Ziyosfera

Mustafo Devati

Мустафа Деватининг қабри (тüрбе)و Ускудар

Шайх Мустафо Девати Эфенди ёки Девâтî Мустафо Эфенди (в. ҳижрий 1070-йил/милодий 1660-йил), ХВИИ аср Усмонли империясининг Жалватия шайхи бўлган. У Арслон Аğа нинг ўғли эди. Ёшлигидан котиб (дивитчи ёки девâтî) бўлиб ишлаган ва шу сабабли Девâтî тахаллуси берилган[1].

У Жалватия тасаввуф тариқатига Азиз Маҳмуд Ҳудоий Эфендининг халифаларидан Муқ’ад Аҳмад Эфенди орқали боғланган. У тасаввуф йўлида тез тараққий этиб, Муқ’ад Аҳмад Эфенди томонидан Кастамону аҳолисига ҳидоят (иршод) беришга юборилди. У ерда маълум муддат бўлгач, Истанбулга қайтди ва уламолар сафига қўшилди[2].

Етти йилдан сўнг имтиҳондан ўтиб, маоши 40 ақча бўлган мадрасада мударрис этиб тайинланди. У ҳижрий 1061-йилда (милодий 1651-йил) Молла Кестел мадрасасида дарс бера бошлади ва бу лавозимда бир йил ишлади. 1062–1067-йиллар (1652–1657) орасида у Üскüдардаги Валиде Султон Дор ал-Ҳадисида Вони Али Эфендининг ўрнига мударрис бўлиб ишлади. Ҳижрий 1067-йилда (милодий 1657-йил) илмий фаолиятни тарк этиб, Ускударнинг Бüлбüлдереси Селманоғо маҳалласида Арслон Аğазаде Мустафо Бей томонидан ҳижрий 1061-йилда (милодий 1651-йил) қурилган масжидни тариқатхонага/хонқоҳга айлантириб, иршод фаолиятини бошлади. У уч йиллик хизматдан сўнг шу ерда вафот этди ва бугун Шайхжоме масжиди текаси ёки Девâтî Мустафо Эфенди текаси номи билан танилган хонақоҳ боғидаги қабрга дафн этилган[2][1].

Мероси

Девати вафотидан кейин унинг халифалари Абдулбоқий Деде ва Фиданчи Меҳмед Эфенди иршод хизматини давом эттирдилар. Деватининг ўғли Дивитчизода Меҳмед Толиб Эфенди отасининг вафотидан сўнг ўзининг маънавий тарбиясини Фиданчи Меҳмед Эфенди билан якунлаб, шайх бўлди.

Асарлари

Мустафо Девâтîнинг маълум бўлган ягона асари Туҳфет ас-Суфиййиндир. Бу асарда муаллиф тасаввуф йўлида қилган кашфиёт ва тушлари ҳақида сўзлаб беради, шунингдек, вақти-вақти билан ўз ҳаётига оид баъзи бўлимларни ҳам китобга киритган. Асар соддалаштирилиб, Неждет Тосуннинг шарҳи билан чоп этилган.

Мустафо Девâтî тасаввуф йўлида илгарилаш осон, аммо камолот даражасида собит қолиш қийин, деб таъкидлайди. Унинг фикрича, ваҳдат сирларига етиш учун хилват шарт қилиб қабул қилинган ва омма орасида туриб Аллоҳ (Худо) билан бўлиш жуда мушкул. Девати Аллоҳ ошиқлари, зоҳидлар ва оддий одамлар ўртасидаги даража фарқини қуйидаги ўхшатиш билан баён қилади: ошиқлар узум, содиқ зоҳидлар қовунга, авом эса олчага ўхшайди, охират куни (Қиёмат куни) ошиқлар ҳамманинг узум таъмини билгани каби дарҳол танилади, қовуннинг таъми кесилмагунча номаълум бўлгани каби зоҳидлар дарҳол танилмайди, олчанинг нордон бўлиши ҳаммага маълум бўлгани каби авомнинг ҳоли ҳам маълумдир[3].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „ДЕВÂТÎ МУСТАФА ЭФЕНДİ - ТДВ İслâм Ансиклопедиси“ (тр). ТДВ İслам Ансиклопедиси. Қаралди: 2022-йил 19-апрел.
  2. ↑ 2,0 2,1 Üскüдарлı Меşҳурлар Ансиклопедиси, пп. 279–280.
  3. ↑ Туҳфетü'с Сûфиййîн, вр. 40а.

Адабиётлар

  • Мустафо Девâтî, Туҳфетü’с-сûфиййîн, Истанбул Беледиеси Ататüрк Китаплığı, Беледие, нр. 438, вр. 32б–48б.
  • Ушшоқизода Иброҳим, Зейл-и Шакоик (ншр. Ҳ. Ж. Кисслинг), Wиэсбаден 1965, с. 561.
  • Шайхий, Вақоию’л-фузало, И, 575.
  • Айвансаройий, Ҳадикатü’л-жавоми‘, ИИ, 198.
  • Сиcилл-и Осмони, ИВ, 393.
  • Ҳусайн Вассоф, Сафина, ИИИ, 13–14, 19.
  • Шайх Мустафо Девâтî Қуддиса Сирруҳ ва Туҳфетü’с-сûфиййîн (с.ншр. Неждет Тосун), Истанбул 1997.
  • Аҳмад Таҳир Нур, „Китабелерийле Ускудар’да Бир Жалвети Теккеси: Шайх Мустафо Девâтî Эфенди Жоме-Тевҳидхона­си“, Топлумсал Тариҳ, сй. 248, Истанбул 2014, с. 78–84.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi