Ziyosfera

Musa Bigiyev

Муса Яруллович Бигеев (Муса Биги, Муса Жарулла, татарча: Муса Җаруллаһ Бигиев; 1873-йил 25-декабр, п. Кикино, Пенза вилояти - 1949-йил 28-октябр, Қоҳира) - таниқли татар файласуф- теологи, публицист, ХХ аср бошларида Россия мусулмонлари ўртасидаги прогрессив ҳаракат (жадидчилик) етакчиларидан бири.

Таржимаи ҳоли

Муса Бигев, Муҳаммад диншуноси.
Ташриф қоғози

Муса Яруллович Бигеев[1] (Биги - Пенза татар-Ммшарларининг эски транскрипсиясида) 1873-йил 25-декабрда[2] Пенза вилояти, Чембарский тумани, Кикино қишлоғида (ҳозирги Каменский раён Пенза вилояти яқинида) туғилган. Унинг отаси Ростов- Донга охун этиб тайинланган ва оила кўчиб боришган. Бигеевнинг ўзи туғилган сана ва жойга етарлича э'тибор бермаган, бу эса ҳозирда ба'зи баҳсларга сабаб бўлмоқда. У дунёвий ва диний ма'лумотга эга бўлиб, Ростов-Дон шаҳридаги ҳақиқий мактабни тамомлаган, Бахчисарой, Қозон, Бухоро мадрасаларида, Қоҳирадаги энг қадимги мусулмонлар университети "Ал-Азҳар" да таҳсил олган. 1905-йил май ойида ватанига қайтиб, Чистопол савдогари ва Камолия мадрасаси асосчиси эшон М.З.Камоловнинг қизи Биби-Асма Муҳаммад-Закир қизига уйланди.

Санкт-Петербургга кўчиб ўтиб, у Император Санкт-Петербург университетининг юридик факултетида кўнгилли сифатида ма’рузаларда қатнашди, Абдрашид Иброҳимовнинг “Улфят” газетасини нашр этишди, “Иттифоқ ал-Муслимин” (Мусулмонлар иттифоқи) партиясини яратиш ишида қатнашди, Ушбу партия мафкуравий жиҳатдан кадетлар партиясига яқин. У 1905-йил 15-августда Европадаги энг йирик Нижний Новгород ярмаркасида бўлиб ўтган мусулмонларнинг биринчи ташкилий қурултойи ишида қатнашди. У 1906-йил мусулмонларнинг иккинчи ва учинчи қурултойларида фаол қатнашган, партия Марказий бюроси аъзолигига сайланган. Рус тилида “Ҳаракатимизнинг бошланиши” сўзбоши билан “Умумроссия мусулмонлари иттифоқи устави” рисоласини нашр эттирди. 1914-йилда Петербургда бўлиб ўтган мусулмон зиёлиларининг тўртинчи қурултойининг котиби. Кейинчалик қурултойлар материалларини “Ислоҳотлар асослари” китобида нашр эттирди. Бигеев 1906-йилда илоҳиётга оид асарларини нашр эта бошлади. Тез орада у кенг танилди. 1908-йилда у ўзининг марҳум акаси, биринчи татар ёзувчиларидан бири, дунёвий адабиётлар муаллифи Муҳаммад-Загир Бигеевнинг (1870, Кикино, Пенза вилояти - 1902, Ростов-Дон ) "Месопотамия бўйлаб саёҳат" китобини, шунингдек “Минглар ёки гўзаллик Ҳадича” (1887) ва “Катта гуноҳлар” (1890) романларини нашр этди.

1909-йил охирида унинг қисқа муддатли муаллимлик фаолияти Оренбургдаги Хусайния мадрасасида бошланади. Бигеев ислом ҳуқуқи, араб тили ва адабиёти фанларидан ма’руза қилди. Шу даврдан бошлаб Бигеев ўз мақолаларини туркча ном Мусо Жарулла номи билан имзолай бошлади. У Қур'онни татар тилига таржима қилиш устида ишлаган. 1912-йилда иш тугалланди, аммо унинг нашр этилишига мусулмон руҳонийларининг реаксион қисми ўртасидаги тортишувлар ва Қур'оннинг илоҳий каломини таржима қилиш керак эмас деб ҳисоблаган Оренбург муфтийсининг кескин салбий баҳоси тўсқинлик қилди. 1914-йилда " Тарихий хабарнома " журналида Н.Федотов "Мусулмон Лютери", илоҳиёцҳунос ҳақида ба'зи асл қарашларининг моҳиятини баён қилади. У Санкт-Петербургда савдогар Муҳаммад-Олим Мақсутовнинг "Аманат" нашриётининг ҳаммуаллифи бўлиб, унинг босмахонаси учун шрифтларни ишлаб чиққан.

Феврал инқилоби кунларида у 1917-йил май ойида Москвада бўлиб ўтган Бутунроссия мусулмонлари қурултойи ишида қатнашган, Бутунроссия мусулмонлари кенгаши а'зоси этиб сайланган. 1917-йил охирида у 1-Муҳаммед масжидини бошқарган, Петрограддаги масжидининг имоми бўлган. “Ал-минбар” газетасини нашр этган. Кейин у совет ҳокимияти билан ҳамкорлик қилишга ҳаракат қилди: фаоллар билан ҳамкорликда мусулмон жамияти низомини тузди, татар болалари учун татар тили, турк-татарлар тарихи ва адабиёти ўқитиладиган мактаб очилишига эришди.

1920-йилда Уфада бўлиб ўтган мусулмон руҳонийларининг қурултойида Бигеев делегатларни ислом конституциясининг ўзига хос “Мусулмон халқларига Мурожаат” билан мусулмон жамиятини қайта ташкил этиш бўйича таклифлари билан таништирди. Ушбу нутқнинг асосий қоидалари унинг 1923-йилда Берлинда нашр этилган "Ислом алифбоси" китобининг бир қисмини ташкил этди. Ушбу нашрдан сўнг Петрограддан Ҳиндистонга конференйсияга кетаётганда Москвада ҳибсга олинган. Бу ҳибсга олиш норозилик тўлқинини келтириб чиқарди. Финландия татарлари Совет Россиясига дўст бўлган Туркия ҳукуматига ёрдам сўраб мурожаат қилишди. Истанбул ва Анқарадаги етакчи газеталар илоҳиёт олимининг озод этилишини талаб қилиб, телеграммалар чоп этди. Бигеев расмийлар назорати остида икки йил Москвада яшаш шарти билан озод қилинди. 1924-1926-йилларда Бигиэв Москвадаги Тарихий масжидда ислом асосларидан дарс берган.

Мусо Бигеев совет тузумига қарши яширин кураш олиб борган озарбайжон мусаватчилари билан алоқада бўлган. 1922-йилда у "Мусават" яширин ташкилоти а'золари Дадаш Гасанов ва Раҳим бей Векилов билан биргаликда совет ҳокимияти томонидан та’қибга учраган Озарбайжон “Мусават” партияси раҳбари, Озарбайжон Миллий кенгашининг собиқ раиси Маммад Эмин Расулзоданинг Финландия чегараси орқали қочишини ташкил этишда иштирок этган[3].

1926-йил май ойида Маккада бўлиб ўтадиган қурултойда қатнашиш учун совет мусулмонлари делегациясига сургун қилинган Бигеев киритилди. Кейин Бигеев ҳаж зиёратини амалга оширди. Шу билан бирга, Ленинград татарлари жамоаси уни 1926-йил октябр-ноябр ойларида Уфада бўлиб ўтган имомларнинг навбатдаги қурултойига делегат этиб сайладилар. Ушбу қурултойда Бигеев Илмий кенгаш а'зоси этиб сайланди.

1927-йилда Ленинградга қайтиб, Бигеев жангари атеистлар иттифоқи фаолиятини ва ҳокимиятнинг навбатдаги "собиқ" (Олдингилар) га қарши кураш кампаниясини кузатди. Нопролетар ва деҳқон бўлмаган барча шахслар ушбу тоифага киради. Барча ташкилотлар истисносиз тозаланди. Кўплаб мутахассислар ишдан маҳрум қилинди, уларнинг лавозимларига фаол ишчилар тайинланди. У Ленинград университетида ўқитувчилик лавозимини эгаллашда ёрдам сўраб академик И.Ю.Крачковскийга қайта-қайта мурожаат қилган ва араб, форс ёки турк тилларидан дарс беришга тайёр эди. 1929-йилда иш излаб Афғонистон ҳукуматига мурожаат қилади. Бигеев ҳеч қаерда ишламаганига қарамай, у илмий ходим ҳисоблангани учун солиқ тўлашга мажбур бўлган. Шаҳар ҳокимияти барча тоифадаги фуқароларни, шу жумладан дин вакиллари ва уларнинг оилаларини озиқ-овқат карталаридан маҳрум қилишга қарор қилди. 1930-йил охирида Бигеев ҳижрат қилишга қарор қилди.

Бигеевнинг қочиши муносабати билан 1931-йил 15-февралдан 16-февралга ўтар кечаси Ленинград масжидининг бир гуруҳ диндор вакиллари Совет ҳукумати томонидан ҳибсга олинди. Ҳибсга олинганлар орасида Бигеевнинг рафиқаси ва уч фарзанди ҳам бор. Ҳибсга олинганлар аксилинқилобий ташвиқотда ва Финландиядаги татар жамияти билан алоқада айбланган. ОГПУ кенгашининг 1931-йил 23-июлдаги қарори билан ҳибсга олинганларнинг 23 нафари турли муддатларга қамоқ жазосига ҳукм қилинди[4].

Сургунда

Бигеев тараққийпарвар мусулмонларнинг охиргиси бўлиб, Москвадан Хитой Туркистонига ноқонуний ҳижрат қилган. Муболағасиз айтиш мумкинки, ўша даврда у бутун мусулмон оламида 120 та илоҳий асарлар, жумладан, Қур'оннинг татар тилига таржимаси муаллифи сифатида кенг танилган эди. Бигеев Ленинграддан Москвага жўнаб кетди, сўнгра темир йўл орқали Ўрта Осиёга бориб, чегарани кесиб ўтиб, Қашқарга келди. Хитой Туркистонидан Афғонистонга кўчиб ўтган, у ерда Нодиршоҳ ёрдами билан паспорт олиб Ҳиндистонга кетган, сўнгра Мисрга жўнаб кетган ва у ерда Отатурк номига ёзилган “Туркия Буюк Миллат Мажлисига Мурожаат” асарини қайта нашр эттирган.

1933-йилда Берлинда яшаган. Босмахонада А. Муҳаммедов томонидан Финяндия татарларининг молиявий кўмагида “Илоҳий раҳматнинг қудратлилигига далил”, “Яжуж Қур’они карим оятларининг мўжизавий хабарлари нурида” ва ўз хотинига бағишлаб "Қур'они Карим оятлари нурида аёл" номли китоб нашр этган. Қисқа вақт Финландияда яшаб ишлади, татар ёшларига ма'рузалар ўқиди.

1934-йилда Финландияни тарк этгач, у Эрон ва Ироққа саёҳат қилди, шиаларнинг диний ҳаракатини тадқиқ қилди, санскрит ва ҳиндларнинг Маҳабҳарата ва Ҳиндистондаги Веда китобларини ўрганди. 1938-йилда у миссионерлик мақсадида Япония, Хитой, Жава, Суматрага саёҳат қилди. 1939-йил охирида у Афғонистонга кетиш ва Кобулга жойлашиш ниятида яна Ҳиндистонга боради, лекин мустамлакачилар томонидан ҳибсга олинади ва бир ярим-икки йилни Пешевар қамоқхонасида ўтказади. Бхопал шаҳри ҳукмдори Муҳаммад Ҳамидулланинг аралашуви туфайли озод бўлди, аммо у 1945-йилгача Пешеварда инглизларнинг очиқ назорати остида қолди. Бу унинг илмий фаолиятида самарали давр бўлди. У саккизта китоб ёзган ва нашр этган. Муаллиф китоб сотишдан тушган даромадни Бомбейликларнинг фарзандлари учун мадраса барпо этишга хайрия қилган. 1946-йилдан Мисрда яшаб, Туркияга жўнаб кетди. У кўп марта ҳаж қилган. 1947-йилда уйга қайтишга ҳаракат қилди.

1949-йил 28-октябр Бигеев Қоҳирада вафот этди. Саййид Нефис масжидида жаноза намози ўқилди, у Афифида Хедив оиласи қироллик қабристонига дафн қилинди. Бигеевнинг шахсий кутубхонасидаги китоблар марҳумнинг илтимосига биноан Туркия Миллий кутубхонасига топширилди.

ижодий мерос

Мусо Бигеевнинг туркий тилда ёзилган асарларидан бири, 1912-йил.
  • "Билим - бу куч"
  • “Араб адабиёти ва мусулмон илми”,
  • "Қур'он ва Муқаддас Китоб тарихи",
  • "Одамларнинг э'тиқодлари ҳақида гапирганда",
  • "Аллоҳнинг марҳаматининг далили"
  • "Узоқ кунларда рўза"
  • Қур'оннинг татар тилига таржимаси,
  • "Қур'он нашрларига график тузатишлар",
  • “Ҳофиз девонининг таржимаси”,
  • "Мусулмон ҳуқуқшунослиги"
  • “Ал-Лузумийёт” (“Мажбурий ихтиёрий”) муаллифи файласуф Имом Абу-л-Алаал-Мааррийнинг таржимаи ҳоли”,
  • "Ажойиб мавзулар бўйича кичик фикрлар"
  • “Мулоҳазалар: Ризоаддин б. китобининг танқиди ҳақида. Фахр ад-дин "Диний ва ижтимоий масалалар",
  • "АБC оф Ислам"
  • "Яжуж Қур'оннинг муқаддас оятларининг мо М14 жизавий хабарлари нурида",
  • “Қур’они Каримнинг муқаддас оятлари нурида аёл”,
  • "Шиа қарашларини танқид қилиш",
  • Пайғамбаримиз ҳаётининг кунлари
  • "Қур'ондаги морфология",
  • "Исломдан олдинги даврдаги одамлар бўлиши",
  • "Ислом фанлари университети дастури",
  • "Исломда Конституция"
  • "Исломда ўсиш ва банк иши"

Оиласи

  • Хотини - Асма Закировна (1884, Чистопол - 1975, Уфа).
  • Ўғли - Ахмед (1906, Чистопол - 1906, Ростов-Дон).
  • Қизи - Марям (1907, Чистопол - 1993, Уфа).
  • Қизи - Зайнаб (1908, Чистопол - 1967, Москва).
  • Ўғли - Муҳаммад (1909, Чистопол - 1942?, Москва? ).
  • Қизи - Ҳинд (1911, Чистопол - 1962, Уфа).
  • Ўғли - Аҳмад (1912, Чистопол - 1942? ).
  • Қизи - Ойша (1915, Чистопол - 1915, Чистопол).
  • Қизи - Фотима (1918, Петроград - 2006, Санкт-Петербург).

1931-йил апрел-май ойларида Мусо Бигеевнинг ноқонуний ҳижратидан сўнг, Марям, Ҳинд ва Аҳмад Ленинградда, Зайнаб Қозонда, Муҳаммад Горкийда ҳибсга олинган. 1931-йил 18-августда барча оила а'золари (она ва болалар) ватан хоинлари оиласи а'золари деб э'лон қилинди ва 3 йилга Вологдага сургун қилинди[5].

Бигеевнинг авлодлари Россияда (Уфа, Москва, Санкт-Петербург) ва Украинада (Киев, Запороже, Днепропетровск) яшайди. Бигеевнинг куёви унинг шогирди, филология фанлари доктори Тагиржанов Абдураҳмон Тагирович (1907-1983), шарқшунос олим, Ленинград давлат университети профессори эди. Диншуноснинг амакиваччаси техника фанлари докториБигеев Абдрашит Мусеевич (1917-2010) - металлургия олими, Магнитогорск давлат техника университети профессори, РСФСРда хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби, Магнитогорскнинг фахрий фуқароси.

Эслатмалар

  1. ↑ Часто неправильно Бигиев.
  2. ↑ Тагирджанова А. Н. Книга о Мусе-эфенди, его времени и современниках. — Казань: б.и., 2010. — 576 с. — ИСБН 978-5-91236-002-2.
  3. ↑ Йуртсевер А. Характерные особенности тайной организации Мусават // Журнал «Азербайджан» № 3, Анкара, 1955, с. 18 (на турецком языке).
  4. ↑ Беккин Р. История татаро-мусульманской общины советского Петрограда-Ленинграда (1917—1991 гг.) по материалам государственных и частных фотоархивов // Государство, религия, церковь в России и за рубежом. — 2016. — № 4. — С. 131.
  5. ↑ Тагирджанова А. Н. Книга о Мусе-эфенди, его времени и современниках. — Казань: б.и., 2010. — 576 с. — ИСБН 978-5-91236-002-2, с. 239.

Манбалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi