Ziyosfera

Muso Chelebiy

Мусо Челебий (фл. 1402 – 1413-йил 5-июл) – Усмонийлар шаҳзодаси, 3 йил давомида Усмонийлар империяси тахт боъшлигъи даврида акалари билан биргаликда ҳукмдорлик қилган.

Мусо Челебий

Мусо Челебийнинг портрети, Италиянинг Веронесе доираси билан боғлиқ рассом томонидан чизилган, тахминан 1580-йиллар
Усмонийлар империяси султони (де фаcто)
Салтанат 1411-йил 17-феврал[1] − 1413-йил 5-июл
Ўтмишдоши Сулаймон Челебий
Давомчиси Меҳмед И
Вафоти 1413-йил
Çамурлу (Самоков яқини)
Дафн этилган жой
Боязид И масжиди, Бурса, Туркия
Турмуш ўртоғи валахиялик Арина
Cарло И Токконинг қизи
Тўлиқ номи
Мусо Челебий бин Боязид
Отаси Боязид И Йилдирим
Онаси Девлетşаҳ хотун
Дини Ислом, суннийлик

Тарихи

Мусо Усмонийларнинг 4-султони Боязид И нинг ўғилларидан бири эди[2]. Онаси Давлацҳоҳ хотун боълган[3]. Анқара жангида Боязид И Амир Темур томонидан мағлуб этилгач, Мусо Усмонийлар империясига қайтган ва 1403-йилда империянинг Онадўлидаги пойтахти Бурсада тахтга ўтирмоқчи бўлган. Бироқ унинг 3 акаси ҳам Усмонийлар тахтига даъвогар эди: империянинг Онадоъли қисмида жойлашган Балиқесирда Исо Челебий, Амасяда Меҳмед И, Румели (Европа) пойтахти бўлган Эдирнеда эса Сулаймон Челебий (оъша даврда Усмонийлар империясининг икки пойтахти бор эди, чунки таназзулга учраган Византия империясининг Константинопол шаҳри Усмонийлар ерларининг икки қисмини бир-биридан ажратиб турарди).

Тахцизлик даври

Исо Челебий Мусони мағлуб этиб, Бурсани эгаллади. Мусо эса яна бир уриниш учун қулай фурсат кутиб, Гермиёнийлар ерида паноҳ топди. 1406-йилда Исо устидан ғалаба қозонган Меҳмед И империянинг Онадоъли қисмида ягона ҳукмдорга айланди, аммо у Румели (Европа) қисми ҳукмдори Сулаймонга тенг рақиб эмас эди. Меҳмед ва Мусо Онадоъли марказидаги Кıрşэҳирда учрашиб, Сулаймонга қарши иттифоқ туздилар[4][2]. Онадоъли ҳудудидаги кўпчилик бекликлар ҳам бу иттифоқни қўллаб-қувватладилар. Келишувга кўра, Мусо Қора денгиз орқали Европа томонига ўтказилди ва у ерда Валахиянинг ҳукмдори Мирcеа билан иттифоқ тузди. Эндиликда Сулаймон икки қисмда – Онадоъли қисмида Меҳмедга, Европада эса Мусога қарши курашишга мажбур бўлди. Бу стратегия қисман муваффақиятли эди. Сулаймон империянинг Онадоъли қисмини забт этиш ҳақидаги умидларидан воз кечди. Бироқ у Космидион ва Эдирне жангларида Мусони мағлуб эта олди. Мағлубиятига қарамай, Мусо 1410-йилга қадар Сулаймонга қарши қўққисдан ҳужум уюштириш ва чекиниш тактикасини давом эттирди. Бу орада Сулаймон оъзининг назорат қилиб боълмайдиган хатти-ҳаракатлари туфайли аввалги иттифоқчиларининг аксариятини йўқотди. 1411-йилда эса Мусонинг тактикаси ниҳоят ғалаба келтирди ва у Эдирнени қўлга киритди. 1411-йил 18-февралда мағлуб бўлган Сулаймон Византия ерларига қочишга уринаётганида қишлоқ аҳолиси томонидан ўлдирилди. Мусо ўзини империянинг ҳамҳукмдори деб эълон қилди [5][2].

Ҳамҳукмдор сифатида

1411 милодий йилга оид Мусо томонидан зарб қилинган акча. Олд томонида тўлиқ исм (шундай ўқилади: Мусо Чалабий, Боязиднинг ўғли), орқа томонида эса зарбхона жойи ва зарб этилган йил (шундай ўқилади: Эдирнеда зарб этилди. Унинг подшолиги абадий бўлсин. 813 [ҳижрий йил])

Меҳмед ва Мусо Челебий иттифоқининг тафсилотлари аниқ эмас. Мусо ўзини империянинг Европа қисми султони деб эълон қилган, Меҳмед эса Мусони ўзининг вассали деб билган. Мусо аввалги жангларда Сулаймонни қўллаб-қувватлагани учун Византия императори Мануэл ИИ Палаиологосдан ўч олиш мақсадида Константинополни (ҳозирги Истанбул) қамал қилди. Мануэл ёрдам сўраб Меҳмедга мурожаат қилди, Меҳмед эса Мусога хиёнат қилди ва Мусога қарши византияликлар билан янги иттифоқ тузди.

1411 ва 1412-йилларда Меҳмед қўшинлари Мусо қўшинлари билан тўқнашди ва ҳар икки сафар ҳам Меҳмед мағлуб бўлди. 1413-йилда Меҳмед Сербия ҳукмдори Стефан Лазаревиć ва турк Дулкадироğулларı бейи, шунингдек, Мусонинг баъзи саркардаларининг қўллаб-қувватловига эришди. У Самаку (ҳозирги Самоков, Болгария) яқинидаги Çамурлу жангида Мусонинг қўшинларини тор-мор келтирди[4]. Жароҳатланган ва қочишга уринаётган Мусо 1413-йил 5-июлда топилиб, ўлдирилди[6][2].

Оқибати

Мусо Томас Артуснинг ХВИИ асрда ёзилган Ҳистоире дес Турcс асарида.

Мусонинг ўлими Усмонийларнинг тахцизлик даврига якун ясади. Унинг укаси Меҳмед Челебий Султон Меҳмед И га айланди. Бироқ 1416-йилда Мусонинг собиқ иттифоқчиларидан бири қозаскер Шайх Бадриддин Меҳмед И га қарши муваффақияциз қўзғолон кўтарди[7]. Ички урушнинг давоми сифатида кўрилиши мумкин бўлган бошқа воқеалар орасида Мустафо Челебий томонидан 2 маротаба коътарилган исён ҳам бор эди. У ҳам Боязид И нинг ўғилларидан бири бўлиб, Онадоълида яшириниб юрган. Мустафо тахтга даъвогар 5-шаҳзода бўлиб, 1416-йилда укаси Меҳмед И га, 1421-йилда эса жияни Мурод ИИ га қарши кураш олиб борган, лекин унинг иккала уриниши ҳам муваффақияцизлик билан якунланган.

Оила

Мусо Челебий 2 марта уйланган:

  1. Валахиялик Арина[8] – Валахия ҳукмдори Мирcеа И нинг қизи, 1403-йилда никоҳланган;
  2. Cарло И Токконинг никоҳсиз туғилган қизи – 1412-йилда никоҳланган[9].

Манбалар

  1. ↑ "МÛСÂ ÇЭЛЕБİ (ö. 816/1413) Фетрет девринде салтанат мücаделесинде булунан Османлı şэҳзадеси." (Туркиш). ТДВ Энcйcлопедиа оф Ислам (44+2 волс.). Истанбул: Туркие Диянет Фоундатион, Cентре фор Исламиc Студиэс. 1988–2016. ҳттпс://исламансиклопедиси.орг.тр/муса-cелеби. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Кастрицис, Димитрис (2007), Тҳе Сонс оф Баезид: Эмпире Буилдинг анд Репресентатион ин тҳе Оттоман. Cивил Wар оф 1402–1413, Брилл, ИСБН 978-90-04-15836-8
  3. ↑ Акгундуз & Озтурк 2011, с. 69.
  4. ↑ 4,0 4,1 Энcйcлопæдиа Британниcа Эвпо 70 эд., Вол. 22, п. 368
  5. ↑ Проф. Яşар Йücе-Проф. Али Севим: Тüркие тариҳи Cилт ИИ, АКДТЙКТТК Яйıнларı, İстанбул, 1991 пп. 74–75
  6. ↑ Жосепҳ вон Ҳаммер: Османлı Тариҳи cилт И (cонденсатион: Абдüлкадир Караҳан), Миллиет яйıнларı, İстанбул. пп. 58–60.
  7. ↑ Энcйcлопедиа оф Ислам, Вол. 7, Эд. C. Э. Босwортҳ, Э. Ван Донзел, W. П. Ҳеинричс анд CҲ. Пеллат, (Э. Ж. Брилл, 1993), 699.
  8. ↑ Тиулиумеану, Миҳаи (18 Оcтобер 2019). Тиулиумеану, Миҳаи; Аритон, Ниcолаэ C. (муҳ.). „Муса, фиул луи Баиазид, ИИ“ [Муса, тҳе сон оф Баиазид, ИИ]. Мистереле Дунăрии (Романиан). 3-жилд, № 10. Мистереле Дунăрии. Қаралди: 4 Деcембер 2023.{{cите магазине}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  9. ↑ Кастрицис 2007, с. 167.

Адабиётлар

  • Акгундуз, Аҳмед; Озтурк, Саид. Оттоман Ҳисторй – Мисперcептионс анд Трутҳс. ИУР Пресс, 2011. 
  • Кастрицис, Димитрис. Тҳе Сонс оф Баезид: Эмпире Буилдинг анд Репресентатион ин тҳе Оттоман Cивил Wар оф 1402–1413. Брилл, 2007. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi