-0-684-31352-8.
- ↑ „Қантара - Гатес оф Бāб ал-Наср, Бāб ал-Футūҳ, анд Бāб ал-Зуwайла“. www.қантара-мед.орг. Қаралди: 2021-йил 19-ноябр.
- ↑ Гиэсе, Франcине „Тҳе Лимиц оф Отҳернесс: Деcодинг тҳе Энтанглед Ҳеритаге оф Медиэвал Ибериа“, . Мудежарисмо анд Моориш Ревивал ин Эуропе: Cултурал Неготиатионс анд Артистиc Транслатионс ин тҳе Миддле Агес анд 19тҳ-cентурй Ҳисториcисм (эн) Гиэсе: . Брилл, 2021 — 269–279-бет. ИСБН 978-90-04-44858-2.
- ↑ Мартин, Тҳересе. Қуээн ас Кинг: Политиcс анд Арчитеcтурал Пропаганда ин Тwелфтҳ-Cентурй Спаин (эн). Брилл, 2006. ИСБН 978-90-474-1851-1.