Ziyosfera

Муватта

Муваттў (арабча: الموطأ‎‎; таржимаси: „яхши босиб ўтилган йўл“) ёки Муватта Имом Молик (арабча: موطأ الإمام مالك‎‎) Имом Молик (711—795) нинг ВИИИ асрда ёзилган асари ислом фиқҳи қоидаларини ўз ичига олган ҳадис матнларининг илк тўпламларидан бири бўлиб, Имом Молик ибн Анас томонидан тузилган[1]. Моликнинг энг машҳур асари "Ал-Муватто" ҳадис ва фиқҳни ўзида мужассам этган ва бирлаштирган биринчи ҳуқуқий асар бўлган (Зайд ибн Алининг „ Муснади“дан ташқари)[2].

Муватта Имом Молик
Муаллиф(лар) Имом Молик
Тил арабча
Жанр(лар)и Ҳадис

Тавсиф

Ушбу китоб Қур’он билан бирга ислом ҳуқуқшунослигининг асосини ташкил этувчи энг қадимий ҳадис тўпламларидан бири ҳисобланади[3]. Унга Ҳижоз аҳлидан ишончли ҳадислар, шунингдек, саҳобалар, тобеинлар ва улардан кейин келганларнинг сўзлари киради[4]. Китоб пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в) давридаги маросимлар, урф-одатлар, меъёрлар ва қонунларни ўз ичига олади[5].

Хабар қилинишича, Имом Молик ўзларининг даврида мавжуд бўлган 100 000 та ривоятлардан 1900 дан сал кўпроқ ривоятни[6] Муваттосига киритиш учун танлаб олган[7].

Тарихи

Мусулмонлар халифаси Абу Жаъфар ал-Мансур ҳукумронлик даврида турли фиқҳий ихтилофлар пайдо бўлгани туфайли Имом Моликдан мамлакатда қонун сифатида эълон қилиниши мумкин бўлган китоб чиқаришни сўради. Имоми Молик эса буни рад этди. Ҳижрий (765/766 Милодий), лекин халифа 163-йилда ҳижозга қайтиб келганидан сўнг (Ҳижрий 779/780CЕ), у имомдан буни қаттиқроқ талаб қилиб, шундай мактуб ёзди: 

"Эй Абу Абдуллоҳ, фиқҳ илми ҳукмронлигини ўз қўлингга ол. Абдуллоҳ ибннинг қаттиққўллигидан холи тизимли китоб учун ҳар бир масала бўйича тушунчаларингизни турли бобларда жамланг. Умар, Абдуллоҳ ибн Аббоснинг имтиёзлари ва турар жойлари. Аббос ва Абдуллоҳ ибн Мас’уднинг бетакрор қарашлари. Сизнинг ишингиз Пайғамбаримиз (с.а.в)нинг қуйидаги сўзларига мисол бўлиши керак: „Энг яхши масалалар мувозанатли бўлган масалалардир“.  У саҳобалар ва кекса имомларнинг диний ва ҳуқуқий масалаларда келишилган фикрлари жамланмаси бўлиши керак. Агар шундай асар тузсангиз, биз мусулмонларни сиз яратган ягона фиқҳга амал қилишда бирлаштира оламиз. Кейин биз уни бутун мусулмон давлатида эълон қиламиз. Биз ҳеч бир тоифа унга қарши ҳаракат қилмаслигини буюрамиз[8]".

Тарихий хабарлар шуни кўрсатадики, бошқа бир Аббосий халифаси Ҳорун ар-Рашид ҳам имом Моликка шундай таклифларни билдирган. Бироқ у уламолар орасидаги фиқҳий ихтилофларни йўқ қилишни ўз олдига мақсад қилиб жамлаган эди. 

Ҳақиқийлик

Муватто
Асл номи موطأ الإمام مالك

Абу Ҳатим ар-Розийнинг ёзишича, бу асар қирқ йил давомида яратилган бўлиб, у арабчадан „Муватта“ деб аталиб, одамлар учун осон деган маънони англатади[7]. Молик айтдилар: "Мен бу китобимни Мадиналик фуқаҳолардан етмиш нафарига кўрсатдим ва уларнинг ҳаммаси бу борада мен ёзганларимга рози бўлдилар ва мен уни „Муватто“[9] дедим.

Мусулмон фақиҳи Муҳаммад ибн Идрис аш-Шофеъий Имом Шофеъий ҳам ушбу китоб ҳақида шундай деганлар: „Ер юзида Аллоҳнинг китобидан кейин Молик китобидан саҳиҳроқ китоб йўқ[10]“.(У даврда Бухорий саҳиҳлари яратилмаган эди).

Моликнинг мингдан ортиқ шогирдлари бу асарни бутун умри давомида ундан нақл қилганлар, натижада матнда баъзи тафовутлар юзага келган. Асарнинг кўплаб нашрлари мавжуд бўлиб, бугунги кунда ўн олтитаси маълум — улардан энг машҳури Яҳё ибн Яҳё ал-Лайсий[11] томонидан нақл қилингани бўлиб, у Молик ҳаётининг сўнгги йилида муваттони ўрганган ва ижоза олган[12]. Ал-Лайсийнинг изоҳи Моликий ҳуқуқ мактабида „ишончли“ ёки ишончли нашри ҳисобланади[13].

Аҳмад ибн Абу Бакр аз-Зуҳрий томонидан ишлаб чиқарилган Муваттонинг изоҳи ал-Лайсийнинг изоҳидан тахминан 5-10%га фарқ қилади[14].

Ал-Муватта композицияси

„Ал-Муватта“ тахминан 1720 та ҳадисдан иборат бўлиб, қуйидаги ҳадис изоҳларига бўлинади[3]:

  • 600 марфу ҳадис
  • 613 мавқуф ҳадис
  • 285 мақту' ҳадис
  • 222 мурсал ҳадислар

Ажратиб турувчи хусусиятлар

Амин Аҳсан Ислоҳий Муваттонинг бир қанча ажралиб турувчи хусусиятларини санаб ўтган[15]:

  1. Унинг қисқалиги (ҳажми бўйича), аммо кенг қамровлилиги (истилоҳда).
  2. Имоми Молик пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломнинг сўзларини сўзма-сўз нақл қилмаган бўлса, ҳеч бир марфу’ ҳадисни (Пайғамбаримизга нисбат берилган) қабул қилмаган (ҳатто улардаги ҳарфлар, бўғинларлар ва заррачаларни ҳам ҳисобга олган). .
  3. Ҳеч бир бид’атчидан ҳадисни қабул қилмаслик — бу бошқа кўплаб муҳаддисларга қараганда қаттиқроқ меъёр билан ҳадис тўплаганликларига исбот ҳисобланади.
  4. Классик араб тилининг юқори адабий шакли. Бу ўқувчиларга башоратли анъаналар тилини тушуниш қобилиятини ривожлантиришга ёрдам беради.

Ал-Муваттага шарҳлар

Мусулмонлар учун Ал-Муватто муҳимлиги сабабли унга кўпгина шарҳлар ёзилган, лекин асосан Моликий мазҳаби тарафдорлари томонидан эмас. Айтишларича, биргина Яҳё ал-Лайсий ривоят қилган шаклига юзга яқин шарҳлар мавжуд[16].

  • Юсуф ибн абд ал-Баррнинг "Ал Тамҳид" асари Молик ривоят қилган ровийларга кўра тузилган бўлиб, занжирдаги ҳар бир ровий ҳақида кенг биографик маълумотларни ўз ичига олади.
  • Ибн Абд ал-Баррнинг ал-Истидҳкор китоби, аввалгидек, танқидий ҳадис тадқиқидан кўра кўпроқ китобдаги ҳадиснинг ҳуқуқий тафсиридир. Ибн Абдулбаррнинг ўзи муқаддимада ишора қилганидек, „Истидхор“ Тамҳиддан кейин ёзилгани айтилади. Бироқ, диққат билан ўрганиб чиққач, муаллиф иккаласида ҳам ўзаро ҳаволалар мавжудлиги сабабли уларни тугатгандан сўнг тузатишлар киритганлиги аниқ.
  • Шофи’ий мазҳабининг издоши бўлса-да, Ал-Муваттога кичик шарҳ ёзган Ал-Суютийнинг изоҳи.
  • Ал-Мусаффа Шарҳ ал-Муватто, Шоҳ Вали Аллоҳ Даҳлави (форсча ал-Мусаффа Шарҳ ал-Муватта). Шоҳ Валиуллоҳ Муваттага катта аҳамият берган ва урду тилида ҳам бошқа шарҳ ёзган.
  • Андалусиялик Моликий Қодий Абу ал-Волид ал-Божининг Ал- Мунтако шарҳ ал-Муватто, (Абу ал-Валид Сулаймон ибн Халаф ал-Божи, ал-Мунтако шарҳ Муваттў Молик, Муҳаммад Абдулқодир Аҳмад таҳрири. "Ато, Байрут: „Дар ал-кутуб ал-илмийя“, 1420/1999) „Шарҳ ал-Муватта“ икки хил: „ал-Истифо“ ва унинг „ал-Мунтақа“ қисқартмаси[17].
  • Авжаз-ул-Масолик ила Муваттў Имом Молик буюк олим Муҳаммад Закария ал-Қандаҳлавий томонидан ёзилган Деобандий шарҳидир. У 1927-йилда Мадинада атиги 29 ёшида иш бошлаган. Бу тафсир ҳақида айтилишича, Муҳаммад Ибн Ал-Ҳасан Ал-Алавий Ал-Моликий ушбу китобни ўқиб чиқиб, агар муаллиф муқаддимада унинг ҳанафий эканлигини таъкидламаган бўлса, мен билмасдим, деган. Бу ишнинг ёрқинлиги мана шундай эди. Яна айтилишича, тафсирни кўрган моликий уламолар мақтов сўзи сифатида „Қад Ҳаннафал Муватто“, дейишган (маъноси: Шайх Закариё Қандаҳлавий „Авжоз-ул-масолик ило Муваттў Имом Молик“ китобини шундай ёзган. Муватто ҳанафий китобига айланганга ўхшайди).
  • Шарҳ Муватта ал-Малик Муҳаммад аз-Зурқоний. Муваттонинг яна учта тафсирига асосланган деб ҳисобланади; Юсуф ибн Абд ал-Баррнинг Тамҳид ва Истидхори, шунингдек, Абу ал-Волид ал-Божийнинг Ал-Мунтақа.
  • Ал-Имлаъ фи Шарҳ ал-Муватта 1000 та варақда, Ибн Ҳазм томонидан ёзилган[18].
  • Шарҳ Минҳааж Субки томонидан[19].
  • Али ал-Қорийнинг Шарҳ Муватта.

Яна қаранг

  • Сунний китоблар рўйхати
    • Саҳифа Ҳаммам ибн Мунаббиҳ

Манбалар

  1. ↑ ал-Каттани, Муҳаммад ибн Жа`фар. ал-Рисалаҳ ал-Мустатрафаҳ, севентҳ (арабча) Муҳаммад ал-Мунтасир ал-Каттани: , Беирут: Дар ал-Башаир ал-Исламийяҳ, 2007 — 9, 41-бет. 
  2. ↑ Сwартз, Мерлин (1991). „Ревиэw оф Ал-Муwатта оф Имам Малик транслатед бй Аиша Беwлей“. Ревиэw оф Миддле Эаст Студиэс (инглизча). 25-жилд. 102–103-бет. дои:10.1017/С0026318400024056. ИССН 0026-3184.
  3. ↑ 3,0 3,1 "Тҳе Ҳадитҳ фор Бегиннерс", Др. Муҳаммад Зубайр Сиддиқи, 1961 (2006 репринт), Гоодwорд Боокс
  4. ↑ Ибн Ҳажр Асқалани ин Ҳадй ас-Сари ас қуотед ин Аш-Шайбани, М. (2004). Тҳе Муwатта оф Имам Муҳаммад (п. 1). Туратҳ Публишинг.
  5. ↑ Беwлей, А. А. (транс.). (1997). Ал-Муwатта оф Имам Малик ибн Анас: Тҳе Фирст Формулатион оф Исламиc Лаw (пп. в-ххви, хххви-хххвии). Мадинаҳ Пресс.
  6. ↑ Дигитал Исламиc Либрарй. (н.д.). Имам Малик. Ретриэвед он Жануарй 20, 2022, фром ҳттпс://исламичисторй.орг/имам-малик/
  7. ↑ 7,0 7,1 Ас-Суюти ин Танwир ал-Ҳаwалик ас қуотед ин Аш-Шайбани, М. (2004). Тҳе Муwатта оф Имам Муҳаммад (п. 11). Туратҳ Публишинг.
  8. ↑ Ибрāҳīм б. ‘Алī б. Муҳаммад б. Фарҳūн ал-Я‘мурī ал-Мāликī, ал-Дīбāж ал-Мадҳҳаб фī Ма‘рифаҳ А‘йāн ‘Уламā’ ал-Мадҳҳаб, 1ст эд., вол. 1 (Беирут: Дāр ал-Нашр, Дāр ал-Кутуб ал-‘Илмийяҳ, 1996), 25.
  9. ↑ ибид.
  10. ↑ Ибн ‘Абд ал-Барр, ал-Тамҳīд лимā фī ал-муwаттā мин ал-ма‘āнī wа ал-асāнīд, вол. 1 (Мороccо: Дāр ал-Нашр, 1387 АҲ), 76.
  11. ↑ Аш-Шайбани, М. (2004). Тҳе Муwатта оф Имам Муҳаммад (п. 19). Туратҳ Публишинг.
  12. ↑ Исламиc Аwаренесс. (2004). Он Тҳе „Версионс“ Оф Мāлик’с Муwаṭṭа, ретриэвед Жануарй 18, 2021, ҳттпс://www.исламиc-аwаренесс.орг/ҳадитҳ/муwатта.ҳтмл
  13. ↑ Броcкопп 2000, с. 70.
  14. ↑ Броcкопп 2000, с. 75. Аҳмад ибн Аби Бакр ал-Зуҳри’с реcенсион ҳас беэн эдитед бйʿАwwāд Маʿрūф & Муḥаммад Кҳалīл 1991.
  15. ↑ Мабади Тадаббур-и-Ҳадитҳ, Амин Аҳсан Ислаҳи
  16. ↑ Шайкҳ Аҳмад ибн 'Абд ал-'Азиз Ал Мубарак, „Интродуcтион“ ин Малик ибн Анас, Ал-Муwатта оф Имам Малик Ибн Анас: Тҳе Фирст Формулатион оф Исламиc Лаw, Роутледге (2016), п. хххв
  17. ↑ „Абу ал-Wалид ал-Бажи“. Суннаҳ.орг. 6-январ 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-май 2010-йил.
  18. ↑ „Ибн Ҳазм“. Суннаҳ.орг. 8-апрел 2005-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-май 2010-йил.
  19. ↑ „Ал-Албани Унвеилед“. Масуд.cо.ук. Қаралди: 11-май 2010-йил.

Манбалар

  • ʿАwwāд Маʿрūф, Башшāр. ал-Муwаṭṭаʾ ли-имāм дāр ал-ҳижра Мāлик ибн Анас. Риwāят Абī Муṣʿаб ал-Зуҳрī ал-Маданī. Беирут: Му’ассасат ал-Рисāла, 1991. 
  • Броcкопп, Жонатҳан Э.. Эарлй Мāликī Лаw: Ибн 'Абд ал-ḥакам анд ҳис Мажор Cомпендиум оф Журиспруденcе, Студиэс ин Исламиc Лаw анд Соcиэтй. Леиден: Брилл, 2000. ИСБН 978-90-04-11628-3. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi