Ziyosfera

Mutagen

Генетикада мутаген — бу организмдаги генетик материални, одатда ДНКни доимий равишда ўзгартирадиган ва шу билан мутациялар частотасини табиий фон даражасидан оширадиган физик ёки кимёвий восита. Кўпгина мутациялар ҳайвонларда саратонга олиб келиши мумкинлиги сабабли, бундай мутагенлар кансероген бўлиши мумкин, аммо барчаси ҳам шарт эмас. Барча мутагенлар ўзига хос мутацион белгиларга эга, баъзи кимёвий моддалар ҳужайра жараёнлари орқали мутаген бўлади.

ДНКнинг модификацияга айланиш жараёни мутагенез деб аталади. Мутацияларнинг ҳаммаси ҳам мутагенлар таъсирида юзага келмайди: „спонтан мутациялар“ деб аталадиганлар ўз-ўзидан гидролизланиш, ДНК репликацияси, рекомбинация ва рекомбинациядаги хатолар туфайли юзага келади.

Кашфиёт

Аниқланиши керак бўлган биринчи мутагенлар кансерогенлар, саратон билан боғлиқ бўлган моддалар эди. Ўсмалар хромосомалар ва ДНК кашф этилишидан 2000 йил олдин тасвирланган; милоддан аввалги 500-йилда юнон шифокори Гиппократ қисқичбақага ўхшаш ўсмаларни каркинос деб атаган („саратон“ сўзи лотин тилидан олинган), бу қисқичбақа деган маънони англатади.[1] 1567 йилда швейцариялик шифокор Параcелсус қазиб олинган рудадаги номаълум модда (замонавий даврда радон гази сифатида танилган) кончиларда исрофгарчилик касаллигига сабаб бўлишини таклиф қилди [2] ва Англияда 1761 йилда Жон Хилл саратон касаллигининг биринчи тўғридан-тўғри алоқасини яратди. кимёвий моддаларни кўп истеъмол қилиш бурун саратонига олиб келиши мумкинлигини таъкидлайди.[3] 1775 йилда сер Персивалл Потт мўрини тозалашда скротум саратони билан касалланишнинг юқори даражаси ҳақида мақола ёзди ва мўри ости бези саратони сабабини таклиф қилди.[4] 1915 йилда Ямагава ва Ичикава қуён қулоғига кўмир смоласини қайта-қайта суртиш хавфли саратон пайдо бўлишини кўрсатди.[5] Кейинчалик, 1930-йилларда кўмир смоласининг кансероген компоненти полиароматик углеводород (ПАҲ), бензо[а]пирен сифатида аниқланди.[2][6] Полиароматик углеводородлар 150 йил аввал саратон қўзғатувчиси бўлган куйикда ҳам мавжуд.

Радиация ва саратон таъсирининг ўзаро боғлиқлиги 1902 йилда, Вилгелм Рентген рентген нурини ва Генри Беккерел радиоактивликни кашф этганидан олти йил ўтгач кузатилган. Георгий Надсон ва Герман Филиппов 1925 йилда биринчи бўлиб ионлаштирувчи нурланиш таъсирида замбуруғлар мутантларини яратдилар. Мутагенларнинг мутаген хусусияти биринчи марта 1927 йилда, Херман Мюллер рентген нурлари мева чивинларида генетик мутацияга олиб келиши ва фенотипик мутантларни ҳам келтириб чиқариши мумкинлигини аниқлаганида намоён бўлди. мева чивинлари туприк безларида кенгайган „политен“ хромосомалар мавжудлиги туфайли кўринадиган хромосомаларда кузатиладиган ўзгаришлар сифатида. Унинг ҳамкори Эдгар Алтенбург ҳам 1928 йилда ултрабинафша нурланишининг мутацион таъсирини кўрсатди. Мюллер генетика бўйича тадқиқотларида фойдаланган дрозофила мутантларини яратиш учун рентген нурларидан фойдаланишни давом эттирди. У, шунингдек, рентген нурлари нафақат мевали чивинлардаги генларни мутацияга солибгина қолмай, балки одамларнинг генетик таркибига ҳам таъсир кўрсатишини аниқлади. [яхшироқ манба керак] Люис Стадлернинг шунга ўхшаш иши 1928 йилда арпа рентген нурларининг мутацияга таъсирини ва 1936 йилда маккажўхорига ултрабинафша (УВ) нурланишини ҳам кўрсатди. Қуёш нурларининг таъсири аввалроқ ХИХ асрда қишлоқда очиқ ҳавода бўлган жойларда қайд этилган эди. ишчилар ва денгизчилар тери саратонига кўпроқ мойил эканлиги аниқланди.

Кимёвий мутагенларнинг мутацияга олиб келиши 1940-йилларгача, Шарлотта Ауэрбах ва Ж. М. Робсон хантал гази мева чивинларида мутацияга олиб келиши мумкинлигини аниқлагангача исботланмаган. Ўшандан бери кўп миқдордаги кимёвий мутагенлар аниқланган, айниқса 1970-йилларда Брюс Эймс томонидан мутагенларни текширадиган ва кансерогенларни олдиндан аниқлашга имкон берувчи Амес тести ишлаб чиқилгандан кейин. Амес томонидан олиб борилган дастлабки тадқиқотлар шуни кўрсатдики, маълум бўлган кансерогенларнинг тахминан 90% Амес тестида мутаген сифатида аниқланиши мумкин (кейинчалик тадқиқотлар камроқ кўрсаткичлар берди) ва Амес тести орқали аниқланган мутагенларнинг ~80% ҳам кансероген бўлиши мумкин.

Эффектлар

Мутагенлар ДНКда ўзгаришларга олиб келиши мумкин ва шунинг учун генотоксикдир . Улар ДНКнинг транскрипсияси ва репликациясига таъсир қилиши мумкин, бу оғир ҳолатларда ҳужайра ўлимига олиб келиши мумкин. Мутаген ДНКда мутациялар ҳосил қилади ва зарарли мутация маълум бир ген учун аберрант, бузилган ёки функсияни йўқотиши ва мутацияларнинг тўпланиши саратонга олиб келиши мумкин. Шунинг учун мутагенлар ҳам кансероген бўлиши мумкин. Бироқ, баъзи мутагенлар ўзларининг мутаген таъсирини метаболитлари орқали амалга оширадилар ва шунинг учун бундай мутагенларнинг ҳақиқатан ҳам кансероген бўлиши организмдаги метаболик жараёнларга боғлиқ бўлиши мумкин ва бир организмда мутаген эканлиги кўрсатилган бирикма бошқасида кансероген бўлиши шарт эмас.[7]

Турли мутагенлар ДНКга бошқача таъсир қилади. Кучли мутагенлар хромосомаларнинг беқарорлигига олиб келиши мумкин, бу эса хромосомаларнинг синиши ва транслокация, делеция ва инверсия каби хромосомаларнинг қайта жойлашишига олиб келиши мумкин. Бундай мутагенларга кластогенлар дейилади.

Мутагенлар ДНК кетма-кетлигини ҳам ўзгартириши мумкин; Мутациялар натижасида нуклеин кислоталар кетма-кетлигидаги ўзгаришлар нуклеотид таянч жуфтларининг алмашиниши ва ДНК кетма-кетлигига бир ёки бир нечта нуклеотидларнинг киритилиши ва йўқ қилинишини ўз ичига олади. Ушбу мутацияларнинг баъзилари ўлимга олиб келадиган ёки жиддий касалликларга олиб келадиган бўлса-да, уларнинг кўпчилиги кичик таъсирга эга, чунки улар оқсилларнинг тузилиши ва функциясига сезиларли таъсир кўрсатадиган қолдиқ ўзгаришларига олиб келмайди. Кўпгина мутациялар товушсиз мутациялар бўлиб, улар кодланмаган ёки функционал бўлмаган кетма-кетликда содир бўлгани учун ёки кодонларнинг ортиқчалиги туфайли аминокислоталар кетма-кетлигини ўзгартирмайди, умуман кўринадиган таъсир кўрсатмайди.

Манбалар

  1. ↑ „Анcиэнт Греэк анд Греcо-Роман метҳодс ин модерн сургиcал треатмент оф cанcер“. Анналс оф Сургиcал Онcологй. 17-жилд, № 3. Марч 2010. 665–7-бет. дои:10.1245/с10434-009-0886-6. ПМC 2820670. ПМИД 20049643.
  2. ↑ 2,0 2,1 Луч. „Натуре анд Нуртуре - Лессонс фром Чемиcал Cарcиногенесис: Чемиcал Cарcиногенс — Фром Паст то Пресент“. www.медсcапе.cом. 2011-йил 19-мартда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ Ҳилл, Жоҳн. Cаутионс агаинст тҳе иммодерате усе оф снуфф: фоундед он тҳе кноwн қуалитиэс оф тҳе тобаccо плант: анд тҳе эффеcц ит муст продуcе wҳен тҳис wай такен инто тҳе бодй: анд энфорcед бй инстанcес оф персонс wҳо ҳаве перишед мисераблй оф дисеасес, оccасионед, ор рендеред инcурабле бй иц усе. Лондон: Принтед фор Балдwин Р анд Жаcксон Ж, 1761. 
  4. ↑ „Перcивалл Потт (1714-1788) анд чимней сwеэперс' cанcер оф тҳе сcротум“. Бритиш Жоурнал оф Индустриал Медиcине. 14-жилд, № 1. Жануарй 1957. 68–70-бет. дои:10.1136/оэм.14.1.68. ПМC 1037746. ПМИД 13396156.
  5. ↑ „Эхпериментелле Студиэ üбер диэ Патҳогенесе дер Эпитҳелиалгесчwüлсте“. Миттеилунген аус дер Медизинисчен Факултäт дер Каисерличен Университäт зу Токё. 15-жилд. 1915. 295–344-бет. дои:10.11501/1675887.
  6. ↑ „Тҳе исолатион оф а cанcер-продуcинг ҳйдроcарбон фром cоал тар“. Ж. Чем. Соc. 24-жилд. 1933. 395–405-бет. дои:10.1039/ЖР9330000395.
  7. ↑ „Сйнаптонемал cомплех дамаге ас а меасуре оф чемиcал мутаген эффеcц он маммалиан герм cеллс“. Мутатион Ресеарч. 190-жилд, № 1. Жануарй 1987. 19–24-бет. дои:10.1016/0165-7992(87)90076-5. ПМИД 3099192. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=3 (ёрдам) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi