Ziyosfera

Muqanna

Муқанна (тахминан 719, Марв яқинидаги Коза қишлоғи —783, Шаҳрисабз) — Мовароуннаҳрда Ислом дини кириб келишига қарши кўтарилган ҳаракатининг бошлиғи (ВИИИ асрнинг 70—80-йиллари). Бир кўзи кўр, боши кал ва башараси хунук бўлганлигидан боши ва юзига кўк парда тутиб юрган. Шунинг учун ҳам "Муқанна", яъни "Ниқобдор" лақаби билан машҳур бўлган.

Ёшлиги

О'ша даврни зиёлилари ёзиши бо'йича туг'илиб о'сган ватани Суг'да бо'либ, аммо ҳозирги давр тадқиқотлар натижаларига асосланган ҳолда аслида Суг'д давлатига чегарадош бўлган Балхдан шахридан эканлигига бир овоздан келишилган (ҳозир шимолий Афг'онистон). Асл исми Ҳошим ибн Ҳаким бўлиб, Наршахийнинг ёзишича, у кўп ўқиган, ғо-ят зийрак бўлиб, кимёгарлик, сеҳр ва тилсим илмларини ўрганган. Араб, форс тилларини яхши билган. Яъқубийнинг тасвирлашича, М.ни Ҳошим ул-аъвар, яъни бир кўзли Ҳошим деб ҳам атаганлар. М. ёшлик чоғида кудунгарлик (матоларга оҳор берувчи) касби билан шуғулланган.

Биографияси

Хуросон ноибларидан Абу Муслим даврида сарҳанглик (кичик лашкарбоши) ва Абдулжаб-бор Аздий даврида (757—759) эса вазирлик даражасига кўтарилган[1]. 759 йилда Хуросон амири Абдулжаб-борнинг халифага қарши исёнида қатнашгани учун зиндонга ташланган. Бир неча йилдан сўнг зиндондан қочган. 769 йилда Муқанна Марвга қайтиб келган, шу йилдан бошлаб умрининг охиригача Мовароуннаҳрда Араб халифалигига қарши кўтарилган халқ ҳаракатига бошчилик қилган (қаранг Муқанна қўзғолони). У маздакийлик таълимотини тарғиб қилган. Қўзғолон мағлубиятга учрагач, ўзини олов ёниб турган тандир ичига ташлаб, ҳалок бўлган.

Муқанна тимсолига баг'ишланган асарлар

Ҳамид Олимжон Муқанна жасоратига бағишланган "Муқанна" (1943) драмасини, Садриддин Айний "Муқанна исёни" (1944) тарихий-адабий очеркини ёзган.[2]

1787 йили Наполеон Бонапарт Муқанна тимсолига баг'ишланган "Ле Масқуэ пропҳèте" 2 бетли кичкина ҳикоя ёзган[3].

Муқанна ҳақида Абу Райҳон Беруний маълумотлари

Буюк олим Абу Райҳон Беруний (973—1048) ўз даври тақозосига кўра асарларини араб тилида битган. Берунийнинг биринчи йирик асари „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“ китобидир. Асарнинг арабча номи „Ал-осор ал-боқия ан-қурун ал-холия“ бўлиб, Европада „Хронология“, ўзбек шарқшунослигида „Осор ал-боқия“ номи билан машҳурдир. Беруний „Осор ал-боқия“ни муҳожирлик даврида ёза бошлаган ва милодий 1000-йили ёзиб тамомлаган. Бу асар катта шуҳрат қозониб, Беруний 27 ёшидаёқ йирик олим сифатида эътироф этилди. „Осор ал-боқия“нинг „Пайғамбарлик даъво қилган кишилар ва уларнинг алданган умматлари — уларга оламлар эгасининг лаънати бўлсин — тарихлари устида сўз“ бобида исломдан олдинги замонлар ва ислом даврида пайғамбарлик ёки худолик даъво қилган кишилар ҳақида маълумот берилган. Асарнинг Муқаннага бағишланган қисми қисқача. Чунки Беруний Муқанна ва унинг тарафдорлари ҳақидаги батафсил маълумотларни бундан олдин ёзилган „Оқ кийимлилар ва карматийлар ҳақида хабарлар“ китобида баён этганини таъкидлайди. Афсуски, бу асар бизгача этиб келмаган. Абу Райҳон Берунийнинг „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“ асари арабшунос олим Абдуфаттоҳ Расулов томонидан ўзбек тилига таржима қилиниб, 1968-йилда Тошкентда „Фан“ нашриётида чоп этилган. Қуйида келтирилган парча мазкур нашрдан олинди.

Абу Райҳон Беруний „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“дан

"Пайғамбарлик даъво қилган кишилар ва уларнинг алданган умматлари — уларга оламлар эгасининг лаънати бўлсин" — тарихлари устида сўз… "Ундан кейин Муқанна номи билан машҳур бўлган Ҳошим ибн Ҳаким Марвда Ковакимардон номли қишлоқда юзага келди. У бир кўзли бўлганидан юзига кўк шойидан ниқоб тутган эди. Муқанна ўзининг худо эканини даъво қилди ва жасадга кирганини, чунки жасадга кирмасдан олдин биров унга қарай олмаганини айтди. У Амударё орқали Кеш ва Насаф томонларига ўтди. Хоқонга хат ёзиб, ундан ёрдам сўради, оқ кийимлилар ва турклар унинг атрофига йиғилдилар, Муқанна уларга (бошқаларнинг) моллари ва хотинларини ҳалол қилди, қаршилик кўрсатганларни ўлдирди ва Маздакнинг барча (йўл-йўриғини) уларга қонун қилиб берди, ал-Маҳдий қўшинини синдирди ва ўн тўрт йил ҳукмронлик қилди. Ниҳоят у ҳижрий бир юз олтмиш тўққизинчи йили қамал қилинди ва ўлдирилди.Муқанна ўраб олингач, жасади йўқ бўлиб кетиши ва тобелари унинг (юқоридаги) гапига ишонишлари учун ўзини оловга ташлаган эди. Унинг куяману йўқ бўлиб кетаман (деган) мўлжали муяссар бўлмади, балки (унинг жасади) танурдан топилди. Унинг калласи олиниб, ўша кунларда Ҳалабда бўлган амир ал-мўъминин ал-Маҳдийга юборилди."

Муқаннанинг Мовароуннаҳрдаги тобелари кўринишда ислом динида бўлсалар ҳам, аммо яширин равишда унинг динига амал қиладилар. Унинг ҳақидаги хабарларни форсчадан арабчага таржима қилдим ва уларни „Оқ кийимлилар ва карматийлар ҳақида хабарлар“ (номли) китобимда тўла баён этдим.

Манбалар

  1. ↑ Cроне, Патриcиа. "МОҚАННАʿ". Энcйcлопæдиа Ираниcа. Арчивед фром тҳе оригинал он 2011-11-17. Ретриэвед 2021-04-18. Репутед то ҳаве cоме фром Балкҳ (Балḵ), нот Согдиана, Ҳāšэм партиcипатед ин тҳе ʿАббāсид револутион (сеэ АББАСИД CАЛИПҲАТЕ) анд cонтинуэд то серве ас а солдиэр анд сеcретарй ин тҳе армй ат Марв ундер Абу Дāwуд Ḵāлед б. Эбрāҳим ал-Ḏоҳли (говернор оф Кҳорасан 137-140/755-57), анд ҳис суccессор ʿАбд-ал-Жаббāр б. ʿАбд-ал-Раḥмāн ал-Азди (140-41/757-58).
  2. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  3. ↑ ҳттпс://www.бмлисиэух.cом/арчивес/бонапарт.ҳтм

Ташқи ҳаволалар

  1. Энcйcлопаэдиа Ираниcа, МОҚАННАʿ, (лит. “тҳе веилед оне,” д. 163/780 ор латер), леадер оф а ребеллиоус мовемент ин Согдиана.
  2. Веилед Пропҳет оф Кҳорасан - а ҳисториcал студй фром манй соурcес, инcлудес оригинал техц



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi