Naftenlar

Нафтенлар (сиклоалканлар, сикланлар, ёки сиклопарафинлар деб ҳам номланади) (юн. напҳтҳа — нефт) — сиклопентан ва сиклогексан қаторининг тўйинган алициклик углеводородлари, шунингдек, молекуласида 2 тадан 5 тагача қалқаси бўлган мураккаб би- ва полициклик углеводородлар[1]. Умумий формуласи СпН2п. Тўйинган углеводородлардан молекуласидаги углерод атомларининг сиклик (ҳалқа ҳосил қилиб) жойланиши билан фарқ қилади. Асосий манбаи — нефт.
Нефтда, сикли (ҳалқаси)да 5 ва 6 та углерод атом бўлиб, табиатда бирмунча кўп тарқалган нафтенлар бор. Сиклида 6 та углерод атоми бўладиган нафтенлар — гексаметиленлар (сиклогексан ва унинг гомологлари) муҳим. Улар нефтни ҳайдаш йўли билан олинади. Каталитик крекинг жараёнида ароматик ёки тўйинмаган углеводородларга айланади. Нафтенлар мотор ёнилғиларининг таркибий қисми ҳисобланади.
Очиқ занжирли углеводородлар билан бирга ёпиқ (сиклик) занжирли тўйинган у.в лар ҳам бор. Уларнинг бир неча хил номи бор: сиклоалканлар, сиклопарафинлар, полиметиленлар, сикланлар, нафтенлар. Умумий формуласи: CнҲ2н бўлиб, н=2 ва ундан катта. С. Боку нефт идан Марковников томонидан ажратиб олинган ва мукаммал ўрганилган. Улар кимёвий хосса сига кўра алканлар га яқин туради: ёнувчан, кимёвий активлиги кам, водород атомлари ўрнини галогенлар олиши мумкин. С. ва уларнинг гомоллоглари карбосиклик бирикмалар қаторига киради.
Сикланларнинг гомологик қатори
- Сиклопропан
- С.бутан
- С.пентан
- С.гексан
- С.гептан
- С.октан
- С.нонан
- С.декан
Манбалар
- ↑ "Нафтенлар". Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. Тошкент.
Манбалар
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |