Андромеда галактикаси спирал тузилишга эга ҳамда галактикалар ичида Сомон йўлига энг яқин галактикадир. У дастлаб Андромеда туманлиги деб номланган ва Мессиэр 31, М31 ва НГC 224 каби каталогларга киритилган. Андромеданинг диаметри тахминан 152 000 ёруғлик йилига тенг. Галактиканинг номи Андромеда юлдуз туркумидан келиб чиққан. Туркумнинг номи эса юнон мифологиясида Персеуснинг хотини бўлган малика шарафига номланган. Андромеда галактикасининг массаси тахминан Сомон йўли билан баробар, яъни 1 триллион қуёш массасига тенг. Иккала галактиканинг массасини ҳам аниқлик билан ҳисоблаш қийин, лекин Андромеда галактикаси Сомон йўлидан 25% дан 50% гача каттароқ бўлиши мумкин деган тахминлар узоқ вақтдан бери илгари сурилган. Лекин бу тахминни ХХИ аср бошларида олиб борилган тадқиқотлар йўққа чиқарган. Ушбу тадқиқот натижаси Андромеда галактикаси Сомон йўлидан кўра камроқ массага эга эканлигини кўрсатган[1]. Андромеда галактикасининг диаметри тахминан 152 000 ёруғлик йилига кенгайиши уни Сомон йўлига яқин галактикалар гуруҳининг энг йирик аъзосига айлантирган. Сомон йўли ва Андромеда галактикаларининг бир-бири билан тўқнашиши тахминан 4–5 миллиард йил ичида содир бўлиши кутилмоқда. Бу галактикалар бирлашиб улкан эллиптик галактика ёки катта лентикуляр галактикани ҳосил қилади. Кўринма юлдуз катталиги 3,4 га тенг бўлган Андромеда галактикаси Мессиэр объектлари ичида энг ёрқинлари қаторига кирган. Ернинг атмосфераси ўртача даражада ифлосланган жойларида ҳам ҳаттоки ҳеч қандай телескопларсиз кўриш мумкин.

Кузатув тарихи

Андромеда „Мебула“ нинг энг биринчи фотосурати, Исааc Роберц (1888-йил 29-декабт).

Андромеда галактикаси қоронғу осмонда оддий кўз билан кўринади. Тахминан милодий 964-йилда Форс астрономи Абдурраҳмон ал-Сўфий биринчи бўлиб Андромеда галактикасини расман тасвирлаб берган. У ўзининг „Ўзгармас юлдузлар китоби“ да уни „кичик булут“ деб атаган. Ўша даврдаги юлдуз жадваллари уни Кичик булут деб атаган. 1612-йилда немис астрономи Симон Мариус телескопик кузатишлар асосида Андромеда галактикасининг дастлабки тавсифини берган. Пер Луи Маупертуис 1745-йилда туман олами деб тасвирлаган. 1764-йилда Чарлз Мессиэр Андромедани М31 об’экти сифатида каталогга киритган. 1785-йилда астроном Wиллиам Ҳерсчел Андромеда ядроси ҳудудида заиф қизғиш нуқтани қайд этган. У Андромедани барча "буюк туманликлар " ичида бизга энг яқини деб ҳисоблаган. Туманликнинг ранги ва катталигига асосланиб, у Сириус юлдузи масофасидан 2000 марта ёки тахминан 18 000 ёруғлик йили яқинроқ масофада эканлигини ҳақида нотўғри тахмин қилган. 1850-йилда 3-Россе графи Wиллиам Парсонс Андромеданинг спирал тузилишининг биринчи расмини чизган[2].

1864 йили Уилям Хуггинс Андромеданинг спектри газ булутидан фарқ қилишини қайд этган. Бунда Андромеда атрофидаги газли булутларда қоронғи абсорпсия доғлари мавжудлиги учун булутнинг кимёвий таркибини ўрганишга катта ёрдам берган. Андромеда спектори юлдуз спекторига жуда ўхшаш ва шундан келиб чиқиб галлактика ўзининг юлдузли табиати борлиги аниқланган.1885 йили Андромеда майдонида супернова (С Андромедаэ деб танилган) юлдузи кузатилган ва ҳозирги кунга қадар бошқа кўринмаган. Супернова биринчи бўлиб Нова 1885 деб номланган. Супернованинг Нова юлдузларидан асосий фарқи шундаки у бошқа Нова юлдузларига қараганда анча ёрқинроқ ва каттароқ.

1888-йил Исааc Роберц андромедани илк бор суратга туширган. 1912-йили Весто Слипҳер спектроскопия ёрдамида Андромеданинг радиал тезлигини нисбатан тезлигини ўлчаган, ҳозирги кунда ўлчанган энг юқори тезлик 300 км/с ҳисобланади.

Галактикаларнинг жойлашув гепотизаси

Андромеда галактикаси жойлашуви.

1755-йилда немис файласуфи Иммануэл Кант ўзининг „Универсал Натурал Ҳисторй анд Тҳеорй оф тҳе Ҳеавенс“ китобида сомон йўли галактикаси ягона эмаслигини айтиб ўтган. Сомон йўли галактикасига ўхшаш бўлган Андромедани эски даврларда элипссимон туманлик деб аташган ва унинг галактика эканлигини аниқлаш имкони бўлмаган, шу сабабдан кўплаб олимлар фақат битта сомон йўли галактикаси мавжуд деган теорияни олдинга суришган.

1917-йили Ҳебер Куртис Андромеда ичида янги бир нова юлдузини топган ва уни суратга туширган. Кейинчалик сурат яхшироқ таҳрир қилинганидан сўнг нова атрофида яна 11 та юлдуз борлиги аниқланган. Сурат 500.000 ёруғлик йили узоқликда олинган бўлиб бугунги кундаги камералар имкониятларидан беш баробар паст ҳисобланади, шунга қарамасдан сурат андромедани аниқ кўрсата олган илк сифатли ишга айланган.

1920-йили Ҳарлоw Шаплей ва Кертис ўртасида спирал булутлар ва коинот ўлчамлари ҳақида катта баҳсли мунозара бўлиб ўтган. Куртис Андромеданинг галактика эканлигини исботлаш учун галактика туманлигида пайдо бўлган қора чизиқлар таркиби сомон йўли галактикасиники каби эканлигини келтириб ўтган. 1922-йилда Эрнст Öпик Андромеда масофасини ундаги юлдузларининг тезлигини ўлчаш орқали ҳисоблаш усули билан тақдим этди. Унинг тадқиқотлари натижасида Андромеда Сомон йўли галактикасидан 1.500 ёруғлик йили узоқда деб топилган. Эдвин Ҳуббле 1925 йилда Андромеданинг астрономик фотосуратларида биринчи марта андромедадан ташқарида жойлашган Сефеид юлдузини аниқлаган ва бу кашфиёт Ҳарлоw Шаплей ва Кертис ўртасидаги баҳсга чек қўйган. Сурат Ҳуббле нинг 100 дюмли телескопи ёрдамида олинган сурат нафақат ундан ташқаридаги юлдузни балки Андромедагача бўлган масофани аниқ ўрнатган.

1943-йилда Уолтер Бааде Андромеда галактикасининг марказий минтақасида юлдузларни аниқлаган биринчи шахсга айланган. Бааде юлдузларни икки турга бўлган 1-тури ёш юлдузлар 2-тур қизил катта юлдузлар. Шунингдек Бааде ҳаракатланувчи юлдузни ҳам икки тури борлигини аниқлаган ва бу кашфиёт Андромедани яна ҳам узоқроқда деган гипотиза шакилланишига олиб келган.

1950-йилга келиб Андромеда галактикаси радиосендаксиялари аниқланди. 1950-йилга келиб Роберт Ҳанбурй Броwн ва Cйрил Ҳазард томонидан Жодрелл Банк Обсерваториясида Андромеда галактикасининг радиосендаксиялари аниқланган. Галактиканинг биринчи радио хариталари 1950-йили Жон Балдwин ва Cамбридге Радиострономия гуруҳидаги ҳамкор олимлар томонидан яратилган.

Умумий

1953-йилда Андромедада яна бошқа ўзгарувчан Сефиэд юлдузи борлигини аниқланганидан сўнг Андромеда масофаси янаям узоқроқ деган таҳминлар олдинга сурилган.1990-йили, Сефиэд масофасини калибрлаш учун Ҳиппарcос сателит ўлчовларидан стандарт қизил юлдузи ўлчамлари ишлатилган.

Тарих

Андромеда галактикасининг қайта ишланган тасвирлари, галактика юлдузи ҳосил бўлган ҳудудларини кўрсатиш учун Ҳ-алфа кучайтирилган

Андромеда 2 — 3 миллиард йил олдин 2 та галактикаларни бирлашиши оқибатида ҳосил бўлган. Андромеданинг бирлашган галактикалардан ташкил топганлигини аниқлашда ёрдам берган асосий фактор унинг юлдузлар туркуми жойлашган дискининг ҳозирги кундаги ҳолатга нисбатан яхшироқ ривожлангани эди, чунки деярли 2 миллион йил илгари юлдузлар туркуми ривожланиши анча тез бўлган.

Галактикаларнинг ўзаро тўқнашиши оқибатида Андромедада катта миқдорда турли металлар аралашган туманли диск ва оқим ҳосил бўлган. Ўзгаришлар юлдузлар шакилланиш жараёнини тезлаштириб юборган ва натижада 100 миллион йил ичида галактика катта миқдордаги юлдузлар туркумига эга бўлган.

Манбалар

  1. ↑ Лóпез-Cорредоира, М.; Приэто, C. Алленде; Гарзóн, Ф.; Wанг, Ҳ.; Лиу, C.; Денг, Л. (1 Април 2018). „Диск старс ин тҳе Милкй Wай детеcтед беёнд 25 кпc фром иц cентер“. Астрономй & Астропҳйсиcс. 612-жилд. Л8-бет. арХив:1804.03064. Бибcоде:2018А&А...612Л...8Л. дои:10.1051/0004-6361/201832880.
  2. ↑ Пайне-Гапосчкин, Cеcилиа Ҳ. (1953). „Wҳй До Галахиэс Ҳаве а Спирал Форм?“. Сcиэнтифиc Америcан. 189-жилд, № 3. 89–99-бет. Бибcоде:1953СcиАм.189c..89П. дои:10.1038/сcиэнтифиcамериcан0953-89. ЖСТОР 24944338.